Cha con nghĩa nặng là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Hồ Biểu Chánh. Được viết vào năm 1929, cuốn sách đã thành công xây dựng nên tình cảm phụ tử để từ đó tác giả ca ngợi mối quan hệ giữa con người với con người và những giá trị đạo đức trong gia đình.

Điểm qua một vài nét về Hồ Biểu Chánh

Hồ Biểu Chánh là một trong những nhà văn quốc ngữ tiên phong của nền văn học hiện đại Việt Nam. Bắt đầu với sách Đại học, Trung dung, Luận ngữMạnh tử ông tham gia vào phong trào dịch nghĩa các tiểu thuyết của Trung Quốc từ đó Hồ Biểu Chánh đã sớm làm quen với nghệ thuật tiểu thuyết. 

hinh anh tac gia ho bieu chanh - Cha con nghĩa nặng và những giá trị cao cả của tình người
Hình ảnh chân dung tác giả Hồ Biểu Chánh

Ở những năm đầu của thế kỷ XX, văn học Việt Nam bị ảnh hưởng không ít bởi văn học phương Tây nên đã có nhiều cây bút mạnh dạn tách biệt khỏi lối mòn cũ nhằm xây dựng thế giới nhân vật vượt ra khỏi khuôn khổ Nho giáo để hướng đến đại lý bình dân của người lao động.

Khi xét về mặt nghệ thuật thì họ đã có những tiến bộ đáng kể trong tiến trình đổi mới tuy nhiên cái nhìn ấy vẫn bị xem là lỗi thời, lạc hậu.

Các tác phẩm được cho ra đời ở thời kỳ đầu như Hoàng Tố Anh hàm oan của Trần Thiên Trung hay Nghĩa hiệp kỳ duyên của Nguyễn Chánh Sắt đều thể hiện rõ được khát vọng mãnh liệt của cá nhân về vẻ đẹp hình thức phẩm giá.

Và bên cạnh đó thì không thể thiếu Hồ Biểu Chánh với phong cách sáng tác bị chi phối mạnh mẽ bởi khuynh hướng đạo lý. Sở dĩ các tác phẩm của ông đều được đón nhận hơn cả bởi đạo lý được nhà văn nhắc đến là đạo lý ở đời, không cao siêu mà rất quen thuộc với độc giả.

Ngôn ngữ giản dị trong sáng, Hồ Biểu Chánh có một số tác phẩm nổi bật như U tình lục, Thầy thông ngôn, Khóc thầm hay Ai làm được.

Vượt ra khỏi khuôn khổ Nho giáo, tác giả không đặt nhân vật trước những thứ lớn lao mà để cho những con người ấy đối diện với cuộc sống, từ đó làm nổi bật lên vẻ đẹp phẩm chất của họ.

long da dan ba ho bieu chanh e1597511836904 - Cha con nghĩa nặng và những giá trị cao cả của tình người
Hình ảnh bìa sách Lòng dạ đàn bà của Hồ Biểu Chánh

Ông đã dồn hết bút lực của mình bằng tất cả tấm lòng nâng niu và trân quý con người, đặc biệt là người nông dân lao động nghèo khổ nên giáo sư Trần Hữu Tá đã nhận xét rằng:

“Nhịp đập trái tim của nhà văn dường như đã hòa nhịp với nhịp đạp con tim của những người bị đọa đày, bất hạnh. Có thể coi ông là nhà văn của nông dân Nam Bộ, của lòng mong muốn xác lập một mặt bằng nhân ái cho cuộc sống hằng ngày.”

Con người ở văn Hồ Biểu Chánh là con người của bổn phận, luôn ý thức được trách nhiệm của bản thân trong tất cả các mối quan hệ. Tác giả đã khai thác triệt để đề tài gia đình, đặc biệt là tình phụ tử bởi đối với ông mà nói thì gia đình là một trong những thành tố để làm nên xã hội.

Tuy nhiên nhân vật của ông trong hầu hết mọi tác phẩm đều phải trải qua bao vất vả, đau thương như Tân phong nữ sĩ hay Đóa hoa tàn và điều đó cũng không ngoại lệ với Cha con nghĩa nặng.

Cuốn sách xoay quanh những con người ở đất phương Nam

Câu chuyện mở đầu với cách giới thiệu trực tiếp nhân vật chính là Trần Văn Sửu đi thăm ruộng từ hồi trưa đến nửa chiều mới trở về nhà. Anh ở Giồng Ké, làm ruộng cho bà Hương Quản Tồn dưới Phú Tiên.

Sửu là người nông dân chất phác, anh mang áo đen nhùn nhục cùng cái quần vắt lại đứt tả tơi. Hôm nay bắt cá cạn được ít con nên mặt Sửu hân hoan hẳn, trong lòng cũng vui phơi phới.

Hinh anh tac pham cha con nghia nang cua ho bieu chanh - Cha con nghĩa nặng và những giá trị cao cả của tình người
Hình ảnh bìa sách Cha con nghĩa nặng của Hồ Biểu Chánh

Về đến nhà anh trông thấy hai đứa con lớn là thằng Tý và con Quyên đang ngồi nhồi đất nặn con trâu chơi giữa sân. Thằng Tý thì ở trần trùi trụi, hai tay bùn đất còn dính cục chạy ra xách nhanh xâu cá vào nhà còn Sửu thì tắm cho đứa con gái:

“Trần Văn Sửu nắm tay con Quyên dắt lại khạp nước dựa hè, rồi cởi áo con nhỏ ra, múc nước xối mà tắm cho nó. Anh ta kỳ tay, kỳ chơn và gội đầu xong rồi mới thay quần áo cho nó.”

Vợ của anh là Thị Lựu lại khác, trên người mang quần lãnh đen cùng áo vải đen vẫn còn mới, đầu tóc chải mượt, tay bồng đứa con nhỏ trong nhà là Sung, thấy chồng về chỉ đứng dựa cửa, không lấy vui vẻ mà còn quýt một cái nữa.

Khi nghe Sửu hỏi ở nhà sao không để ý tụi nhỏ mà để chúng chơi bẩn như thế thì chị ngay lập tức lên giọng nói.

“Chơi giống gì mà dơ dáy thứ con nít thì nó chơi, giỏi sao không ở nhà đó mà giữ nó.”

Thị Lựu vợ anh vốn là người được chồng chiều nên đâm ra có bản tính không tốt, lại thích dựa dẫm, lúc nào cũng trang điểm để đi dạo xóm còn chuyện cơm nước, con cái thì một mình Sửu lo.

Anh lúc nhỏ đã mồ côi cha mẹ từ sớm, trong làng lại không có phương kế làm ăn nên đành bán cái nhà rách rồi chạy ra ấp Phú Tiên để làm mướn. Sau này lấy vợ rồi chị mang bầu thằng Tý vì không có tiền trả nợ mà phải xin trả tiền lời để vốn năm sau.

Làm việc đến bỏng thịt cháy da cuối cùng cũng dứt nợ thì cũng vừa lúc Thị Lựu có bầu con Quyên. Vợ không biết lo nghĩ để tiết kiệm mà còn đòi ra ở riêng, vì muốn hài lòng chị nên anh tiếp tục vay mượn mà dọn về nhà lá nhỏ ba văn phía bê cầu ở.

“Hương Thị Tào thương con rể, muốn chúng nó ở chung hủ hỉ cho vui mà Thị Lựu không biết nghĩ đành bỏ cha mà ra tư ra riêng.”

Trần Văn Sửu là người có tính cách thiệt thà, luôn lo nghĩ lên xuống để làm ăn và cũng không tranh thua với ai nhưng chị vợ lại khác, tính tình hay hỗn ẩu, kiêu căng, không chịu lo việc bếp núc, nhà tuy nghèo mà chị lúc nào cũng sắm sửa đồ mới.

Mấy người ở trong làng thấy gia đạo của anh như thế nên bàn tán nói Sửu vô phước nhưng anh không quan tâm, vẫn an ổn chăm chỉ làm ăn như thường lệ, không suy nghĩ nhiều chuyện vợ con mà cũng không hề than phiền một tiếng nào về sự cực khổ.

Từ nhân vật Trần Văn Sửu, Hồ Biểu Chánh đã thành công khắc họa nên bản chất của người nông dân ở nơi có những cánh đồng phì nhiêu cò bay thẳng cánh. Đó là sự cần cù nhẫn nại, họ luôn vui vẻ với công việc dù khó khăn hay vất vả.

“Mới đầu canh tư, tiếng còi túc nghe đều tứ hướng, ấy là còi của chủ điền kêu công gặt dậy sớm nấu cơm. Lối nửa giờ theo mấy bờ mẫu, thấy người ta đi có hàng, ấy là công gặt đi về, đàn bà chen lội với đàn ông, người nào cũng vui cười hớn hở.”

Những con người chân phương, mộc mạc từ nói năng đến cách ăn mặc cũng rất tự nhiên và giản dị mang đậm nét Văn hoá Miệt Vườn. Hạnh phúc của họ là được cơm no, áo ấm, gia đình yên ổn nên suốt cuộc đời luôn chăm chỉ làm lụng.

Biến cố cuộc đời đầy bất ngờ trong Cha con nghĩa nặng

Qua tiết tháng Giêng, trong chốn thôn quê bắt đầu nảy sinh những vui vẻ phi thường. Đường sá khô ráo, ra vào sạch sẽ, gió bấc hiu hiu mát mẻ vô cùng. Lúa ngoài đồng chỗ thì đương gặt, chỗ thì đã chín tới rồi nên nhìn từ xa thấy một vùng đỏ đỏ vàng vàng.

“Ấy là mồ hôi nước mắt của nông phu chân rướt trót mấy tháng trường, mà ấy cũng là cơm gạo áo quần của nông phu trông cậy về năm sẽ tới.”

Vì trúng mùa lúa nên Sửu ra đường từ sớm, Mặt Trời chưa lên thì anh đã hai vai mang vòng hái, tay xách gói cơm, mở cửa nhè nhẹ bước ra sân mà đi.

Nửa đường thì gặp thằng Xuyên với Hương Tuần Tam hỏi chuyện vợ mình làm anh không hiểu lắm. Đến trưa về hỏi lại thì mới ngộ ra là Thị Lựu ngoại tình với Hương Hảo Hội.

Hinh anh tac pham cha con nghia nang va khoc tham cua ho bieu chanh e1597512627152 - Cha con nghĩa nặng và những giá trị cao cả của tình người
Hình ảnh bìa sách kết hợp giữa Khóc thầm với Cha con nghĩa nặng của Hồ Biểu Chánh

Đến mấy ngày sau đang giữa lúc buổi đêm đau bụng nên anh lật đật chạy về nhà thì tận mắt chứng kiến Hương Hảo Hội ở ngay trong nhà mình. Thế là vợ chồng cãi nhau, thằng Tý với con Quyên sợ quá trốn sau cái cối xay lúa.

Đúng lúc ấy, Thị Lựu lấy con dao bầu trên ghế nghỉ nhắm vào mặt chồng mà chém nhưng may thay Sửu tránh được, đưa chân đạp vợ mạnh quá làm chị ngã đập đầu vào cạnh ván nghe cái bốp.

“Thị Lựu nằm dài dưới đất, không cục cựa mà cũng không nói chi hết.”

Bi kịch đã xảy ra, chị nằm im lìm, trơ trơ như khúc cây, mắt mở không có thần, trong miệng trào ra ít giọt máu đỏ lòm, thế là Thị Lựu đã chết. Cũng từ dạo ấy cha bỏ đi, không về nữa, để ba đứa con ở lại với ông ngoại chúng nó.

Cha con nghĩa nặng làm nên giá trị tình người đẹp đẽ

Hương Thị Tào, cha của Thị Lựu, năm nay đã năm mươi tuổi, tóc bạc hoa râm, răng thì rụng hết vài cái. Trong nhà lại nghèo, từ khi Sửu bỏ đi là thằng Tý đã phải đi làm ruộng.

Mấy năm mấy tháng trôi qua, rồi đến hôm nọ Trần Văn Sửu, người mà ai cũng nghĩ rằng sau cái chết của vợ đã nhảy sông tự tử bỗng quay trở về.

“Trăng tỏ rạng như ban ngày, ông thấy người Thổ hồi chiều đó đương xâm xâm đi vô cửa.”

Đến nhà nhưng anh vẫn không vào gặp con, chỉ đứng khóc rồi nói với ông ngoại chúng nó vài lời liền cắp thúng đi ra lộ. Mới đó đã mười một năm, anh sợ, lại không dám đối diện với con nữa.

Rồi anh nghĩ đến chuyện bấy lâu nay lăn lóc chịu khổ mà sống cũng là vì thương con, sợ con không hiểu việc xưa mà đâm ra oán trách cha, sợ con bơ vơ đói rách.

“Bây giờ mình biết nó thương mình, nó còn kính trọng mà nó lại gần được giàu có sung sướng hết thảy nữa, vậy thì mình nên chết cho rồi, chết mới quên được việc cũ được, chết đặng hết buồn rầu cực khổ.”

Còn đang nghĩ tới nghĩ lui thì thằng Tý đã chạy nhanh đến nắm lấy tay của cha nó, sau mấy lần khuyên nhủ thì anh cũng chịu đi về cùng gia đình đoàn tụ.

Hồ Biểu Chánh là một nhà văn có cái nhìn tinh tế sâu sắc với cuộc đời, ông đã để cho nhân vật của mình trải qua đau khổ, mất mát từ đó đúc kết được bài học và bình tâm nhận ra đâu là hạnh phúc thật sự.

Trần Văn Sửu như một minh chứng cho sự đổi mới về quan niệm cá nhân của tác giả. Anh là hiện thân cho tầng lớp nhân dân mà ông muốn hướng đến để làm rõ phẩm chất bình dị, hiền lành chất phác và cần cù nhẫn nại của người lao động.

Mặt khác Hồ Biểu Chánh đã bộc lộ thẳng thắn thái độ yêu ghét của bản thân đối với nhân vật Thị Lựu. Bởi lẽ trong hầu hết các tác phẩm, ông đều đề cao chữ hiếu, chữ nghĩa và chữ tiết nên cái chết của chị được xem là hệ quả tất yếu của luật nhân quả.

Tuy quan niệm về người phụ nữ tốt phải là người tiết hạnh vẫn còn phần nào đó bộc lộ một mặt của Nho giáo nhưng Hồ Biểu Chánh lại không khắt khe, bảo thủ hay áp đặt như vậy.

tac pham cha con nghia nang cua ho bieu chanh e1597511611274 - Cha con nghĩa nặng và những giá trị cao cả của tình người
Bìa sách Cha con nghĩa nặng của Hồ Biểu Chánh

Vào từng trường hợp để từ đó ông xây dựng nên kết cục nhân vật khác nhau. Cũng giống như Vì tình vì nghĩa, Ngọn cỏ gió đùa hay Con nhà nghèo thì Cha con nghĩa nặng vẫn đề cao chữ hiếu trong đạo làm con và làm nổi bật lên tình phụ tử.

Hơn hết nhân vật của Hồ Biểu Chánh đa phần đều bộc lộ được tính cách dám đối mặt với thử thách của cuộc đời để được trưởng thành thật sự như Trần Văn Sửu hay thằng Tý.

Họ dám sống và mơ ước cho những khát vọng lớn lao, không ngừng vươn lên để khám phá những điều mới mẻ. Đây chính là điểm mới trong tiểu thuyết Việt Nam cũng như điểm mới trong tính cách con người hiện đại.

Minh Minh