Kí ức, nó được đánh bóng theo thời gian chứ chưa bao giờ phai mờ đi. Đi qua hoa cúc, đi qua một loài hoa mang theo một bầu trời thương nhớ, gắn liền với ngây ngô, dại khờ, vô tư của tuổi mới lớn nhưng cũng đầy nhưng tâm tình, mong nhớ và thậm chí cả bi thương.

Ảnh minh họa sách đi qua hoa cúc
Đi qua hoa cúc, chính là đi qua một bầu trời thương nhớ của tuổi mới lớn.

Không còn là hình ảnh lớp học, với bàn ghế, sách vở, thầy cô, cùng những câu chuyện nhất quỷ nhì ma nữa, mà hiện lên trong những trang văn của Đi qua hoa cúc là cánh đồng quê thân thương, đậm nét mộc mạc nơi làng quê Việt, những nét vẽ đầm ấm, mang một gam màu tươi vàng sắc lúa làm ấm lòng người đọc. Nguyễn Nhật Ánh đã khéo léo liên kết tất cả những điều rung động lòng người đó cùng với một chút kí ức của thời ấu thơ, một chút mộng mơ đầu đời, đan xen với ước mơ, khát khao của tuổi trẻ đang đương độ xanh mơn.

Văn của Nguyễn Nhật Ánh bao giờ cũng tạo cho người đọc một thứ cảm giác bình yên đến lạ kì, sự ấm áp, an toàn và đơn thuần, giống như trong vòng tay của những người thân thương.Vậy nên ngay từ đầu câu chuyện, những cây bàng, hàng râm bụt, những ngôi nhà nằm dọc bên hai con đường đá sỏi, ngọn sầu đông, cây sứ trắng, hiện lên nối tiếp nhau, dồn dập và mạnh mẽ, như thể những mảnh kí ức gắn ghép nhau trở về.

Để rồi tôi – “không nén nổi nụ cười sung sướng” và “cả nỗi e thẹn, đến mức phải “úp mặt vào lưng ba để giấu đi nỗi xao xuyến của mình”. Những loài hoa cũng được tác giả cho khoe sắc thắm, hàng rào hoa giấy đỏ, rực rỡ từng chùm, từng nhánh, phủ kín hai cổng trụ bằng đá, có khoảng sân rộng, đầu sân hoa cúc nở vàng. Tuổi thơ của cậu bé Trường còn đi liền với những nét mộc mạc, những trò chơi, trò quậy phá tinh nghịch, bình dị, hồn nhiên mà chúng ta không còn được nhìn thấy nhiều giữa đời sống hiện đại này nữa.

Năm đó Trường mười sáu tuổi, được mẹ gửi xuống nhà ông ngoại để dì Miên ngày ngày chở đi học. Tưởng rằng như vậy sẽ cách ly Trường khỏi đám bạn chăn trâu ở Cẩm Lễ, nhưng đằng sau nhà ông Trường, còn có hai cậu bạn hàng xóm là Chửng anh và Chửng em hấp dẫn hơn gấp ngàn lần đám bạn cũ, dạo đó Trường say chúng như điếu đổ, ngày ngày rong chơi, bày đủ mọi trò quậy phá, nghịch ngợm.

Chúng dạy Trường học đòi theo những chuyện “người lớn” là hút thuốc, hút tẩu, xúi Trường nói dối để lừa lấy thêm tiền nhổ tóc cho ông ngoại và thằng Chửng em thì suốt ngày chọc ngoáy Trường. Nhưng giữa những đám trẻ tinh quái này, vẫn luôn tồn tại một tình bạn chân thật và sẵn lòng giúp đỡ nhau, thấu hiểu cảm giác của nhau.

Trường cứ mong mỏi mình mãi mãi là một đứa trẻ như vậy, vô âu vô lo, ngày ngày rong chơi, không quá bận tâm tới chuyện gì khác, cho tới cái ngày chị Ngà – bạn của dì Miên, đến ở nhà Trường để ôn thi tú tài. Có lẽ đây là khoảnh khắc mở đầu cho những thay đổi trong suy nghĩ và tâm trạng của Trường. Cậu không hề hay biết đến những cảm xúc mới mẻ này gọi là gì mỗi khi cậu ở gần chị Ngà, nói chuyện với chị, và cả lúc cùng chị ra bờ suối câu cá, học bơi.

Ngay cả cách cậu nhìn mọi thứ xung quanh cũng dần thay đổi, cậu chê hoa cúc “chẳng huy hoàng so với vẻ lộng lẫy của dãy hoa giấy tùm lum trước cổng” nhưng rồi lại thấy “ngắm nghía một hồi lòng cũng cảm thấy vui vui”. Bởi vì niềm vui của cậu không phải đến từ hoa cúc mà đến từ nỗi hân hoan lấp lánh trên gương mặt của chị Ngà, bao giờ cậu cũng “vui với những gì chị vui và yêu thích với những gì chị thích” dù chẳng rõ tại sao.

Ngay cả trò bắn chim một thời làm cậu mê mẩn, giờ cũng chẳng còn cuốn hút, một khi cậu biết chị Ngà không ưa. Cứ như vậy, chị Ngà đã trở thành một người con gái vô cùng quan trọng trong trái tim cậu nhóc mười sáu tuổi đó. Trường dành cho chị một nỗi yêu mến lẫn thành kính, chị không phải là một người con gái “trần tục” và dễ xúc phạm, chị giống như một dòng sông êm mát, cậu chỉ dám hình dung về chị như người ta mơ tưởng về một hình bóng.

Vì vậy khi anh Điền – anh học trò đi theo ông ngoại Trường, dám bày tỏ những hành động tình tứ mà trong cái nhìn của Trường, nó là một sự lộ liễu, thô thiển không xứng với chị Ngà, Trường đã vô cùng tức giận và khó chịu. Cái nỗi lòng của một cậu thiếu niên mới lớn, đang ngẩn ngơ nghiêng xuống mối tình đầu, bao giờ cũng phức tạp và đâu ai hiểu được, ngay cả dì Miên, hay bọn anh em thằng Chửng – những đứa trẻ còn hồn nhiên, to xác, “chẳng bao giờ cảm nhận được một cách chính xác niềm vui và nỗi buồn trong lòng người bạn khốn khổ của chúng”.

Và như vậy, Trường đâu còn nhỏ dại như ông ngoại, dì Miên hay cả anh Điền vẫn đang lầm tưởng. Tình cảm cứ ngày một lớn, thì nỗi buồn rầu trong lòng Trường càng tăng lên, cậu nhận ra cái nhìn của chị Ngà không hướng về mình mà hướng về mái tóc xoăn, nụ cười tinh nghịch của anh Điền. Từ ngày anh Điền theo ông cậu về nhà, chị Ngà dường như chẳng còn thân mật với cậu nữa, giờ chỉ trong giấc mơ, cậu mới có dịp ngồi sóng vai với chị bên bờ suối, tất cả chỉ có thể, không cho phép mình đi xa hơn, những giấc mơ đẹp và ngắn ngủi, ngồi cạnh chị, nghe chị nói, ngắm chị cười, tình cảm dành cho chị như một bông hoa hé nở nơi kín khuất, lặng lẽ mà dịu dàng.

Khác hoàn toàn với anh Điền, táo tợn, lộ liễu, với bức thư tình, nhúm hoa cúc cài bên cửa sổ, cách anh lượn lờ qua lại chỗ chị ngồi học, nhưng dường như vì vậy mà chị tỏ ra ưa thích anh hơn. Trường cứ ngỡ sẽ chôn vùi tình cảm này lại và ngắm nhìn chị từ xa, âm thầm yêu thương chị, nhưng rồi biến cố ập đến, tình cờ cậu, dì Miên và cả chị Ngà, phát hiện ra anh Điền đã có gia đình.

Mối tình đầu tan vỡ, chị Ngà đau khổ, cùng đứa con trong bụng, chị gieo mình xuống dòng suối. Anh Điền trốn biệt tăm khi sự việc vỡ lở, người ta không tìm thấy xác của chị, dù vậy, Trường cũng không tham gia vào ba ngày tìm kiếm chị, cậu không đủ can đảm và nhẫn tâm chứng kiến giây phút người ta vớt chị lên như một đám bèo trôi, hình ảnh đẹp đẽ của chị mãi mãi không thể bị méo mó trong kí ức Trường, chị là nàng Giáng Kiều trong bức tranh, nàng Giáng Kiều có thể chết đi, nhưng đó phải là một cái chết đẹp.

Không thể chịu đựng nổi đau đớn trước sự ra đi của chị Ngà, Trường rời khỏi nhà ông ngoại, rời bỏ hàng hoa cúc và những kỉ niệm về chị vẫn sẽ mãi mãi là ngôi sao xanh lấp lánh, không bao giờ tắt trong nỗi lòng mong nhớ của Trường.

Cái chết của mối tình đầu khép lại một trang tuổi thiếu niên ngây ngô, bỡ ngỡ, Trường, hay chị Ngà, đều đã hết lòng dành tình cảm chân thật nhất của mình, ấp ủ những ước mơ, khát khao về một tương lai hạnh phúc ngập tràn nhưng hiện thực lại quá đỗi bi thương. Người mình thương lại thương một người khác, người mình thương lừa dối mình, những tháng ngày vô tư mộng mơ bị dập vùi, tình cảm khiến con người ta thay đổi và có một cái nhìn sâu sắc hơn.

Chúng ta không thể trách cứ bất kì điều gì, vì đó là tâm tư và sự lựa chọn của những người trẻ, họ có trái tim trong trẻo của riêng mình, họ sẽ phải học cách để trưởng thành hoặc sẽ bị những tan vỡ của tuổi trẻ đẩy ngã. Đi qua hoa cúc vẫn là trang sách ngập tràn những nét vẽ tươi mới như ánh nắng sớm mai, và khi buổi xế chiều dần buông, độc giả lại có những bài học và sự chiêm nghiệm của riêng mình.

Một người con gái mãi mãi dừng lại ở tuổi mười tám đôi mươi, nhưng lại xuất hiện một chàng trai có sự thay đổi mạnh mẽ trong suy nghĩ và độ chín muồi cũng sắp đến lúc.

Linh Đồng.