Bức xúc không làm ta vô can là một tác phẩm tiểu luận của tiến sĩ Đặng Hoàng Giang được xuất bản lần đầu tiên vào năm 2015. Cuốn sách như một góc nhìn phản ánh của tác giả vào thực tế đời sống và xã hội để từ đó tập trung phân tích một “tinh thần mang xu hướng thời đại” là Bức xúc.

Đôi nét về Đặng Hoàng Giang và tác phẩm Bức xúc không làm ta vô can

Đặng Hoàng Giang là một nhà nghiên cứu về xã hội dân sự, chuyên gia phản biện và cũng là tác giả chính luận.

Sau hơn hai mươi năm trở về từ Châu Âu, ông đã bắt tay vào các hoạt động nghiên cứu cũng như vận động các chính sách nhằm phát triển tư duy phản biện, truyền bá tri thức và xây dựng văn hóa tranh luận. 

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Hình ảnh tác giả Đặng Hoàng Giang.

Là một cây bút chính luận nổi tiếng với các cuốn sách như Điểm đến của cuộc đời, Thiện, Ác và Smartphone hay Tìm mình trong thế giới hậu tuổi thơ, mỗi tác phẩm của Đặng Hoàng Giang đều có một cái nhìn trực diện vào cuộc sống cũng như đến gần hơn với từng con người trong xã hội. 

Nếu Điểm đến của cuộc đời kể về hành trình những người cận tử đang dấn thân mình vào “một thế giới của những bi kịch và tổn thất khổng lồ” hay đến với nỗi đau của người trẻ được xã hội gọi là “trưởng thành” trong Tìm mình trong thế giới hậu tuổi thơ thì Bức xúc không làm ta vô can là con đường đến với cái đẹp của sự độc lập.

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Những cuốn sách đã được xuất bản của tác giả Đặng Hoàng Giang

Cuốn sách gồm 26 bài viết ngắn bàn luận về các vấn đề vô cùng quen thuộc trong xã hội ngày nay, tất cả đều được Đặng Hoàng Giang phân tích dưới góc nhìn khách quan với cách lập luận sắc bén từ đó khái quát lên những câu hỏi về sự suy đồi của đạo đức, niềm tin bị đánh mất và một bộ phận người Việt thiếu văn hóa.

Vậy tại sao ta cứ mãi chăm chú bình luận xung quanh những vấn đề đang không ngừng nảy sinh ấy, mà chưa bao giờ đi sâu hơn vào tâm lý đám đông xem nó vận hành như thế nào để cho ra những kết quả chấn động xã hội?

Đám đông là sự đồng nhất của tâm hồn

Trong một đám đông, các thành viên của nó là những con người vô danh cho dù lối sống, việc làm, tính cách hay học thức của họ khác nhau nhưng chỉ cần đi vào đám đông thì tất cả sẽ cho ra chung một kiểu tâm lý tập thể.

“Cái vô danh trong đám đông đem lại cho người ta một sự an toàn và cảm giác được bảo vệ nhất định.”

– Bức xúc không làm ta vô can

Đám đông luôn có xu hướng tạo ra cảm giác phấn khích, những người đã từng ở trong một sân vận động khổng lồ đều biết cảm giác được chứng kiến trực tiếp khác với cảm giác xem trước màn hình tivi như thế nào, một cô gái nhút nhát cũng có thể tự nhiên văng tục hay huýt sáo la ó trọng tài.

Vì thế đám đông luôn bốc đồng, dễ bị kích thích, nó giống như một con thú hoang dã không cho phép bất cứ vật nào ngăn cản sự thèm muốn của bản thân và bất chấp tất cả để thỏa mãn sự thèm muốn đó. 

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Bìa cuốn sách Bức xúc không làm ta vô can

Mỗi cá thể khi hòa mình với đám đông thì khái niệm “không thể” cũng tự động biến mất bởi lẽ họ ý thức được quyền lực mà đám đông trao cho mình, những con người ấy sẽ hành động mà không để ý bất cứ xung quanh như thế nào. Đúng như Gustave Le Bon đã viết trong cuốn sách Tâm lý học đám đông rằng:

“Họ xử sự như người nguyên thủy, không còn khả năng suy nghĩ, suy luận mà chỉ cảm nhận bằng hình ảnh, bằng liên kết các ý tưởng; họ rất thất thường, có thể đi từ trạng thái nhiệt tình cuồng loạn đến ngây dại ngớ ngẩn nhất, họ cần một người thủ lĩnh, người cầm đầu, kẻ có thể dẫn dắt họ và cho bản năng của họ một ý nghĩa.”

– Tâm lý học đám đông

Tuy nhiên đám đông không phải lúc nào cũng đem đến những điều tích cực, Đặng Hoàng Giang cho rằng, đám đông này là đám đông của những người ngoài lề, những người thấp bé trong xã hội, thu nhập thấp hoặc thất nghiệp và cũng không có bất cứ một cơ hội nào.

Họ đánh mất tính cá nhân, tính độc lập, khả năng đánh giá, phán xét đạo đức và luôn bị cuốn vào ảnh hưởng phi lý của tập thể xung quanh.

Họ phá phách một cách vô phương hướng, vô nghĩa bởi năng lực tinh thần của từng con người trong đám đông không hề mâu thuẫn với các nguyên lý cơ bản mà nó đem lại. 

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Hình ảnh cuốn sách Bức xúc không làm ta vô can

Mỗi người vốn dĩ là một cá thể độc lập nhưng cuộc đời họ luôn có mối liên kết với cuộc sống xung quanh nên khi đi vào đám đông, những con người ấy luôn có xu hướng mất đi tiếng nói của bản thân và dễ bị cuốn theo dòng chảy dư luận. 

Với một cái nhìn sâu sắc Đặng Hoàng Giang đã phân tích cũng như chứng minh sức mạnh của tâm lý đám đông, từ đó ông có thể truyền tải những thông điệp đến với độc giả, hãy có một cái nhìn đa chiều cũng như tỉnh táo hơn để hòa nhập mà không bị hòa tan trong tập thể cộng đồng.

Những vấn đề vẫn thường gặp trong xã hội

Ba tỷ lít bia là một con số không hề nhỏ khi nói đến chuyện người Việt đã tiêu thụ nó qua hàng năm. Tác giả cho rằng đây không phải là một con số gây sốc mà còn rất khiêm tốn bởi vì tửu lượng này chỉ tương đương với Ý, một nửa của Brazil và một phần ba so với Úc. 

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Bìa cuốn sách Bức xúc không làm ta vô can

Sức mạnh đám đông khiến cho con người khó mà tránh khỏi những ảnh hưởng của nó. Người Việt Nam thường có xu hướng như vậy, nó là phong trào thuần nhất một xu hướng như ma chay hiếu hỉ, Trung thu, Tết, sinh nhật, ốm đau, học hành đều không thiếu vì tâm lý của họ luôn cho rằng:

 

“Không ai muốn bị đánh giá là không trung thành, là phá bĩnh.”

– Bức xúc không làm ta vô can

Việc thay đổi tiêu chuẩn cũng như đời sống vật chất đang trên đà phát triển đã tạo nên động lực thúc đẩy sự tăng trưởng chóng mặt của công nghiệp phẫu thuật thẩm mỹ ở Việt Nam và câu chuyện về những ngôi sao nổi tiếng có hạn sử dụng, trong họ luôn tồn tại một nỗi sợ hãi đó là:

“Đám đông sẽ vô tư quên đi khi họ già, yếu, cô đơn và hết thiêng như những đạo cụ ảo thuật nằm dưới ánh nắng ban ngày.”

– Bức xúc không làm ta vô can

Đây là những câu chuyện thường gặp trong xã hội, Đặng Hoàng Giang đã để người đọc thấy được vấn đề tưởng chừng rất bình thường nhưng lại không hề đơn giản rồi từ đó giúp cho ta có thể nhìn nhận rõ hơn về cuộc sống thường nhật ấy.

Hội chứng thường thấy ở dư luận ngày nay trong Bức xúc không làm ta vô can

Theo Đặng Hoàng Giang, người Việt Nam thường quan tâm đến những tin tức tiêu cực nhiều hơn là tích cực nên họ luôn có xu hướng bày tỏ sự phàn nàn, bực dọc rồi chê bai. 

Tưởng chừng những thói quen ấy là vô hại nhưng nó đang dần trở thành một trạng thái thường trực trong dư luận và được gói ghém rất tài tình qua hai từ “bức xúc”.

Khi lên tiếng phê bình hay than phiền một điều gì đó, chúng ta vẫn luôn chứng tỏ với người khác rằng mình không hề thờ ơ, vô cảm mà còn rất quan tâm và lo lắng. Hơn nữa, việc chê trách người khác khiến chúng ta cảm thấy bản thân ưu việt về mặt đạo đức cũng như là hài lòng hơn với chính mình.

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Hình ảnh minh họa trong Bức xúc không làm ta vô can

Dần dần mỗi người đâm ra nghiện những cái lắc đầu, cái chép miệng, phẫn nộ và cười buồn cộng thêm với cảm giác bản thân tốt đẹp. Sự vô can, không liên đới, không có trách nhiệm khiến cho “bức xúc” trở thành một hội chứng của xã hội.

Vậy mà dư luận lại không biết rằng, việc bức xúc tưởng không vô can ấy đã gây ra ít nhiều ảnh hưởng đến đối tượng bị tác động. Cuộc sống của mỗi cá nhân chúng ta đang đặt trên nền của bao nhiêu bất công và phi lý:

“Khi bày tỏ sự bức xúc, một cách khéo léo, chúng ta tuyên bố là mình không thể thuộc về bên thủ phạm được, mà mình đứng về phía bị thiệt thòi, mình cũng là nạn nhân.”

– Bức xúc không làm ta vô can

Bức xúc không làm ta vô can là một minh chứng cho việc Đặng Hoàng Giang đã thành công và khéo léo trong việc xây dựng các tình huống để dẫn đến tranh luận giữa nhiều luồng ý kiến khác nhau.

Vẻ đẹp của con người đứng một mình trong Bức xúc không làm ta vô can

Theo Đặng Hoàng Giang, một cá thể độc lập về tư tưởng sẽ luôn kiếm tìm được hạnh phúc cho bản thân dễ dàng hơn so với đám đông bởi họ là người luôn biết tri ân với cuộc sống, không quá nhạy cảm và cũng không xuất hiện phản ứng thái quá trước những gì mà chính mình đang đối diện.

Tuy nhiên đứng một mình chưa bao giờ dễ dàng bởi nó luôn khiến ta cảm thấy mình không được yêu thích và bị phản đối nhưng chính hoàn cảnh ấy lại làm cho bản thân trở nên vững vàng hơn mà không cần phải bám víu vào đám đông hay sự tung hô của người khác.

Đúng như William B.Irvine đã viết trong cuốn sách Chủ nghĩa Khắc Kỷ rằng:

“Từ bỏ những phần thưởng mà thế giới bên ngoài mang lại sẽ đạt được sự bình yên, tự do và thanh thản.”

– Chủ nghĩa Khắc Kỷ

Một mình ở đây không có nghĩa là cô đơn mà một mình là độc lập về quan điểm sống, về ý kiến riêng. Đó là trạng thái tinh thần không phụ thuộc vào bất kỳ ai và nó cũng không được đo bởi khoảng cách vật lý giữa một cá nhân với những người xung quanh.

“Một niềm vui mà như nhà tu hành David Steindl-Rast diễn tải, không phụ thuộc vào những điều đang xảy ra.”

– Bức xúc không làm ta vô can

Họ vẫn luôn tồn tại trong xã hội nhưng chỉ là yên lặng, quan sát và bình tĩnh để tìm hiểu thế giới. Họ tự do trước các con sóng lớn mang tên đám đông để có thể đi vào đại dương, quan tâm đến cộng đồng một cách sâu sắc hơn, đóng góp cho cộng đồng một cách hiểu biết cũng như thầm lặng hơn.

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Hình ảnh Bức xúc không làm ta vô can

Đặng Hoàng Giang là một nhà nghiên cứu xã hội cho nên những bài viết trong cuốn sách luôn đề cao sự quan trọng của tập thể, tuy nhiên chúng ta cũng không thể phủ nhận đi vai trò của từng cá nhân khi ở trong đó.

Cũng chính vì thế mà ở Họ phá phách vô phương hướng và vô nghĩa, tác giả đã chỉ ra sự khác nhau giữa đám đông “cũ” và đám đông “mới”.

Bức xúc không làm ta vô can, Bức xúc không làm ta vô can: Mồi lửa để kích thích tư duy phản biện
Hình ảnh trong cuốn sách Bức xúc không làm ta vô can

Từ đó ông đã xây dựng nên một nền tảng vững chắc để suy luận được vai trò của mỗi cá nhân trong cộng đồng xã hội, cho nên ý thức là việc tối thiểu mà con người có thể làm. Đó là hãy chuyển tay nhau những câu chuyện cũng như lối sống đẹp để chúng được công nhận, mang giá trị xứng đáng và đích thực.

Trong một buổi phỏng vấn, khi được hỏi về xu hướng “bức xúc” trong thực trạng hiện thời, Đặng Hoàng Giang đã trả lời rằng:

“Bức xúc không đáng quý, không cần được cổ xúy nếu như nó chỉ là một cái mặt nạ bên ngoài, hoặc để ve vuốt cái tôi bên trong. Tiếng Đức có câu “những nhà cách mạng ghế bành”, ám chỉ những người ngồi trong phòng khách nhưng phát ngôn như thay đổi thế giới đến nơi rồi.”

Khi viết cuốn sách này, bản thân ông mong muốn mình sẽ đem tới một cái nhìn đa chiều hơn trong mọi thực tiễn cuộc sống để từ đó giúp mỗi người có cái nhìn thấu đáo hơn và luôn có trách nhiệm tự vấn bản thân trước khi phán xét bất cứ vấn đề nào.

Bức xúc không làm ta vô can là một cuốn sách đáng đọc đối với thế hệ trẻ Việt Nam ngày nay, chúng ta không chỉ biết một cách bâng quơ mà phải suy ngẫm, chiêm nghiệm từ những tình huống mà tác giả đã đặt ra và có thể xây dựng cho bản thân một lối sống với quan điểm tư duy khác biệt. 

Minh Minh