Isaac Levitan (1860 – 1900) là họa sĩ phong cảnh cổ điển người Nga, ông nổi tiếng qua những bức tranh về thiên nhiên xứ sở Bạch Dương. Ẩn trên từng nét họa, các tác phẩm của Levitan mang chiều sâu tâm trạng cùng cảm xúc mãnh liệt.

levitan hinh anh 1 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Bức chân dung tự họa của Isaac Levitan

Với chất u hoài đặc biệt cùng phong cách tự do phiêu lãng, danh họa đã cho ra đời nhiều họa phẩm ấn tượng như Birch Grove (1889), The Vladimirka Road (1892), Evening Bells (1892), Over eternal peace (1894), Lake (1895)Golden Autumn (1895).

Bằng những thành tựu to lớn trên hành trình chinh phục nghệ thuật, Levitan đã chứng minh vị thế trong lịch sử hội họa thế giới nói chung và nước Nga nói riêng.

Cuộc đời và hành trình nghệ thuật của Levitan

Tên đầy đủ của danh họa là Isaac Ilyich Levitan, ông chào đời vào mùa thu năm 1860 tại thị trấn Kibarty. Lớn lên trong một gia đình gốc Do Thái, cậu bé Levitan không chỉ nhận được tình yêu thương vô bờ bến của cha mẹ mà còn được tiếp xúc với nền giáo dục tiên tiến.

Từ khi còn nhỏ, Isaac Levitan sớm bộc lộ niềm đam mê hội họa. Nhận ra tài năng thiên bẩm của con trai, cha mẹ Levitan đã khuyến khích cậu bé đi theo tiếng gọi của nghệ thuật.

Tài năng hội họa tỏa sáng từ thuở ban sơ

Năm 1870, gia đình Levitan chuyển đến Moscow sinh sống để tạo điều kiện thuận lợi cho việc học hành của những đứa trẻ. Ba năm sau, Isaac Levitan chính thức theo học trường Hội họa, Điêu khắc và Kiến trúc Moscow.

Tại đây, cậu bé đã bắt đầu rèn luyện dưới sự dẫn dắt của người thầy Alexei Savrasov, họa sĩ phong cảnh nổi tiếng thời bấy giờ.

levitan hinh anh 2 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Ảnh chụp họa sĩ phong cảnh kiêm thầy giáo Alexei Savrasov

Là một giảng viên nhiệt tình, mạnh mẽ và năng nổ, Savrasov khuyến khích học sinh sáng tác ngoài trời cũng như tìm hiểu về thiên nhiên. Đối với ông, giá trị của họa phẩm không nằm ở “nét tương đồng như nhiếp ảnh” mà thể hiện qua việc truyền tải cảm xúc.

Giống phần lớn học trò khác, Levitan cũng yêu quý và tôn kính người thầy của mình. Phong cách nghệ thuật của ông mang nhiều dấu ấn từ Alexei Savrasov, đặc trưng bởi cảm xúc ẩn trên từng khung hình.

“Ông ấy là nghệ sĩ vĩ đại nhất, người mang tâm hồn nhân hậu với khuôn mặt thông minh, kẻ yêu thương học sinh của mình bằng toàn bộ trái tim” – lời ca ngợi từ họa sĩ Konstantin Korovin khi nhớ về thầy giáo Savrasov

Khi cuộc sống đang êm đềm trôi qua, một biến cố bất ngờ ập đến và thay đổi toàn bộ cuộc đời chàng trai trẻ. Năm 1875, mẹ của Levitan qua đời và cha ông cũng ra đi hai năm sau đó, anh chị em thì lần lượt rời Moscow để mưu sinh nơi thành phố khác.

Cậu học trò khi ấy phải sống trong cảnh cô độc, thường xuyên chịu cảnh đói rét, nghèo túng và không nơi nương tựa. Levitan thậm chí phải ngủ trong phòng học của trường, điều này làm động lòng một số giáo viên tại đây và họ đã đề nghị miễn học phí, cung cấp học bổng cho chàng trai trẻ.

Bắt nguồn từ trải nghiệm này, tác phẩm của Levitan về sau thường mang nỗi buồn man mác, gợi vẻ cô liêu và được gắn mác “phong cảnh theo tâm trạng”.

Năm 1877, ông đã vượt lên nghịch cảnh để mang hai tác phẩm tâm đắc là Evening (1877)Sunny Day. Springtime (1877) đến trưng bày tại buổi triển lãm của Peredvizhniki (Hiệp hội Triển lãm Nghệ thuật Lưu động).

levitan hinh anh 3 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Vẻ mộc mạc của tác phẩm Sunny Day. Springtime (1877)

Sunny Day. Springtime (1877) gây ấn tượng bởi vẻ mộc mạc, ấm cúng mà rất đỗi dịu dàng. Bằng nét cọ tinh tế cùng màu sắc tươi sáng, Levitan đã thổi hồn vào tác phẩm, khắc họa niềm hạnh phúc qua những chi tiết giản dị như căn nhà gỗ, đàn gà và lùm cây.

Ngay khi xuất hiện, bộ đôi tác phẩm đã mang lại cho người họa sĩ trẻ vô số lời tán thưởng cùng hai huy chương bạc. Không chỉ nhận sự ủng hộ nồng nhiệt từ công chúng, tên tuổi của Levitan còn xuất hiện trên nhiều tờ báo, đánh dấu thành tựu đầu tiên trên con đường nghệ thuật.

Thành công nối tiếp thành công, A View of the Simonov Monastery (1878) tiếp tục mang đến những đánh giá tích cực cho Isaac Levitan. Sau buổi triển lãm tại trường học, bức tranh được một nhà sưu tầm mua lại và phần nào giúp ông thoát cảnh khó khăn.

levitan hinh anh 4 e1633235885959 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Mùa đông tại tu viện Simonov ở xứ sở Bạch Dương

Tuy nhiên, sự kiện Alexander Soloviev âm mưu ám sát Sa hoàng Alexander II đã làm dấy lên nhiều lo ngại. Mùa xuân năm 1879, chính quyền ban hành hệ thống kiểm duyệt và thực thi các biện pháp đàn áp, bài trừ đối với người Do Thái.

Dưới sức ép của chế độ, Levitan buộc phải rời Moscow để tạm lánh tại nhà chị gái. Mỗi sáng, ông thường tản bộ trong Công viên Sokolniki và nghiên cứu thiên nhiên, họa phẩm Autumn day. Sokolniki (1879) ra đời như thành quả trong những ngày tháng ấy.

levitan hinh anh 5 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Nỗi buồn man mác được danh họa bộc lộ qua tác phẩm Autumn day. Sokolniki (1879)

Sử dụng bố cục đơn giản cùng gam màu lặng, giới chuyên môn đánh giá Levitan đã thành công trong việc kết nối cảm xúc với thiên nhiên, bộc lộ nỗi u hoài qua khung cảnh đìu hiu của mùa thu.

Nhờ sự giúp đỡ từ bạn bè và giáo viên, ông được phép trở lại Moscow để tiếp tục học hành. Buổi triển lãm nghệ thuật lần hai của trường mang đến bước ngoặt trong cuộc sống của người họa sĩ trẻ khi ông lọt mắt xanh của Pavel Tretyakov, nhà sưu tầm nghệ thuật nổi tiếng.

Khi ấy, Tretyakov ngoài việc mua tác phẩm Autumn day. Sokolniki (1879) còn quyết định bảo trợ cho Levitan trên con đường nghệ thuật đầy gian truân. Điều này mang lại danh tiếng, tài chính, sự công nhận và giúp ông tiếp tục khẳng định khả năng qua nhiều buổi trưng bày lớn nhỏ.

Năm 1881, Isaac Levitan được trao huy chương bạc cùng tiền thưởng nhờ những đóng góp trong hội họa. Ông suy nghĩ đến việc du lịch vùng Volga nhưng không may, em gái Teresa đổ bệnh khiến chuyến đi phải hoãn lại, Levitan sau đó cũng chuyển đến Ostankino để chăm sóc em.

levitan hinh anh 6 e1633236775151 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Khung cảnh thanh bình trong công viên Ostankino

Để kiếm thêm thu nhập trong thời gian này, Levitan nhận dạy kèm Yelena Nenarokova, con gái chính trị gia Vasily Yakovlev. Không dừng lại ở đó, ông nhận công việc vẽ tranh minh họa tại ba tạp chí Moskva (1882), Raduga (1883) và Volna (1884).

Cảm thấy bản thân bị cuốn vào vòng lặp buồn tẻ của cuộc sống, Levitan tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về bản chất và nền tảng của nghệ thuật. Càng lúc, ông càng tiến gần đến lý tưởng thể hiện trong bài thơ yêu thích, On the Death of Goethe của Yevgeny Baratynsky.

“Anh hít thở bầu không khí với thiên nhiên,

Thấu hiểu lời thì thầm của dòng suối,

Và bài phát biểu từ chiếc lá trên cây,

Và cảm nhận đời bình dị của thảo mộc.

Anh ấy hiểu cuốn sách về các vì sao,

Và sóng biển đã nói chuyện với anh ấy…”

Đến năm 1882, danh họa chuyển sang lớp học của thầy Vasily Polenov, họa sĩ phong cảnh nổi tiếng với danh hiệu “hiệp sĩ của cái đẹp”. Tên tuổi Polenov không chỉ gắn liền với trào lưu Peredvizhniki mà ông còn là hiện thân của hội họa truyền thống Nga.

levitan hinh anh 7 e1633237410407 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Bức chân dung thầy giáo Vasily Polenov được vẽ bởi họa sĩ Ilya Repin

Với tầm nhìn sâu sắc, Vasily Polenov đã thổi làn gió mới vào những bài giảng về trường phái Ấn tượng, phong trào Barbizon. Mang quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh, Polenov thường truyền đạt lý tưởng cao cả cho học trò của mình.

“Nghệ thuật phải thúc đẩy hạnh phúc và niềm vui.” – bậc thầy Vasily Polenov

Học tập dưới sự dẫn dắt của Polenov, Levitan đã kết bạn với nhiều nghệ sĩ trẻ như Konstantin Korovin, Nikolai Chekhov và Mikhail Nesterov. Theo thời gian, tình bạn thân thiết dần hình thành và trở thành sợi dây kết nối nhóm họa sĩ.

Dẫu đạt vô số thành tựu trong quá trình học tập, Levitan phải chấp nhận tốt nghiệp cùng tấm bằng “Nghệ sĩ không hạng”. Theo giới nghiên cứu, việc nhà trường từ chối trao danh hiệu “Nghệ sĩ Hạng Nhất” có liên quan đến nguồn gốc Do Thái và mối quan hệ của chàng trai trẻ với Savrasov.

Levitan và sự nghiệp hội họa thành công rực rỡ

Đầu năm 1884, Levitan ra mắt dưới tư cách thành viên chính thức của nhóm Peredvizhniki và được biết đến như một trong những nhân vật tài năng nhất hiệp hội.

“Levitan vẽ dễ dàng, tự nhiên như người ta hít thở khí trời. Cậu ấy lại luôn làm việc miệt mài, chăm chỉ nên gặt hái được rất nhiều thành công.” – lời nhận xét từ Mikhail Nesterov, người bạn học kiêm bậc thầy về tranh phong cảnh.

Mặc dù đã tốt nghiệp nhưng danh họa vẫn giữ mối quan hệ thân thiết với thầy giáo Vasily Polenov. Levitan thường đến thăm Polenov ở ngoại ô Moscow, ông tham dự nhiều buổi học với vai trò người mẫu.

Nhờ sự giới thiệu của thầy giáo, Isaac Levitan được nhà bảo trợ Savva Mamontov mời đến bữa tiệc cá nhân, nơi thiết lập nhóm nghệ sĩ tiến bộ. Chính những buổi gặp gỡ đã mang lại cơ hội nghề nghiệp cho Levitan và các họa sĩ trẻ Nikolai Chekhov, Viktor Simov.

levitan hinh anh 8 e1633237628653 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Chân dung ông trùm đường sắt kiêm nhà bảo trợ Savva Mamontov

Họ đã cùng nhau làm việc tại rạp hát của Mamontov, công việc chính là xây dựng bối cảnh cho nhiều vở nhạc kịch như The Mermaid (Alexander Dargo-myzhsky), Faust (Charles Gounod), A Life for the Tsar (Mikhail Glinka)Snow Maiden (Nikolai Rimsky-Korsakov).

Với nhiệt huyết tuổi trẻ, Levitan đã hoạt động hết sức sôi nổi trong lĩnh vực nghệ thuật. Ông không chỉ tham dự nhiều sự kiện nổi tiếng mà còn tề tựu bên buổi họp mặt của giới mộ điệu, gặp gỡ khách hàng trên khắp đất nước.

Danh họa cũng xuất hiện trong các buổi dạ tiệc tổ chức bởi Hiệp hội những người yêu nghệ thuật Moscow. Tại đây, ông đã làm quen với bậc tiền bối Vladimir Makovsky và Nikolai Nevrev.

levitan hinh anh 9 e1633441713772 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Bức chân dung tự họa của bậc thầy Vladimir Makovsky

Dù bận rộn, Levitan vẫn thường xuyên tới nhà thương gia Vladimir Shmarovin, nơi tổ chức vô số cuộc gặp gỡ giữa các nhà phê bình và giới văn nghệ sĩ. Họ cùng nhau tạo nên một cộng đồng lớn mạnh, tiên phong trong công cuộc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Thấm nhuần tư tưởng này, danh họa tuân thủ chặt chẽ quy định từ hiệp hội và tập trung truyền bá vẻ đẹp lộng lẫy của nước Nga qua hội họa.

Giữa thập niên 1880, nghệ thuật của Levitan đạt đến độ chín muồi, phát triển vượt bậc về khía cạnh biểu đạt, mang dấu ấn từ tâm hồn cùng khí chất của người họa sĩ.

Trên nhiều tác phẩm, sắc thái cảm xúc được thể hiện qua giai điệu của đường nét, sự chuyển động ở màu sắc cùng bố cục được tính toán cẩn thận. Tất cả mang đến vẻ sống động cho họa phẩm, kết nối khung cảnh thiên nhiên với đời sống tinh thần.

levitan hinh anh 10 e1633442194490 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Vẻ đẹp thanh bình của xứ sở Bạch Dương trong họa phẩm The Istra River (1886)

Mùa hè năm 1885, ông nghỉ mát ở làng Maksimovka, ngụ tại nhà của gia đình Nikolai Chekhov. Khoảng thời gian tại đây chứng kiến tình bạn nảy nở giữa danh họa Isaac Levitan và đại văn hào Anton Chekhov.

levitan hinh anh 11 e1633442370804 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Hình ảnh đại văn hào Anton Chekhov được tái hiện qua nét cọ của Osip Braz

Tìm thấy sự đồng điệu về tâm hồn, hai nghệ sĩ lập tức trở nên thân thiết, tôn trọng lẫn nhau và chia sẻ ý tưởng cùng cảm xúc. Levitan hết sức khâm phục tài năng của bạn mình, danh họa ca ngợi đoạn văn miêu tả thiên nhiên của Chekhov “còn hơn cả tuyệt tác hội họa”.

Đối với Anton Chekhov, Levitan không chỉ là bạn mà còn là người thân. Nhà văn luôn quan tâm và hỗ trợ Levitan về vật chất lẫn tinh thần, không ngừng động viên họa sĩ phát triển khả năng của mình.

Từ nghệ thuật đến cuộc sống, hai người luôn song hành với nhau trên từng chặng đường đời. Dù văn chương hay hội họa, công chúng đều dễ dàng cảm nhận nét tương đồng, chất thơ phảng phất trong mỗi tác phẩm của họ.

Thông qua Chekhovs, Levitan gặp Sofia Petrovna Kuvshinikova, họa sĩ nghiệp dư đã có chồng. Chung chí hướng nghệ thuật, họ nhanh chóng kết bạn, trở nên thân thiết và nảy sinh hảo cảm. Hai người đem lòng ái mộ lẫn nhau nhưng chỉ dừng lại ở mức tình bạn.

levitan hinh anh 12 scaled e1633442641165 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Vẻ đẹp của Sofia Kuvshinnikova được bộc lộ qua góc nhìn của Levitan

Dưới danh nghĩa bạn bè, mối quan hệ lãng mạn giữa Levitan và Sofia kéo dài nhiều năm, thậm chí được Chekhov khắc họa qua truyện ngắn The Grasshopper (1892).

Trong giai đoạn này, sự nghiệp thành công mang lại cho danh họa nguồn kinh tế ổn định, nó trở thành động lực cho những chuyến du ngoạn.

Năm 1886, Levitan dành hai tháng để tận hưởng cảnh sắc vùng Crimea. Tại đây, ông cho ra đời sáu mươi bản phác thảo và tất cả đều được bán ở triển lãm cùng năm.

Mùa xuân năm sau, danh họa thực hiện ước mơ du lịch Volga ấp ủ từ lâu. Levitan đã vẽ vô số bức tranh về lùm cây bạch dương, nhà nguyện rộng lớn, túp lều chắc chắn cùng cánh đồng rực rỡ.

Hiện lên trong mỗi bức họa là sự cân bằng giữa tâm hồn và thiên nhiên, biểu thị qua bản hòa âm của giai điệu với màu sắc. Các tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến Autumn morning. Fog (1887), On the river Volga (1888)Autumn. Mill. Plyos (1888).

levitan hinh anh 13 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Mặt hồ phẳng lặng như gương được danh họa tái hiện trong Autumn morning. Fog (1887)

Như một lời công nhận dành cho tài năng của Levitan, bậc thầy Vasily Vereshchagin tiến hành mua lại tác phẩm Autumn morning. Fog (1887) ngay khi bức tranh xuất hiện ở buổi trưng bày.

Ngoài hội họa, Levitan còn để lại dấu ấn cá nhân lên nền văn học xứ sở Bạch Dương. Năm 1889, ông được chỉ định làm thành viên chính thức của Hiệp hội Văn học và Nghệ thuật Moscow.

Một năm sau, danh họa tiếp tục du lịch nước ngoài, ông đến thăm nhiều thành phố lớn như Berlin, Paris, Menton, Venice, Nice hay Florence.

Khi đến Ý, Levitan đặc biệt ấn tượng với những ngôi làng nhỏ. Ông thậm chí “gói gọn” vẻ mộc mạc, bình dị ấy để đặt vào những tác phẩm của mình, tiêu biểu như Near Bordighera. In the North of Italy (1890)Springtime in Italy (1890).

levitan hinh anh 14 e1633443029317 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Bản hòa tấu của mùa xuân xuất hiện trên họa phẩm Springtime in Italy (1890)

Trở về Moscow sau chuyến du hành, danh họa cho ra đời kiệt tác Quiet Abode (1890). Trưng bày tại triển lãm Peredvizhniki, bức tranh không chỉ nhận vô số lời khen ngợi từ giới mộ điệu mà còn được công chúng tán thưởng.

levitan hinh anh 15 e1633443229699 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Quiet Abode (1890) được giới chuyên môn nhận định là một trong những tác phẩm ấn tượng nhất của Levitan

Không dựa trên bối cảnh thực tế, tác phẩm là sự kết hợp của hồi ức, trí tưởng tượng và giấc mơ. Mang vẻ đẹp trữ tình của nước Nga, Quiet Abode trở thành minh chứng cho khả năng tái hiện cảm xúc tuyệt vời của Levitan.

Tháng chín năm 1892, chính quyền Nga ban hành lệch trục xuất người Do Thái, Levitan buộc phải rời Moscow lần nữa. Tuy nhiên, danh họa nhanh chóng được trở lại nhờ sự giúp đỡ của những người bạn trong giới nghệ thuật.

Thập niên 1890, tên tuổi Levitan không còn gói gọn trong phạm vi nước Nga mà đã lan rộng ra toàn thế giới. Bộ sưu tập các tác phẩm của ông được trưng bày trong nhiều Hội chợ Quốc tế tại Paris (1900), Chicago (1892) và London (1894).

Những năm tháng cuối đời thiên tài hội họa

Năm 1895 là khoảng thời gian đen tối nhất cuộc đời Levitan, danh họa suy sụp nặng nề khi phát hiện bản thân mắc bệnh tim và thậm chí có ý định tự tử.

Dẫu vậy, Levitan vẫn không ngừng sáng tác, kết nối với thiên nhiên qua những bức họa đầy màu sắc như March (1895), Fresh Wind. Volga (1895), Golden Autumn (1895), Fortress. Finland (1896), Range of mountains, Mont Blanc (1897), Stormy day (1897)Spring Flood (1897).

levitan hinh anh 16 e1633443627280 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Dấu ấn đặc trưng của nước Nga được thể hiện qua họa phẩm March (1895)

Ngoài triển lãm thường niên ở Nga, bộ sưu tập của danh họa còn xuất hiện trong vô số buổi trưng bày tại Đức, Ý, Pháp hay Phần Lan. Nhờ tài năng xuất chúng, Levitan được bầu làm thành viên của Học viện Nghệ thuật Hoàng gia năm 1897, ông trở thành người đứng đầu Xưởng phong cảnh một năm sau đó.

Tiếp nối con đường của bậc thầy đi trước, danh họa bắt đầu công việc giảng dạy ở trường cũ từ năm 1898. Mang trái tim nhiệt huyết đặt vào từng bài học, ông được nhiều học trò yêu mến, ngưỡng mộ.

Bất chấp tình trạng sức khỏe, danh họa vẫn miệt mài nghiên cứu, ký họa và tạo nên loạt tranh phong cảnh tràn ngập ánh sáng. Những tác phẩm cuối đời của Levitan bộc lộ nhiều xu hướng mới trong hội họa quốc tế, đây là bằng chứng cho thử nghiệm của ông đối với nghệ thuật.

Nổi bật nhất phải kể đến Lake. Rus (1900), bức họa cuối cùng của Levitan. Dẫu chưa hoàn thiện nhưng vẻ duyên dáng, nét kiêu kỳ của tác phẩm vẫn được so sánh với vở ballet Hồ Thiên Nga của Tchaikovsky.

levitan hinh anh 17 e1633443929629 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Lake. Rus (1900) là bức tranh cuối cùng của danh họa Isaac Levitan

Khi phóng to bức họa, công chúng có thể cảm nhận tình yêu quê hương, trái tim trong sáng cùng ngọn lửa nhiệt huyết trên từng khung cảnh. Tựa bản nhạc trữ tình, tác phẩm mang âm hưởng ngọt ngào mà tươi mát, tái hiện bầu không khí dịu dàng của mùa thu.

Đáng tiếc thay, bệnh tình của Levitan trở nặng, ông qua đời khi chưa tròn bốn mươi và an nghỉ tại nghĩa trang Do Thái ở Moscow. Hơn bốn mươi năm sau, hài cốt của ông được chuyển đến nghĩa trang Novodevichy và nằm cạnh mộ người bạn thân Anton Chekhov.

Levitan cùng ngôn ngữ nghệ thuật tinh tế mà dịu dàng

Mang tình yêu sâu sắc với thiên nhiên, Levitan đã sáng tác vô số họa phẩm lấy phong cảnh làm đề tài chủ đạo. Mê mẩn vẻ đẹp của đất trời, ông thường khắc họa hình ảnh rừng núi hay vùng nông thôn, nơi có những dòng suối, con sông chảy dài trên miền đất hứa.

levitan hinh anh 18 e1633444281449 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Khung cảnh thanh bình của xứ sở Nga được danh họa tái hiện qua tuyệt tác Evening Bells (1892)

Được ví như thi sĩ của hội họa, người xem có thể cảm nhận sự mong manh, chất thơ và vẻ trữ tình ẩn trong từng nét cọ. Tất cả chi tiết đều kết hợp hài hòa với tổng thể, làm nổi bật “giai điệu” của tự nhiên, cấu trúc ở thực vật.

Các tác phẩm của Levitan còn bộc lộ nhiều sắc thái cảm xúc với khát vọng được gần gũi thiên nhiên. Chính vì vậy, tính thống nhất giữa tự nhiên và tâm hồn đã trở thành mục tiêu sáng tác của danh họa.

Những bức tranh của Levitan không thuần túy ghi lại hình ảnh mà ẩn sâu trong đó là câu chuyện chờ khám phá, tư tưởng cần truyền đạt cùng cảm hứng được khơi gợi. Nhờ đó, danh họa đã tiết lộ thế giới quan của bản thân, mang đến cho người xem cảm giác gần gũi, thân thương.

Khung cảnh mùa thu trong Autumn day. Sokolniki (1879)

Ra đời năm 1879, Autumn day. Sokolniki không đơn thuần là tác phẩm hội họa mà nó đã trở thành bài thơ về thiên nhiên, tâm hồn và cuộc sống.

levitan hinh anh 5 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Autumn day. Sokolniki (1879) mang nỗi buồn sâu sắc ẩn trong từng khung cảnh

Mang vẻ đẹp dịu dàng của mùa thu, bức tranh là sự kết hợp hoàn mỹ giữa bầu trời cao vời vợi cùng đám mây bồng bềnh, lá vàng nằm rải rác bên hàng cây thẳng đứng, cô gái mặc váy đen và thảm cỏ xanh mượt.

Sử dụng bố cục hướng tâm, Levitan đã thành công trong việc thu hút điểm nhìn, tạo chiều sâu cho tác phẩm. Lấy gam vàng làm tông chủ đạo, sắc thu như trải dài trên con đường lát đá, nhuốm màu từ ngọn cỏ đến lá cây, bao phủ toàn bộ không gian và thời gian của bức họa.

Trong bầu không khí tĩnh lặng, sự xuất hiện của làn sương mờ mang đến cảm giác ẩm ướt, có phần u ám và gợi liên tưởng đến tâm trạng của con người. Dưới ảnh hưởng từ chủ nghĩa Tự nhiên, nỗi buồn man mác được danh họa truyền tải qua khung cảnh hoang vắng.

“Vẽ tranh không phải là một nghi thức, mà là sự kiếm tìm bản chất bằng hình ảnh. Đừng để bị cuốn theo điều lặt vặt và các tiểu tiết, hãy tìm một tiếng nói chung… Tại sao lại bắt chước người khác, hãy tìm kiếm phong cách của riêng bạn. ” – danh họa Isaac Levitan

Dẫu đặt ở trung tâm họa phẩm, hình ảnh cô gái không làm mờ đi cảnh sắc thiên nhiên mà trở thành thanh âm vang vọng, cộng hưởng vào nỗi u hoài ẩn sâu trong trái tim người nghệ sĩ.

Bằng mối liên kết giữa nét cọ rộng và bảng màu lặng, khúc ca mùa thu được cất lên với những chuyển động tinh tế như tiếng gió chạm khẽ trên ngọn cỏ, lá vàng rơi xào xạc và bước chân nhịp nhàng của nhân vật.

Trưng bày trong buổi triển lãm của trường Moscow, tác phẩm đánh dấu bước tiến mạnh mẽ của danh họa đối với thể loại phong cảnh, mang lại cho ông sự công nhận cùng vô số lời ca ngợi từ giới mộ điệu.

Birch Grove (1889) và cánh rừng Bạch Dương thơ mộng

Giống Claude Monet với đóa hoa súng, Levitan dành tình yêu sâu sắc cho cánh rừng Bạch Dương thơ mộng, chủ đề này là một trong những mảng sáng tác quan trọng trên hành trình nghệ thuật của ông.

Được ấp ủ trong khoảng thời gian bốn năm từ 1885 đến 1889, Birch Grove (1889) không chỉ thành công bộc lộ tài năng của Levitan mà còn khắc họa khung cảnh thần tiên ở xứ sở Bạch Dương.

levitan hinh anh 19 e1633444692326 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Cánh rừng Bạch Dương thơ mộng được Levitan khắc họa trong tác phẩm Birch Grove (1889)

Trong ánh nắng chan hòa của mùa hạ, khu rừng hiện lên với cây bạch dương thẳng tắp, thảm cỏ mềm mại cùng tán lá xanh mượt. Tất cả được bao phủ bởi tia nắng vàng rực rỡ, điểm xuyết nụ hoa trắng li ti trên nền xanh dịu ngọt.

Len lỏi qua từng kẽ lá, ánh nắng nhẹ nhàng ôm lấy thảm cỏ và vỗ về chúng bằng hơi ấm của tình yêu. Đắm mình trong không gian tĩnh lặng của bức họa, người xem có thể cảm nhận làn gió mơn man trên mái tóc, lắng nghe tiếng chim hót líu lo cũng như hương thơm nhè nhẹ của nắng hè.

Nhằm tạo vẻ sống động cho tác phẩm, danh họa tập trung xây dựng hiệu ứng tương phản giữa bóng đổ và tia sáng, thể hiện qua tính đối nghịch ở nét chấm phá từ sắc vàng với những đốm màu xanh đậm.

Lựa chọn góc nhìn ngang cùng điểm nhìn thẳng, Levitan mang đến trải nghiệm chân thực cho người xem, họ như trực tiếp tham gia vào chuyến du ngoạn trong khu rừng rộng lớn.

“Anh ấy là nhà thơ tuyệt vời nhất trong số các họa sĩ đồng thời cũng là nhà ảo thuật vĩ đại của tâm trạng; danh họa Levitan được phú cho tâm hồn âm nhạc và bản năng nhạy bén. Vì vậy, Levitan, người tiếp thu tất cả những mặt tốt nhất của Serov, Korovin, Ostroukhov và nhiều người bạn khác đã tạo nên ngôn ngữ riêng của mình, đồng thời mang cốt cách của phong cảnh Nga, gọi một cách chính xác là ‘Levitan'”. – Igor Grabar, họa sĩ kiêm nhà sử học về nghệ thuật

Lấy bạch dương làm hình ảnh chủ đạo, danh họa không chỉ bày tỏ tình yêu tha thiết với nước Nga mà còn mang đến nguồn năng lượng tích cực, gợi niềm vui và sức sống mãnh liệt. Bởi lẽ đó, ông đã chạm tới trái tim của hàng ngàn người yêu nghệ thuật trên khắp thế giới.

Nếu các nhà Ấn tượng coi ánh sáng là hiện tượng vật lý, tác động lên tính chất của chủ thể thì Levitan lại nhìn thiên nhiên qua lăng kính cảm xúc, khai thác cái đẹp từ những điều giản dị nhất.

Nhờ sự tỉ mỉ cùng phong cách tinh tế, Birch Grove (1889) đã trở thành một trong những kiệt tác của hội họa Nga nói chung và Levitan nói riêng. Hiện nay, họa phẩm nằm trong bộ sưu tập của Phòng trưng bày State Tretyakov.

Vẻ đẹp dịu dàng của xứ sở Nga qua Golden Autumn (1895)

Xuyên suốt sự nghiệp sáng tác, Levitan cho ra đời nhiều bức tranh về mùa thu như Autumn day. Sokolniki (1879), Oak grove. Autumn (1880), Golden autumn. Slobodka (1889), Golden Autumn (1895)Autumn Landscape (1898).

Trong số đó, nổi bật nhất phải kể đến tác phẩm Golden Autumn (1895) với vẻ đẹp rực rỡ của buổi giao mùa.

levitan hinh anh 20 e1633445005534 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Vẻ đẹp tuyệt mỹ của mùa thu trong kiệt tác Golden Autumn (1895) của Isaac Levitan

Là khúc ca của mùa thu, bức tranh mô tả vẻ đẹp thanh bình ở vùng nông thôn, nơi có con sông chảy dài bên cánh rừng bạch dương thơ mộng. Về phía xa, nơi ngọn đồi xuất hiện những căn nhà, ngôi làng và cánh đồng, biểu thị cho sự sống của con người.

Hướng tầm mắt lên trên, danh họa gói gọn bầu trời thu trong trẻo với đám mây trắng bồng bềnh, nhẹ trôi trên nền xanh thăm thẳm. Tận dụng góc nhìn rộng, Levitan khắc họa không gian mênh mông của cảnh vật, mang đến cái nhìn đa chiều về xứ sở Nga xinh đẹp.

Với tông chủ đạo là gam vàng của rừng thu, xanh dương từ bầu trời cùng sắc lam ẩn hiện trên trảng cỏ, tác phẩm gợi sự vui vẻ, niềm hạnh phúc và tái hiện sức sống qua từng chi tiết.

“Levitan đã hát bài ca của riêng mình về thiên nhiên Nga một cách rõ ràng, bằng chất giọng trong sáng, quyến rũ. ” – nhận xét của Boris Vladimirovich Ioganson, họa sĩ nổi tiếng người Nga

Dọc theo bờ Volga, ánh mắt của người xem khi băng qua đồng cỏ sẽ bắt gặp cảnh sắc tươi đẹp bên sông. Nếu phía hữu ngạn là cánh rừng rậm rạp thì tả ngạn lại nổi bật với bóng hình đơn độc của cây bạch dương.

Khi phóng tầm mắt ra xa, độ sáng của sắc màu dần giảm xuống và chuyển thành một dải màu dịu dàng, tựa đoạn sông Volga đằm thắm chảy ngang vùng Tver.

Tiếp thu từ trường phái Ấn tượng, Levitan mang đến một họa phẩm tràn ngập ánh sáng, tái hiện vẻ đẹp tuyệt mỹ của thiên nhiên. Dẫu vậy, danh họa không áp dụng trực tiếp kỹ thuật của phong trào mà ông phối hợp giữa hội họa truyền thống và dấu ấn cá nhân.

Mang phong thái riêng biệt, màu sắc trong tranh không hòa tan vào luồng ánh sáng mà lưu giữ cường độ nguyên bản, thể hiện phẩm chất trữ tình cùng cảm xúc mãnh liệt trên từng nét họa.

Nhờ khả năng cảm nhận sâu sắc, danh họa đã thành công trong việc truyền tải khung cảnh kỳ diệu của mùa thu, góp phần tạo nên tuyệt tác Golden Autumn (1895). Tác phẩm hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Tretyakov ở Moscow.

Những đóng góp to lớn của Isaac Levitan

Trong hơn hai mươi năm cống hiến, Levitan đã để lại cho hậu thế kho tàng mỹ thuật với hơn một nghìn tác phẩm, ba trăm bức ký họa và bốn mươi bản phác thảo.

levitan hinh anh 21 e1633445413920 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
Tuyệt tác Lake bộc lộ chất thơ cùng vẻ đẹp tinh tế qua từng nét họa

Nhờ những đóng góp quan trọng, Isaac Levitan được xếp vào hàng ngũ nhân vật có ảnh hưởng lớn đến hội họa ở thế kỷ mười chín, bên cạnh những tài năng nổi bật như Edgar Degas, Edouard Manet, Paul Cézanne và Vincent van Gogh.

Nhân dịp kỷ niệm ngày sinh của danh họa, Bảo tàng nhà Levitan đã được thành lập tại Plyos vào năm 1960. Không chỉ trưng bày vô số tác phẩm nghệ thuật, nơi đây còn tái hiện cuộc đời của danh họa qua căn phòng tưởng niệm, triển lãm kỹ thuật số và nhiều hoạt động khác.

Như lời tri ân dành tặng cho Levitan, chính quyền Xô Viết đã sử dụng tên ông để đặt cho tiểu hành tinh mang số hiệu 3566. Nhiều bức tranh của danh họa còn được Bộ Giáo dục sử dụng làm bìa sách ngữ văn, bộc lộ tình yêu sâu sắc đối với nước Nga xinh đẹp.

Cho đến nay, các tác phẩm của Levitan vẫn thu hút lượng lớn nhà sưu tầm và liên tục xuất hiện trong các buổi đấu giá, đơn cử The Illumination of the Kremlin (1896) với trị giá hơn ba triệu USD.

levitan hinh anh 22 e1633446130189 - Levitan: Chất thơ phảng phất trong từng bức tranh phong cảnh
The Illumination of the Kremlin (1896) và khung cảnh lung linh huyền ảo

Sức ảnh hưởng của danh họa không chỉ gói gọn trong mỹ thuật, văn học mà còn lan rộng đến điện ảnh. Lấy cảm hứng từ loạt tranh của Levitan, đạo diễn Sergei Eisenstein đã tiếp thu phương pháp khai thác chi tiết, khả năng tái hiện cảm xúc và chuyển chúng thành những phân cảnh nghệ thuật cho riêng mình.

Mang cả trái tim và tâm hồn đặt vào từng nét cọ, Levitan ghi lại dấu ấn cá nhân trên tiến trình hội họa dân tộc, gắn liền tên tuổi của bản thân với nghệ thuật truyền thống Nga.

Ngọc Vân