Chiếc thuyền ngoài xa là tên tập truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Minh Châu, được in lần đầu tiên trong tập Bến Quê và được xem là tác phẩm hay nhất của ông. Đây là tác phẩm tiêu biểu cho đề tài đời tư – thế sự của Nguyễn Minh Châu sau năm 1975 với câu chuyện đầy tính nhân đạo về đời sống làng chài.

Nguyễn Minh Châu và cuộc đời gắn liền với văn chương 

Nguyễn Minh Châu từ lâu đã không còn là cái tên xa lạ trong đời sống văn chương Việt Nam, ông là một nhà văn có sự ảnh hưởng không nhỏ đối với nền văn học nước ta trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam và thời kỳ đầu đổi mới.

Ông xuất thân từ một gia đình nông dân khá giả với con đường học vấn xán lạn, bên cạnh thành tích tốt nghiệp trường Kỹ nghệ Huế, nhà văn còn theo học trường Sĩ quan và tình nguyện tham gia vào quân đội.

Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: Giá trị nhân đạo đằng sau mảnh đời cơ cực của người làng chài
Hình ảnh nhà văn tài năng Nguyễn Minh Châu 

Khoảng thời gian làm việc trong quân đội của Nguyễn Minh Châu đã khiến ông trở thành một nhà văn mặc áo lính, ông được điều động về làm việc ở phòng Văn nghệ quân đội và sau đó chuyển sang công tác tại tạp chí Văn nghệ Quân đội, công việc chính là biên tập và phóng viên.

Là người từng trải trong nhiều môi trường làm việc và học tập, sự nghiệp văn chương của Nguyễn Minh Châu ngày càng đa dạng hơn. Ông được xem là người mở đường tinh anh và là cây bút tiên phong của thời kỳ đổi mới ở Việt Nam.

Đan xen với những tác phẩm truyện ngắn của nhà văn về cuộc sống thường nhật là những trang sách chứa đựng hiện thực khốc liệt của chiến tranh, ông tập trung khai thác hình tượng người lính cách mạng cũng như các giá trị tình cảm con người trong những ngày tháng sống chung với bom đạn quân thù.

Cây bút tài năng mang tên Nguyễn Minh Châu đã mang đến cho nền văn học Việt Nam làn gió mới, đó là sự phản chiếu đời sống con người qua từng lời văn, con chữ. Ngôn từ tuy đa dạng mà mộc mạc, gần gũi đã khiến những áng văn chương nhẹ nhàng đi vào lòng người, để lại cảm xúc thân thuộc về hình ảnh nước Việt.

“Nguyễn Minh Châu là người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam và cũng là người mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ tài năng sau này” – Nhà văn Nguyễn Khải

Kho tàng sáng tác của nhà văn đã góp phần làm nên sự đa dạng cho nền văn học đất nước, sau khi xuất bản tác phẩm đầu tiên với tên gọi Sau một buổi tập, ông đã từng bước khẳng định tài năng với sự ra đời của hàng loạt các tác phẩm đặc sắc như Dấu chân người lính, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa và các ấn phẩm khác.

Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: Giá trị nhân đạo đằng sau mảnh đời cơ cực của người làng chài
Nguyễn Minh Châu tuyển tập là tập hợp những tác phẩm đặc sắc và nổi tiếng của nhà văn 

Nguyễn Minh Châu còn được trao tặng nhiều giải thưởng văn học lớn và ý nghĩa cho sự nghiệp sáng tác của mình, nổi bật là Giải thưởng Hội nhà văn 1988 – 1989 cho tập truyện Cỏ lau và Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt II năm 2000.

Chiếc thuyền ngoài xa là một trong những tập truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn, tác phẩm được xem như một bức tranh khắc họa cuộc sống làng chài qua ống kính của một nhiếp ảnh gia tên Phùng tại vùng biển cách Hà Nội sáu trăm cây số.

Đó là bức tranh về hai thế giới tương phản, đằng sau màu sắc tươi sáng của thiên nhiên là nỗi bi kịch đau thương về số phận con người.

Chiếc thuyền ngoài xa là tác phẩm nghệ thuật về thiên nhiên vùng biển

Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa kể về chuyến công tác của một nhiếp ảnh gia tên Phùng, anh nhận nhiệm vụ chụp một tấm hình về biển trong làn sương sớm và điều đó đã cho anh cơ hội nhìn ngắm vẻ đẹp của thiên nhiên. Anh chọn vùng biển cách Hà Nội sáu trăm cây số, nơi được xem là có thể đáp ứng mọi yêu cầu của công việc.

Trong thời gian thực hiện nhiệm vụ, Phùng đã bắt gặp vô vàn những cảnh “đắt” ở một nơi người và biển như hòa làm một, anh nhìn thấy khoảnh khắc người dân giăng lưới đánh bắt cá, nhìn thấy khoảng giao của ngày và đêm hay sự xuất hiện của những chiếc thuyền đánh cá lúc tờ mờ sáng.

“Tôi vác máy tới một dải bờ cát nằm “phục kích” thiên nhiên ở cái khoảng giao điểm ngày vừa rạng, đêm chưa tắt hẳn, bấy giờ cũng là lúc những chiếc thuyền đánh cá bằng vó bè hiện ra trong khoảng mờ tỏ của bình minh.”

Dưới ngòi bút tài tình của nhà văn Nguyễn Minh Châu, tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa dường như đang miêu tả một bức tranh thiên nhiên của một người họa sĩ chân chính với những nét vẽ mềm mại, gam màu tươi sáng và được tô điểm bằng khung cảnh làm việc của con người làng chài nơi đây.

“Không phải ngay trong mấy ngày đầu mới đến mà về sau, khi đã chụp trọn gần một cuốn phim, tôi mới có dịp hiểu đôi chút về cách làm ăn lâu đời của những “tổ hợp tác” gồm những chiếc thuyền đánh cá không có bến này. Bao giờ họ cũng chỉ liên kết với nhau chỉ trong một đêm hoặc một ngày chứ không lâu. Thường thường mỗi thuyền là một gia đình, ngoài thuyền lớn còn vài chiếc mủng để đi lại. Cuộc sống cứ lênh đênh khắp cả một vùng phá mênh mông. Cưới xin, sinh con đẻ cái, hoặc lúc nhắm mắt cũng chỉ trên một chiếc thuyền. Xóm giềng không có. Quê hương bản quán cả chục cây số trời nước chứ không cố kết vào một khoảnh đất nào.”

Chiếc thuyền ngoài xa đem lại cho người đọc sự gần gũi trong từng lời văn, đề tài biển cả từ lâu đã rất được ưa chuộng đối với nhiều nhà văn, nhà thơ nhưng riêng Nguyễn Minh Châu, ông lại có cách truyền đạt cho riêng mình.

Độc giả có thể dễ dàng nhận thấy sự bình dị trong từng lời văn của ông, ngôn từ tuy đơn giản nhưng phần nào lôi cuốn bạn đọc, khiến họ khó dứt ra khỏi mạch truyện hấp dẫn của tác phẩm.

Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: Giá trị nhân đạo đằng sau mảnh đời cơ cực của người làng chài
Chiếc thuyền ngoài xa là sự hòa hợp giữa thiên nhiên và con người lao động (ảnh minh họa)

Khung cảnh nhộn nhịp âm thanh của con người như hiện lên trước mắt độc giả, nét đẹp đặc trưng của vùng biển Tổ quốc khi thiên nhiên và con người hòa quyện vào nhau đã tạo nên một hình ảnh khắc sâu trong tiềm thức người dân miền biển.

Đó là cảnh tượng hùng vĩ của biển trời xanh ngát với những chiếc thuyền đánh cá của ngư dân, là một nơi êm ái với tiếng sóng vỗ bờ thỉnh thoảng xuất hiện tiếng gọi cá vang vọng ở đâu đó ngoài khơi.

Phần đầu của tập truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa đã tập trung khắc họa hình ảnh cuộc sống thường nhật của vùng biển nơi tháng bảy còn tờ mờ sương, đó là khung cảnh tươi sáng về sự êm ả của biển xanh xen lẫn với sự nhộn nhịp của con người nơi đây.

Chiếc thuyền ngoài xa và nỗi buồn khổ của gia đình làng chài

Sau những ngày miệt mài kiếm tìm bức hình phù hợp với yêu cầu công việc, anh Phùng không ngờ rằng ở nơi biển xanh cát trắng đẹp như tranh vẽ này lại xuất hiện một hoàn cảnh đau thương.

Giữa làn sương mờ ảo trên bờ biển vào một buổi sáng tinh mơ, ngỡ như mình đã hoàn thành xong nhiệm vụ và sắp phải tạm biệt cái đẹp của ngoại cảnh nơi đây thì anh Phùng lại chứng kiến một cảnh tượng chưa từng thấy trong khoảng thời gian cư ngụ.

Hình ảnh chiếc thuyền cập bến ngày hôm đó cứ xuất hiện trong tâm trí anh ngay cả khi trở về, đó là chiếc thuyền của một đôi vợ chồng lam lũ mưu sinh bằng nghề chài lưới. Họ sinh sống trên không gian nhỏ hẹp của chiếc thuyền với những đứa con, ngoại trừ cậu bé đã làm bạn với anh trong thời gian công tác.

“Người đàn bà trạc ngoài bốn mươi, một thân hình quen thuộc của đàn bà vùng biển, cao lớn với những đường nét thô kệch. Mụ rỗ mặt. Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như đang buồn ngủ. Người đàn ông đi sau. Tấm lưng rộng và cong như lưng một chiếc thuyền. Mái tóc tổ quạ. Lão đi chân chữ bát, bước từng bước chắc chắn, hàng lông mày cháy nắng rủ xuống hai con mắt đầy vẻ độc dữ lúc nào cũng nhìn dán vào tấm lưng áo bạc phếch và rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng của người đàn bà.”

Một cảnh tượng nghiệt ngã xảy đến trước khi anh Phùng kịp nhận ra, người đàn ông cầm trên tay chiếc thắt lưng và quật tới tấp vào lưng người đàn bà như đang trút cơn giận dữ. Trái ngược với sự hung hăng đó, người đàn bà ấy chỉ biết nhẫn nhịn, cam chịu vì những đứa con thân yêu của mình.

Đó là lằn roi của sự túng quẫn trong cuộc đời của người đánh cá, là sự thiếu thốn về điều kiện khi nhà đông con nhưng không thể đổi một chiếc thuyền rộng rãi hơn. Đó là sự cam chịu cho số phận cơ cực lênh đênh trên mặt biển với cái nghề phụ thuộc quá nhiều vào thiên nhiên, có những bữa cơm không đủ ăn nếu ngày đó biển động.

“Giá tôi đẻ ít đi hoặc chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn, từ ngày cách mạng về đã đỡ đói khổ chứ trước kia vào các vụ bắc, ông trời làm động biển suốt hàng tháng, cả nhà vợ chồng con cái toàn ăn cây xương rồng luộc chấm muối… cũng nghèo khổ, túng quẫn đi vì trốn lính – bỗng mụ đỏ mặt – nhưng cái lỗi chính là đám đàn bà ở thuyền đẻ nhiều quá, mà thuyền lại chật.”

Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa khắc họa hình ảnh người đàn bà phải chịu đựng những trận đòn roi chỉ vì cuộc sống cực khổ không thể thay đổi, cậu bé làm bạn với Phùng chính là đứa con trai bà yêu thương nhất, bà không muốn cậu nhìn thấy cảnh tượng của sự bạo hành để rồi bị ám ảnh.

Vậy mà những ngày chiếc thuyền cập bến, cậu lại hành động để cứu mẹ mình thoát khỏi những lằn roi cay nghiệt của cha. Có lần cậu xông ra giựt lấy thắt lưng rồi quất vào người cha mình, cũng có ngày cậu lại để trong túi một con dao găm.

Hành động ấy của cậu bé đã để lại cho người đọc nhiều sắc thái cảm xúc, vì tình yêu thương mẹ mà cậu đã bất chấp hiểm nguy nhưng phải chăng đó là kết cục của bạo lực gia đình, người con không biết từ khi nào lại tiềm ẩn nguy cơ bạo hành từ cha mình.

Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: Giá trị nhân đạo đằng sau mảnh đời cơ cực của người làng chài
Hình ảnh chiếc thuyền xuất hiện sau màn sương cứ hiện hữu trong tâm trí anh Phùng (ảnh minh họa)

Chiếc thuyền ngoài xa đã khắc họa hai hình ảnh trái ngược nhau ở cùng một vùng biển nơi nhân vật Phùng công tác, đối lập với vẻ tươi sáng và mát mẻ của biển xanh là màn đêm tối tăm của số phận người đàn bà dưới những lằn roi đau đớn của chồng mình.

Giá trị nhân đạo và quan điểm nghệ thuật của tác giả trong Chiếc thuyền ngoài xa

Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa đã sử dụng hình ảnh đối lập của thiên nhiên và cuộc sống con người để đề cao tấm lòng nhân đạo và quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Minh Châu.

Hình ảnh chiếc thuyền mang theo tấn bi kịch của gia đình làng chài đã tạo nên điểm khác biệt trong việc khắc họa bức tranh vùng biển Việt Nam, một nơi chào đón bao người đến tận hưởng vẻ đẹp rộng lớn của thiên nhiên lại ẩn chứa nỗi đau mưu sinh của những ngư dân.

Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: Giá trị nhân đạo đằng sau mảnh đời cơ cực của người làng chài
Tác phẩm mang đến cho người đọc sự cảm thông sâu sắc về số phận bi kịch của con người (ảnh minh họa)

Nhà văn đã đem đến cho tác phẩm giá trị nhân đạo sâu sắc, đó là sự phê phán hành động vũ phu của người đàn ông đã phần nào tác động lên con trẻ và phá hủy nhân cách tốt đẹp của đứa bé, lên án vấn đề bạo hành gia đình còn nhức nhối bấy lâu.

Nguyễn Minh Châu còn đề cao sự cảm thông đối với thân phận người đàn bà trong Chiếc thuyền ngoài xa, đó là hình ảnh người đàn bà cam chịu với nỗi khổ của số phận, chấp nhận hy sinh bản thân chỉ vì ấm êm của gia đình và của những đứa con thơ.

Bà không muốn con trai bà thấy những trận bạo hành đau đớn nên đã gửi cậu bé cho ông ngoại, bà sợ những đứa con ở trên thuyền sẽ ám ảnh vì lằn roi của cha nên bà đã xin người chồng chỉ đánh mình khi ở trên bờ.

Những hành động của người đàn bà ấy đã thể hiện rõ một nhân cách đáng quý của phụ nữ thời bấy giờ, đó là đặt những người yêu thương lên trên bản thân mình.

Chiếc thuyền ngoài xa, Chiếc thuyền ngoài xa: Giá trị nhân đạo đằng sau mảnh đời cơ cực của người làng chài
 Tập truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa còn ẩn chứa quan điểm nghệ thuật của nhà văn

Cuối truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là suy nghĩ của nhân vật Phùng về tấm ảnh chụp biển ngày hôm đó, đó là nỗi băn khoăn về những điều mình chưa thể thực hiện. Một nhiếp ảnh gia luôn khao khát đi tìm những cái chân – thiện – mỹ và khát vọng kết nối chúng với đời.

Đó cũng là quan điểm nghệ thuật mà nhà văn Nguyễn Minh Châu đã lồng ghép vào truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, nhờ đó mà tác phẩm của ông vẫn luôn chiếm được tình cảm của bạn đọc dù đã xuất bản một thời gian khá dài.

Chiếc thuyền ngoài xa đã khắc họa chi tiết bức tranh hoàn mỹ về thiên nhiên và mảnh đời cơ cực của một gia đình làng chài, hình ảnh đối lập đặc sắc đã dẫn lối người đọc đến thế giới tươi mát của cây bút tiên phong trong nền văn học Việt Nam thời bấy giờ.

Nam Phương