Cuộc nổi loạn ngoạn mục là tiểu thuyết thứ hai của nhà văn Natsume Soseki, được phát hành lần đầu vào năm 1906 tại Nhật Bản và được dịch sang tiếng Việt một thế kỷ sau đó.

Tác phẩm đã khắc họa một xã hội bất công của người dân nước Nhật với những quy tắc bảo thủ, lối cư xử khách sáo và sự phân biệt tầng lớp cứng nhắc. Điều đó đã hình thành nên những loại người chỉ biết sống vì quyền lực mà chèn ép những người hiền lành.

Với giọng văn hài hước, Cuộc nổi loạn ngoạn mục đã miêu tả cuộc sống của thầy giáo trẻ Botchan tại một thành phố cách xa thủ đô Tokyo, qua đó vạch trần bản tính xấu xa của một số người và châm biếm những mặt trái của xã hội nơi đây.

Natsume Soseki và tài năng văn chương trong Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Tên thật của Natsume Soseki là Natsume Kinnosuke, ông được biết đến như một trong ba trụ cột của nền văn học hiện đại Nhật Bản, song hành cùng hai tác gia lớn là Mori Ogai và Akutagawa Ryunosuke.

Là cây bút tỏa sáng của xứ sở mặt trời mọc nhưng Natsume Soseki lại trải qua một tuổi thơ không mấy êm đềm, sự ra đời của ông cũng không được cha mẹ hoan nghênh vì hoàn cảnh gia đình sa sút trong thời điểm đất nước trải qua nhiều biến đổi.

Chan dung tac gia Natsume Soseki e1614694330194 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Chân dung tác giả Natsume Soseki

Khi mới hai tuổi, tác giả phải rời xa gia đình đi làm con nuôi. Dẫu được cha mẹ nuôi yêu thương hết mực nhưng Natsume Soseki vẫn thấy cô độc và mặc cảm, ông chỉ biết làm bạn với văn chương.

Khi đó, nhà văn bắt đầu tìm đọc những tác phẩm văn học cổ điển Nhật Bản cũng như văn học Anh, ông còn có niềm đam mê mãnh liệt với ngôn ngữ khi theo học chữ Hán và tiếng Anh để dự thi trung học.

Khi trở thành sinh viên, Natsume Soseki đã chịu ảnh hưởng ít nhiều bởi tác phẩm Thất thảo tập của người bạn cùng trường Masaoka Shiki, người sau này trở thành một trong “Tứ trụ haiku” của Nhật Bản.

Do chịu sự tác động từ người bạn tâm giao, tác giả của Cuộc nổi loạn ngoạn mục đã bắt đầu sáng tác thơ. Những bài thơ chữ Hán theo thể haiku được ra đời với bút danh Soseki như một bước đệm vững chắc cho tên tuổi của nhà văn.

Con đường học vấn và sự nghiệp văn chương của Natsume Soseki cứ thế rộng mở, bên cạnh việc du học ở London và trở thành Giáo sư Khoa văn Trường Đại học Quốc tế Tokyo, ông bắt đầu viết bài cho tạp chí Sankai.

Vừa am hiểu văn học nước nhà vừa thông thạo tiếng Trung và tiếng Anh, ông đại diện cho một thế hệ nhà văn Nhật Bản tinh hoa trưởng thành trong thời điểm sự đối đầu của văn hóa Đông – Tây đang len lỏi vào mọi ngõ ngách của đời sống xã hội Nhật Bản thời bấy giờ.

Năm 1906, tài năng của Natsume Soseki chính thức được công nhận với tác phẩm dài kỳ Tôi là con mèo trên tạp chí Sankai, nó như một bệ phóng hoàn hảo khi các tác phẩm sau đó như Tháp London, Ký sự Cairo, Bảo tàng Carain, Chiếc mộc hư ảnh, Gối đầu lên cỏCậu ấm ngây thơ lần lượt ra đời.

Sach Goi dau len co e1614762294929 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Bìa sách Gối đầu lên cỏ của nhà văn Natsume Soseki

Cùng năm đó, tiểu thuyết Cậu ấm ngây thơ, nguyên tác của Cuộc nổi loạn ngoạn mục đã gây tiếng vang lớn sau khi xuất bản. Thành công trên văn đàn giúp Natsume Soseki được nhiều người biết đến, ông bắt đầu thu nhận đệ tử và tạo nên trường phái Soseki.

Cuộc nổi loạn ngoạn mục là bức tranh biếm họa về một xã hội Nhật Bản lạc hậu với những nguyên tắc cứng nhắc, trong đó con người phải đối mặt với sự giả tạo của những kẻ bất lương, vì lợi ích cá nhân mà chèn ép người xung quanh.

Tác phẩm đã quy tụ những kiểu người điển hình của xã hội Nhật Bản, điều đó được thể hiện qua tính cách của từng nhân vật. Cuốn sách đã lột trần lớp vỏ giả dối của nước Nhật đương thời bằng những lời văn hài hước, mang đậm tính châm biếm.

Câu chuyện được thuật lại bởi nhân vật “tôi”, một giáo viên dạy toán tên Botchan, người phải rời xa quê nhà để đến dạy học ở một thành phố cách xa thủ đô Tokyo. Tại đây, chàng giáo viên trẻ đã gặp phải muôn vàn rắc rối do cấp trên, đồng nghiệp và thậm chí là học sinh gây ra.

Sự phản ánh xã hội Nhật Bản qua phong cách tạo hình nhân vật

Đến với Cuộc nổi loạn ngoạn mục, độc giả có thể dễ dàng nhận thấy tác phẩm chính là tấm gương lớn phản chiếu hệ thống xã hội Nhật Bản thời bấy giờ. Nhà văn đã khắc họa tài tình tính cách của từng nhân vật, qua đó thể hiện sự suy đồi đạo đức của một số con người nơi đây.

Tiểu thuyết mở đầu với hình ảnh nhân vật chính Botchan, người con trai của một gia đình quý tộc sinh sống ở Tokyo.

Từ khi còn nhỏ, Botchan đã là một cậu bé tinh nghịch với những lần “nghịch dại” không kể hết. Cậu sống trong thế giới không có tình yêu của cha mẹ và anh trai, trong ngôi nhà lạnh lẽo chỉ có người giúp việc Kiyo là quan tâm chàng trai thật lòng. 

“Nhưng Kiyo vẫn nuông chiều tôi theo cách của bà. Bà thường dúi cho tôi đủ loại kẹo bánh được mua bằng số tiền bà dành dụm riêng. Có những đêm trời rất lạnh, bà len lén ra ngoài mua bột kiều mạch, để rồi khi tôi đi ngủ, bà bất ngờ vào tận giường đặt cạnh gối tôi tô cháo thơm ngon bốc hơi nghi ngút.”

– Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Botchan lớn lên trong tình thương ấm áp của bà Kiyo nhưng sau khi tốt nghiệp đại học, anh đành phải rời xa mái ấm cũ. Trở thành giáo viên dạy toán ở một trường trung học của tỉnh Shikoku, Botchan phải chuyển đến sinh sống ở vùng đất xa xôi ấy để thuận tiện cho công việc.

Kể từ thời điểm này, anh chàng bắt đầu gặp nhiều rắc rối và dần hiểu ra thực trạng của cuộc sống nơi đây sau một khoảng thời gian đi dạy.

Bia sach Cuoc noi loan ngoan muc - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Bìa sách tác phẩm Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Thuở ban đầu, anh luôn bị học trò trêu chọc và phải đối mặt với những cuộc xung đột ngầm từ các giáo viên khác, Botchan thậm chí đã cảm thấy phiền phức và còn đặt biệt danh cho cấp trên lẫn đồng nghiệp từ ngày đầu tham quan trường.

“Hầu như ai cũng chỉ hơi nhổm người khỏi ghế, khẽ gật đầu chào tôi, cũng có vài người cầm lấy tờ giấy, đọc lướt qua rồi cẩn thận trao lại. Cả bọn cứ như đang đóng kịch vậy. Đến người thứ mười lăm là một giáo viên thể dục thì tôi bắt đầu thấy bực mình vì phải lặp đi lặp lại chuyện chào hỏi này mãi. Mỗi người họ chỉ thực hiện có một lần trong khi tôi làm những mười lăm lần. Đáng lẽ họ nên nghĩ đến cảm nhận của người khác chứ!”

– Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Chính những cái tên độc đáo ấy đã giúp Cuộc nổi loạn ngoạn mục tạo được sự gần gũi với độc giả, mỗi nhân vật đều có biệt danh riêng và chúng miêu tả chính xác tính cách của mỗi người, từ xảo quyệt cho đến hiền lành.

Dẫu nhân vật là ông hiệu trưởng không có tiếng nói riêng hay chỉ đơn thuần là người cho thuê nhà trọ bình thường, tác giả vẫn miêu tả thật chi tiết từng lời nói và suy nghĩ của họ. Chính vì thế, tác phẩm mới có thể dễ dàng lột trần lớp mặt nạ giả dối của một xã hội quy củ và lạc hậu.

Tac pham Cuoc noi loan ngoan muc phien ban tieng Nhat e1614695741224 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Tác phẩm Cuộc nổi loạn ngoạn mục phiên bản tiếng Nhật

Botchan gọi hiệu trưởng là Lửng vì đôi mắt của ông ta “hấp háy như mắt con lửng”. Dưới góc nhìn của anh, ngài hiệu trưởng hiện lên như một người nhu nhược, không thể giải quyết những vấn đề của nhà trường mà chỉ biết bảo vệ lợi ích riêng của bản thân với cách làm việc thiếu trách nhiệm.

Trái ngược với điều đó, gã hiệu phó với biệt danh Áo Đỏ lại là người quyền lực nhất trong trường học, ông ta che giấu sự xảo quyệt đằng sau vẻ bề ngoài lịch thiệp của một người thầy và đánh lừa tất cả về con người thật của mình.

Trước mặt giáo viên, Áo Đỏ tỏ ra mình là một nhà giáo chân chính với những lời nói đầy trách nhiệm. Tuy nhiên, ông ta lại ngấm ngầm tìm cách đuổi việc cấp dưới và thậm chí còn phá hoại mối quan hệ tốt đẹp giữa Botchan với đồng nghiệp bằng những lời gièm pha sau lưng.

“Dĩ nhiên cậu sẽ không sao nếu không làm gì sai, nhưng ngay cả khi bản thân cậu không làm gì sai thì cậu vẫn có thể gặp phải những phiền phức nghiêm trọng nếu không nhận ra ác ý của người khác. Chắc hẳn cậu có gặp vài người trông thân thiện, ra vẻ tốt bụng, hoặc giả rất thẳng thắn, thậm chí cố gắng giúp cậu tìm một chỗ ở tốt, nhưng nếu tôi là cậu, tôi sẽ hết sức cảnh giác…”

– Áo Đỏ

Không dừng lại ở việc thâu tóm quyền lực, Áo Đỏ còn cướp vị hôn thê của Bí Xanh, giáo viên dạy Anh văn hiền lành của trường. Mọi người không hề biết những việc tai hại mà Áo Đỏ gây ra bởi sự che đậy tài tình của ông ta, ngoại trừ Botchan và thầy giáo dạy vẽ.

Thầy giáo dạy vẽ với biệt danh Nịnh Hót cũng khiến Botchan nhiều lần khốn khổ, hắn ta luôn nịnh bợ Áo Đỏ và chiếm chỗ ở của Botchan, gây bao điều phiền toái cho cậu và những người hiền lành khác.

“Tôi không thể nào chịu đựng nổi Nịnh Hót. Nếu có ai đó trói hắn vào một hòn đá lớn rồi dìm xuống lòng đại dương thì xem như đã ban cho Nhật Bản một ân huệ.”

– Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Bên cạnh những nhân vật xấu xa, nhà văn Natsume Soseki không quên khắc họa hình ảnh những người hiền lành và ngay thẳng, dám đứng lên giành lại công bằng cho bản thân và người khác cũng như ngăn chặn mọi âm mưu của kẻ xấu.

Điển hình là nhân vật Nhím, tổ trưởng tổ toán Hotta. Nhím là người đồng nghiệp tốt bụng với Botchan khi không chỉ tìm giúp chỗ ở mà còn lên tiếng giúp đỡ mỗi lần anh chàng bị hãm hại.

Hinh minh hoa cho tac pham Cuoc noi loan ngoan muc e1614869635808 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Tiểu thuyết đã phản ánh chân thật xã hội Nhật Bản thời bấy giờ (hình minh họa)

Cuộc nổi loạn ngoạn mục còn miêu tả tính cách của những người dân bình thường ở vùng Shikoku, đó là hình ảnh đối lập về nhân cách của hai người chủ nhà trọ. Một người luôn đặt điều nói xấu Botchan nhưng người còn lại thì yêu thương và giúp đỡ anh hết mực.

“Nhưng sau đó tôi biết được lão là một kẻ lừa đảo, gian lận, chuyên bán tranh giả có đóng con dấu dỏm, bởi vậy tôi nghĩ những gì lão nói về cậu đều là bịa đặt. Khi thấy cậu không hề có ý định sẽ mua bán, đổi chác gì với lão, và lão cũng không thể moi được tiền của cậu bằng cách bán ba cái thứ tranh ảnh, đồ cổ vớ vẩn ấy thì lão liền vẽ ra những chuyện đấy để vu khống cậu.”

– Nhím

Nhờ phong cách tạo hình nhân vật độc đáo, tác phẩm đã chỉ trích gay gắt những mặt tăm tối của Nhật Bản trong thời kỳ chiến tranh, nơi nhân cách con người có phần méo mó vì chịu sự chi phối của quyền lực.

Tài năng của Natsume Soseki thể hiện qua việc miêu tả chi tiết tính cách của từng nhân vật, ông không bỏ sót một ai dẫu đó là người không quá nổi bật nhưng cũng góp phần tạo nên tính đặc sắc cho cốt truyện.

Điển hình là Bí Xanh, tác giả không dùng nhiều từ ngữ để khắc họa bản tính anh chàng nhưng người đọc vẫn có thể dễ dàng nhận thấy anh là một người hiền lành, tử tế và phải chịu nhiều áp bức từ Áo Đỏ.

Tuy là hiệu phó nhưng vì sợ quyền lực của mình bị mất đi nên ông ta quyết tâm loại trừ Bí Xanh, yêu cầu anh ta chuyển công tác do lo sợ mọi người biết mình cướp vị hôn thê của người khác và phải đối diện với nhiều rắc rối.

Khi Botchan biết được sự thật thì cũng là lúc Bí Xanh, người còn có tên gọi khác là Koga, phải chuyển đến một vùng hẻo lánh khác để dạy học. Anh chỉ còn biết cách than thở với bà chủ nhà về những bất công mà người giáo viên ấy phải chịu, che đậy dưới mỹ từ “tăng lương”.

“- Thật tồi tệ! Một trò bịp bợm, chơi khăm người khác! Vậy ra Koga thật sự không muốn đi chút nào… Cháu đã thấy chuyện này rất lạ lùng, vô lý mà. Đi đến một nơi xa xôi, hoang dã, chung sống với cả chim chóc, khỉ vượn chỉ để có thêm năm yên sao? Ai lại là cái đồ ngu ngốc đó?

– Đồ ngu ngốc à? Nhưng thầy ấy là giáo viên cơ mà, đúng không nhể.

– Được rồi, cứ gọi anh ta theo những gì bà thích… Dù thế nào thì cũng chính là Áo Đỏ đứng sau âm mưu này. Đúng là một hành động hèn hạ, một con cáo già! Thảo nào mà hắn bảo có tăng lương cho cháu cũng không vấn đề gì. Nhưng nếu họ tưởng cháu sẽ chấp nhận điều đó thì họ nên nghĩ lại đi là vừa.”

– Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Tài năng ấy đã vẽ nên một xã hội thu nhỏ của nước Nhật trong ngôi trường mà Botchan công tác, con người tranh đấu chỉ vì lợi ích và quyền lực. Họ mưu tính đủ cách để xóa bỏ những ai chặn đường, để rồi tự mình rơi vào vòng xoáy vô đạo đức lúc nào không hay.

Sach Cuoc noi loan ngoan muc e1614696466657 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Cuốn sách đã nhận được không ít ngợi khen từ độc giả

Cuộc nổi loạn ngoạn mục đã mang hình ảnh xã hội Nhật Bản thời bấy giờ vào từng trang văn, để độc giả thấy được những con người vì lợi ích riêng và sự ích kỷ của bản thân mà không ngại ngần tính kế người khác.

Trong tác phẩm, những người lương thiện phải sống chung với những kẻ xảo quyệt, để rồi vì lo sợ khi sống trong sự chèn ép của kẻ xấu mà phải vùng lên đòi lại công bằng.

Cuộc nổi loạn ngoạn mục là bức tranh biếm họa về nhân cách con người

Cuộc nổi loạn ngoạn mục đã khắc họa rõ nét tính cách của từng nhân vật, qua đó cho thấy sự xuống cấp nhân cách của con người và mặt tiêu cực của các mối quan hệ xã hội.

Tác phẩm tố cáo một đất nước chuyên áp bức giai cấp công nhân còn giới tư bản chuyên lạm dụng quyền lực, họ sẵn sàng chèn ép người khác và cứ thế tạo nên một lối sống đi ngược với đạo đức con người.

“Một bức tranh lột tả hiện thực xã hội cả về bề nổi của câu chuyện cho đến mặt châm biếm sâu xa về một mối quan hệ giai cấp bất công trong xã hội thời bấy giờ. Tất cả những điều ấy dù đã trải qua hơn một trăm năm vẫn mang tính vấn đề vẫn còn rất phổ biến trong xã hội ngày nay.”

Trong những trang sách đó, quyền lực và lợi ích cá nhân có thể chi phối toàn bộ suy nghĩ và hành động, chúng khiến mỗi người sẵn sàng hiếp đáp người khác mà không từ thủ đoạn. Tất cả chỉ để giữ vững lợi thế của bản thân và Áo Đỏ là nhân vật tượng trưng cho điều đó.

Bên cạnh đó, những loại người thiếu lập trường như Nịnh Hót cũng giống như cây tầm gửi, sống bám vào quyền lực dù điều đó đi ngược với đạo đức, chỉ để mong cầu vinh hoa.

“Yoshikawa là tay giáo viên dạy vẽ mà tôi đã đặt biệt danh cho là Nịnh Hót đấy. Chả biết vì cái quái gì mà hắn luôn dính chặt vào Áo Đỏ, bất cứ nơi nào gã kia xuất hiện là y như rằng có hắn quẩn quanh như hình với bóng. Hắn giống người hầu của Áo Đỏ hơn là đồng nghiệp.”

– Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Cuộc nổi loạn ngoạn mục còn là sự cảm thương cho thân phận những người bị quyền lực chèn ép, họ không đủ sức mạnh để chống lại những kẻ có lợi thế hơn mình nên đành cam chịu.

Tiêu biểu là nhân vật Bí Xanh, anh bị Áo Đỏ cướp đi vị hôn thê nhưng không có cách nào giành lại. Bởi lẽ, ngài hiệu phó có quyền lực và gia cảnh tốt hơn so với Bí Xanh, cũng thật đau đớn khi người yêu của anh sẵn sàng từ bỏ tất cả chỉ vì đồng tiền.

Anh là hình ảnh biểu trưng cho số phận những công nhân bị áp bức mà không cách nào vùng dậy để thoát khỏi tấn bi kịch do người khác gây nên.

Đó là những người rất cần sự giúp đỡ nhưng ngược lại, họ chỉ có thể nhận lấy sự dửng dưng của một số người quyền lực như lão Lửng, vì sợ phiền phức mà trở nên yếu hèn.

Cuoc noi loan ngoan muc ban tieng Nhat e1614869750253 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Một phiên bản khác của tác phẩm Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Botchan và Nhím thì may mắn hơn, họ có dũng khí để đòi lại công bằng cho cuộc sống. Nhím luôn đáp trả những lời sáo rỗng của ngài hiệu trưởng và hiệu phó bằng những câu từ mỉa mai, không nhân nhượng.

“Tôi tin là ở nơi như thế ta sẽ không thể tìm thấy một kẻ thuộc loại trí thức bất lương, chỉ toàn phun ra những lời nịnh hót dối trá hoặc dùng vẻ bề ngoài nhã nhặn, lịch thiệp để gạt gẫm, đánh lừa người khác. Và dĩ nhiên, ở một nơi như thế thì người trung thực, tốt bụng như anh ấy chắc chắn sẽ được mở rộng vòng tay chào đón nhiệt tình.”

– Cuộc nổi loạn ngoạn mục

Đối với Botchan, cậu thẳng tính và bộc trực nhưng đôi khi không thể phản biện lại Áo Đỏ vì những ngôn từ lý lẽ và khả năng “đổi trắng thay đen” của ông ta. Nhờ có Nhím, Botchan mới có thể mạnh mẽ đối đầu với Áo Đỏ.

Một cậu ấm Botchan nóng nảy nhưng thẳng tính đã không thể hòa nhập với cuộc sống ở Shikoku, chàng trai ấy đã trải qua muôn vàn rắc rối do học sinh, Áo Đỏ và người chủ nhà giả dối gây ra.

Môi trường nơi đây khiến cậu cảm thấy khó mà sinh sống, bởi vì ai cũng có thể theo dõi người khác và cứ thế tính toán nhằm loại trừ nhau. Đôi khi người lương thiện không đủ sức mạnh chống trả, họ phải chấp nhận rút lui để những kẻ ác tự do tung hoành.

Trich dan tac pham Cuoc noi loan ngoan muc e1614697418942 - Cuộc nổi loạn ngoạn mục: Tiếng cười châm biếm về một xã hội lạc hậu
Lời trích dẫn ý nghĩa trong nguyên tác Cậu ấm ngây thơ

Cuộc nổi loạn ngoạn mục đã vạch trần bộ mặt giả dối của người dân nước Nhật cũng như mặt trái của xã hội Nhật Bản đương thời, khi quyền lực chi phối nhân cách con người khiến mọi việc đi ngược với quỹ đạo vốn có của nó.

Natsume Soseki chỉ dừng lại ở việc châm biếm, mang lại cho người đọc một cái nhìn mới mẻ về xã hội nước Nhật chứ không có ý định tuyên truyền đấu tranh.

Tác phẩm của ông mang đến màu sắc tươi mát với lời văn hài hước, dẫu câu chuyện xoay quanh những cuộc đấu đá ngầm nhưng bạn đọc sẽ khó mà nhận thấy sự nghiêm trọng hay nặng nề trong câu chữ.

Không chỉ mang đến vinh quang trong sự nghiệp của nhà văn, Cuộc nổi loạn ngoạn mục còn nhận được không ít ngợi khen từ độc giả vì đã khắc họa một cách chân thật, tài tình con người và xã hội Nhật Bản thời bấy giờ.

Nam Phương