Viết về đề tài lịch sử vốn chưa bao giờ dễ dàng, viết truyện về phận người phụ nữ không được coi trọng trong xã hội phong kiến lại càng khó hơn đối với những cây viết trẻ nhưng chúng ta vẫn có Con chim phụng cuối cùng của Nguyễn Thị Kim Hòa.

Lấy chất liệu từ lịch sử song Con chim phụng cuối cùng không phải là những con chữ khô khan, cứng nhắc mà là tập truyện ngắn đầy sáng tạo và xúc động.

Vài nét về tác giả Nguyễn Thị Kim Hòa

Chị sinh năm 1984 tại Ninh Thuận, vùng đất khô cằn quanh năm chỉ có nắng gió và cát bỏng.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Chân dung tác giả Nguyễn Thị Kim Hòa

Những điều không may mắn đến với Kim Hòa vào năm hai tuổi, chị bị sốt cao dẫn đến liệt cả tay phải và nửa tay trái. Di chứng từ căn bệnh khi bé khiến cho con đường học hành và cuộc sống của Nguyễn Thị Kim Hòa gặp nhiều khó khăn.

Nhưng chị vẫn nỗ lực vươn lên để vượt qua những trở ngại và thách thức của số phận. Bắt đầu sáng tác từ năm 2009, Nguyễn Thị Kim Hòa là cây bút trẻ sung sức với nhiều thể loại từ truyện ngắn, truyện thiếu nhi đến truyện dài và cả tản văn.

Trong sáu năm kể từ 2011, chị xuất bản liên tục mười hai cuốn sách, tiêu biểu có thể kể đến như Tay chị tay em, Nho đắng, Cơn lũ vẫn chưa qua, Hành trình biến đổi Con chim phụng cuối cùng.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Không ai biết những tác phẩm ấy được Hòa vất vả viết ra bằng nửa cánh tay trái và trong tư thế nằm nghiêng.

Năm 2013 – 2014 chị giành được giải nhất trong Cuộc thi truyện ngắn tạp chí Văn nghệ Quân đội với ba tác phẩm là Hương thôn dã, Đỉnh khói Thôi mùa cỏ cháy.

Và tiếp tục đạt giải Tư trong Cuộc vận động sáng tác văn học tuổi 20 lần thứ IV với truyện dài Cửa sổ phía đông vào năm 2019. Đó chính là thành quả xứng đáng cho những nỗ lực không ngừng nghỉ của Nguyễn Thị Kim Hòa.

Nói về Con chim phụng cuối cùng, chị từng tâm sự trong một lần trả lời phỏng vấn:

“Tôi quan tâm đề tài lịch sử từ lúc bắt đầu ý định dự thi truyện ngắn Văn nghệ Quân đội. Tập truyện ngắn “Con chim phụng cuối cùng” là vệt nối dài từ mối quan tâm ấy. Cũng may mắn khi các ý tưởng truyện trong tập cứ đến với tôi theo kiểu một cái cây phân nhánh liên tục. Đang tìm hiểu về một nhân vật, một giai đoạn lịch sử nào đó thì lại phát hiện thêm một nhân vật, một sự kiện nữa có thể dựng thành truyện.

Chín nhân vật phụ nữ, chín phận má hồng trong sóng cả lịch sử “trôi” đến với tôi theo cách đó. Mạo hiểm, tôi tái hiện họ bằng suy nghĩ của riêng mình.

Lịch sử thường được coi là đề tài khó nhằn với người viết trẻ. Nhưng tôi nghĩ, không dám thử sức sẽ không bao giờ người trẻ biết mình đang ở đâu và có thể làm gì.”

Như vậy, với tình yêu văn chương và lòng dũng cảm khi luôn khám phá và tìm tòi con đường mới cho mình, Nguyễn Thị Kim Hòa đã vượt qua những định kiến và e ngại khi thử sức ở một mảng truyện không phải ai cũng dám đặt bút.

Lấy chất liệu là lịch sử, tập truyện ngắn Con chim phụng cuối cùng kể về những người phụ nữ có thật trong lịch sử dưới góc nhìn và tưởng tượng chủ quan của tác giả.

Ý nghĩa và hình tượng của con chim phụng trong nhan đề tác phẩm

Hình ảnh con chim phụng (còn thường được gọi là chim phượng) vốn là một hình tượng đặc biệt trong văn hóa của các nước Á Đông, trong đó có Việt Nam.

Sau khi tiếp nhận những ảnh hưởng của văn minh Trung Hoa, hình ảnh chim phụng ở Việt Nam có những thay đổi nhất định song vẫn là một trong những biểu tượng tôn quý hàng đầu trong bộ Tứ linh.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Hình ảnh chim phụng xuất hiện lâu đời trong văn hóa nước ta

Nếu hình ảnh rồng xuất hiện nhiều hơn ở phương Bắc và là tượng trưng cho bậc cửu ngũ chí tôn thì hình ảnh chim phụng chủ yếu được sử dụng ở phía Nam và gắn nhiều với hình tượng những người phụ nữ trong cung.

Trong Con chim phụng cuối cùng, Nguyễn Thị Kim Hòa cũng khéo léo sử dụng hình ảnh này ở truyện ngắn cùng tên cuối tác phẩm.

Hình ảnh con chim phụng xuất hiện trong chiếc vòng tay của Ngọc Khoa, vị công nữ cuối cùng của triều Nguyễn theo lịch sử ghi nhận đã được tiến cống cho vua Champa để mở đất.

“Bất chấp tôi, tim Khoa luôn muốn được trần truồng cùng tim Chàng Gió. Cởi bỏ tất cả, huyền thoại, địa vị, gánh nặng. Để cô đơn của hai kẻ lạc giữa dân tộc mình đi vào trong nhau, thăng hoa thành giấc mơ về màu hoa Hòa Bình.

Tôi nhắc Khoa bằng cách đeo lại lên tay chiếc vòng. Vòng đá trắng, vân vàng, chỉ còn lại một con chim phụng. Ngày rời Phước Yên, tôi đã lén giấu chiếc vòng dưới đáy túi đựng hạt Hòa Bình.

Vừa chui qua mu bàn tay, chiếc vòng đã chộp lấy, ôm cổ tay tôi chặt cứng. Con chim phụng vân vàng mình còn lấm tấm vết tàn lửa ngóc cổ nhìn tôi, ai oán.”

– Con chim phụng cuối cùng

Hình ảnh này trở đi trở lại giữa những trắc trở đầy thương đau trong mối tình của nàng Ngọc Khoa như một ẩn dụ đầy mãnh liệt, dằn vặt về thân phận và trách nhiệm nặng nề của những công nữ trước sóng cả của lịch sử.

Được lấy làm nhan đề của cuốn sách, Con chim phụng cuối cùng là lời gửi gắm và hy vọng của tác giả rằng đây sẽ là thân phận người phụ nữ cuối cùng phải gánh chịu những bi kịch trong xã hội.

Có góc nhìn đầy khác biệt về lịch sử trong Con chim phụng cuối cùng 

Có phải thân phận của người đàn bà quá đỗi bé nhỏ để có thể ghi lại trong dòng chảy lịch sử?

Ở thời đại mà tiếng nói của họ chưa bao giờ được coi trọng, những người phụ nữ ấy dù là danh tướng lẫy lừng, thái phi tôn quý hay cung nhân hèn mọn, dù là nhân vật có thật hay sản phẩm của trí tưởng tượng cũng đều phải hứng chịu những bi kịch đầy đớn đau.

Bằng lối kể chuyện tự nhiên và nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật đầy đặc sắc và dữ dội, Nguyễn Thị Kim Hòa đã đưa người đọc ngược lại quá khứ để chứng kiến một lịch sử rất khác, lịch sử mang gương mặt của những người đàn bà.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Ảnh bìa cuốn sách Con chim phụng cuối cùng

Đó là những hận thù và âm mưu trùng điệp đan xen trong bức tranh về tình yêu đầy nghiệt ngã ở Hậu cung phủ Chúa Trịnh trong truyện ngắn đầu tiên Bạch yến.

Một người con gái còn xuân sắc luôn khao khát được yêu thương và tự do nhưng lại phải chôn chặt cuộc đời ở Hàn Trường Cung, những cung nhân ấy sống lầm lũi như một cái bóng, sống mà hóa như chết trong nấm mồ chôn một kẻ khác.

“Đàn bà Nội cung đường đi được quyết định bởi chỉ một vị chủ nhân duy nhất. Kẻ muốn rẽ đường tất sa bụi rậm.”

– Bạch Yến (Con chim phụng cuối cùng)

Đến cuối cùng ngọn lửa đỏ mà Hồng Nguyệt dùng để thiêu rụi nấm mồ Hàn Trường Cung đã đưa tất cả những hận thù ấy quay về với cát bụi và tro tàn, Thị Yến lơ lửng trên cây hoa đại bằng dải lụa trắng quấn quanh cổ cuối cùng đã được tự do và giải thoát.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Con chim phụng cuối cùng là tiếng lòng đầy xót xa của tác giả dành cho số phận của những người phụ nữ trong lịch sử

Hay là khi đến với Hương thôn dã, người đọc không còn thấy bóng dáng của một Tuyên phi Đặng Thị Huệ từng mê hoặc chúa Trịnh Sâm, một người phụ nữ độc ác với những tham vọng, dã tâm và thủ đoạn đã từng làm đảo điên cả một triều đại.

Mà thay vào đó chỉ còn một Đặng Thị Huệ rất khác, xa lạ đến mức đầy xót xa trong những năm cuối đời bị biệt giam ở chốn lãnh cung lạnh lẽo, hóa ra bên cạnh những lọc lừa và dối trá bà cũng từng là một người con gái nhuốm hương chè thuần khiết của đất Kinh Bắc.

“Được ở trên muôn người rồi, chị… chị… sống có vui không?

Chờ đợi lớn nhất của Trịnh tiệp dư chắc là để trả lại ta bằng câu hỏi đó. Nên đôi môi khô khốc vừa thều thào dứt lời vào tai ta đã an nhiên vẽ thành một nụ cười lạnh giá.

Thảng hoặc đâu đó len trong tiếng nhạc, lời ca réo rắt của đêm hội ngả nghiêng rượu, ngả nghiêng sắc đèn lồng. Đâu đó giữa những thầm thì âu yếm, êm ấm của gối chăn. Ta nghe những chuỗi lời gãy khúc, rì rầm.

Ta có vui không?

Vui không, khi trước ta, sau ta, quanh ta chỉ toàn là những sợ hãi, dè chừng, căm ghét. Những mũi tên tẩm độc ẩn dưới những cái đầu cúi, lưng khom, những tiếng cười đãi bôi giả tạo.”

– Hương thôn dã (Con chim phụng cuối cùng)

Cho dù viết về những cuộc đời có thật được lưu lại trong sử sách như nữ tướng Bùi Thị Xuân, Thái phi Tống Thị Quyên hay những nhân vật hư cấu như cô gái thường dân bán rượu bên bờ sông Thiên Mạc thì tất cả những người phụ nữ ấy cũng không tránh khỏi những bi kịch đầy đớn đau.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Số phận người phụ nữ trong Con chim phụng cuối cùng đều là những bi kịch đầy ai oán

Họ đều được Nguyễn Thị Kim Hòa xây dựng trên nền tảng của bút pháp đối lập tương phản, đó là những đối lập hết sức dữ dội và toàn diện.

Một bên là người phụ nữ bé nhỏ yếu thế, một bên là đám đàn ông với những áp bức và định kiến khắc nghiệt. Cho dù một bên có những toan tính thâm sâu của lòng dạ đàn bà cũng không đọ được với những cái đầu đầy lạnh lùng, quyết tuyệt và nhẫn tâm.

Một cuộc chiến mà ngay từ khi sinh ra những người phụ nữ ấy đã được định sẵn là thua cuộc.

Và trong những tương phản đối lập ấy, ngòi bút miêu tả tâm lý của Nguyễn Thị Kim Hòa ngay lập tức phát huy tác dụng trong những trường đoạn độc thoại nội tâm đầy xúc động của Tuyên phi Đặng Thị Huệ hay Thái phi Tống Thị Quyên.

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Dù là Thái phi cao quý hay cung nhân hèn mọn đến cuối cùng cũng bị lãng quên bởi tro bụi thời gian

Từ đó đem đến những góc nhìn hoàn toàn mới, ví như Thái phi Tống Thị Quyên là một kẻ tất phải diệt trừ, không thể sống để khỏi lưu mầm hậu họa với Minh Mạng nhưng lại là một người đàn bà đáng thương trong mắt tướng quân Lê Văn Duyệt.

Vua Gia Long có thể là một kẻ đầy nhẫn tâm khi diệt trừ tận gốc gia đình Bùi Thị Xuân, người từng có ơn với mình nhưng cũng lại là một kẻ đứng trên đỉnh cao cô độc không bóng người. 

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Một chiếc trâm phượng bằng vàng của Vương Phi triều Nguyễn (Ảnh: Vũ Kim Lộc)

Bút pháp đối lập và miêu tả tâm lý nhân vật càng được đẩy lên tới tận cùng trong truyện ngắn cuối cùng mang tên Con chim phụng cuối cùng. Nguyễn Thị Kim Hòa đã để cho công nữ Ngọc Khoa phân thân thành hai người để đối thoại, cảnh tỉnh lẫn nhau.

Một bên là lí trí thanh tỉnh, hiểu được bổn phận và trách nhiệm của một công nữ được gả đi nhằm mở mang bờ cõi với một bên là tấm lòng giản dị với mong muốn được sống một cuộc đời bình yên bên chồng, làm một hiền thê thục đức.

Từ đó càng làm nổi bật lên số phận đầy đau thương của những cô công chúa Đại Việt, tưởng sinh ra trong phú quý nhưng đến cuối cùng lại bị đẩy ra làm vật hi sinh để đổi lấyquyền lực, địa vị và thứ hòa bình ảo ảnh trước những biến loạn của dân tộc.

Chín câu chuyện mà Nguyễn Thị Kim Hòa đề cập đến dù chưa phải tất cả nhưng đã phần nào khái quát và phản ánh chân thực số phận đau thương của người phụ nữ trong lịch sử.

Những tiếc nuối và thiếu sót của Con chim phụng cuối cùng

Nguyễn Thị Kim Hòa với cái tâm đầy đẹp đẽ với lịch sử nước nhà đã cố gắng truyền tải hết những tình cảm và trân trọng của mình thông qua từng con chữ. Tuy nhiên cuốn sách vẫn còn tồn tại khá nhiều những điểm chưa trọn vẹn.

Ngoài việc sử dụng đúng tên nhân vật có thật thì các dữ kiện liên quan đến lịch sử, triều đại, bối cảnh xã hội gần như quá mức ít ỏi khiến cho nhiều người nếu không tìm hiểu sẽ khó có thể theo dõi và nắm bắt. 

Con chim phụng cuối cùng, Con chim phụng cuối cùng và số phận đau thương của người phụ nữ
Hy vọng sẽ có thêm nhiều nhà văn trẻ dám thử sức viết về đề tài lịch sử

Bên cạnh đó việc Nguyễn Thị Kim Hòa sử dụng nhiều biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ với lời văn chau chuốt và bay bổng cũng gây ra sự khó chịu và ngộp thở cho nhiều độc giả. 

Mặc dù chính bản thân tác giả từng thừa nhận và chia sẻ rằng cô không cố gắng tái hiện lịch sử mà thay vào đó viết lại lịch sử bằng cái nhìn đa chiều của mình nhưng cuốn sách không tránh khỏi những nhận xét tiêu cực đến từ một số bạn trẻ yêu sử.

Do là một tập truyện ngắn nên trong một dung lượng hạn chế như vậy việc Con chim phụng cuối cùng chưa thực sự diễn tả và làm nổi bật được những biến động của đất nước là điều hoàn toàn dễ hiểu.

Công bằng mà nói, cuốn sách vẫn là một tác phẩm đáng đọc khi truyền tải được phần nào số phận đau thương của những người phụ nữ trong lịch sử. Đồng thời Con chim phụng cuối cùng cũng là một tín hiệu đáng mừng khi những người trẻ Việt biết quan tâm và trân trọng lịch sử nước nhà.

Hải Quỳnh