Được xuất bản vào năm 1960, Giết con chim nhại là tác phẩm đầu tay và cũng là tác phẩm kinh điển làm nên tên tuổi của nữ nhà văn Mỹ Harper Lee.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Chân dung nhà văn Harper Lee khi còn trẻ

Cuốn sách xoay quanh cuộc sống của ba cha con nhà Finch ở thị trấn Maycomb, tiểu bang Alabaham ở miền Nam nước Mỹ và được cho là lấy cảm hứng và hình mẫu từ chính cuộc đời của tác giả.

Giết con chim nhại là câu chuyện tuổi thơ, câu chuyện về gia đình và câu chuyện về thời đại

Cuốn tiểu thuyết được kể và dẫn dắt bởi cô bé Scout Finch, cô bé mất mẹ từ khi còn nhỏ, sống cùng với anh trai Jem và cha là Atticus Finch trong một ngôi nhà ở thị trấn Maycomb.

Mùa hè năm cô bé sáu tuổi, có một cậu bé tên Dill chuyển đến sống cùng dì trong kì nghỉ ở gần nhà Scout, cả ba đứa trẻ kết thân với nhau và bắt đầu những trò vui chơi, quậy phá.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Ảnh bìa do NXB Nhã Nam phát hành

Qua lời kể của Scout, người đọc sẽ cảm thấy nửa đầu cuốn truyện giống như một cuốn nhật ký, không có cốt truyện, tất cả chỉ đơn giản như người ta tình cờ chứng kiến cuộc sống hàng ngày của cô bé.

Từ những rắc rối ở trường học, đến những lời dạy bảo đúng đắn và hết sức chân thành của ông Atticus, hay là niềm mong mỏi đến mùa hè để có thể gặp Dill, mọi thứ diễn ra hết sức nhẹ nhàng và trong trẻo.

“Mùa hè sắp đến, Jem và tôi nôn nóng chờ đợi. Mùa hè là mùa tuyệt vời nhất của chúng tôi: ngủ trên chống ở hiên sau bọc của lưới; hoặc thử ngủ trong ngôi nhà trên cây; mùa hè có nhiều thứ ngon để ăn; nó là hàng ngàn màu sắc trên vùng đất khô nóng, nhưng trên hết, mùa hè là có Dill.”

Một Scout cá tính, một Dill lém lỉnh và một Jem có phần người lớn chững chạc, chúng giống như bất kì bộ ba nào trên đời, gắn bó và trở nên thân thiết như một lẽ tất yếu, cùng nhau bày đủ những trò nghịch ngợm, cùng nhau khám phá những bí ẩn về người hàng xóm Boo Radley.

Trong những ngày hè đầy đẹp đẽ và trong trẻo đó, người đọc nếu tinh ý vẫn sẽ nhận ra có chút buồn man mác vẫn ẩn lấp đâu đó, dẫu rất nhẹ nhàng.

Nó lẩn khuất trong nếp sống của những người dân ở hạt Maycomb, trong những cuộc trò chuyện ngắn ngủi đầy ẩn ý giữa Scout và cô Maudie, hay trong những sự bất công của nạn phân biệt chủng tộc mà nếu đọc lướt qua sẽ không dễ dàng nhận thấy.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Giết con chim nhại phiên bản tiếng Anh

Nỗi buồn ấy giống như báo trước cho những gì diễn ra ở nửa sau của cuốn sách, điều đã làm nên sức hấp dẫn và giá trị của tác phẩm.

Atticus Finch là một luật sư, ông được chỉ định bào chữa cho Tom Robinson, một chàng trai da đen hiền lành, tội nghiệp. Tom bị khép tội cưỡng hiếp Mayella Ewell, một người phụ nữ da trắng.

Atticus cố gắng đem những bằng chứng và lập luận cũng như tấm lòng tin vào thiện lương và lẽ phải để biện hộ cho Tom mặc cho những lời bàn tán và chống đổi của nhiều người dân ở Maycom.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Giết con chim nhại không quá gay gắt và nặng nề, tất cả đều được lí giải một cách đầy uyển chuyển và nhẹ nhàng.

Chính vì điều đó mà hai đứa trẻ nhà Finch phải chịu biết bao sự phỉ báng và miệt thị của những những người xung quanh. Nhưng cũng chính từ những bất công ấy, cả Scout và Jem có cho mình nhiều bài học ý nghĩa trong hành trình lớn lên.

Dưới góc nhìn và quan sát của một bé gái sáu tuổi, bối cảnh xã hội Mỹ những năm 1930 hiện lên đầy chân thực và tinh tế, cũng chính vì thế mà dù đề cập đến vấn đề hết sức nhạy cảm khi đó là phân biệt chủng tộc nhưng Giết con chim nhại không hề gay gắt, giáo điều.

Những con chim nhại vô tội và đáng thương

Theo những chia sẻ của chính Harper Lee, ban đầu cuốn sách có tên là Atticus nhưng rồi bà nhận ra những điều mình muốn truyền tải và thể hiện đã vượt ngoài phạm vi của một nhân vật nên sau đó nó đã được đổi tên thành Giết con chim nhại.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Giết con chim nhại không phải là một cuốn cổ tích nơi mà ở đó những kẻ yếu thế luôn chiến thắng

Không chỉ gây ấn tượng ngay từ nhan đề mà hình ảnh chim nhại đã trở thành một biểu tượng đầy sức gợi và là dòng chảy chủ đạo xuyên suốt tác phẩm.

Xuất hiện lần đầu tiên khi ông Atticus tặng cho Jem và Scout khẩu súng hơi vào lễ Giáng sinh và cho phép chú Jack dạy chúng bắn súng nhưng đồng thời căn dặn rằng có thể bắn mọi con giẻ xanh nhưng tuyệt đối không nên động vào chim nhại.

“Cứ bắn mọi con giẻ xanh mà con muốn, nếu con có thể bắn trúng, nhưng hãy nhớ giết một con chim nhại là tội lỗi.”

Và trước sự bối rối của Scout, cô hàng xóm Maudie đã giảng dạy cho cô bé hiểu tại sao ông Atticus lại nói như vậy.

“Ba cháu nói đúng, cô nói. Những con chim nhại chẳng làm gì ngoài việc đem tiếng hót đến cho ta thưởng thức. Chúng không phá hoại vườn tược của con người, không làm tổ trên những bẹ ngô, chúng không làm việc gì ngoài việc hót bằng cả trái tim cho chúng ta nghe. Điều đó lý giải tại sao giết một con chim nhại là tội lỗi.”

Như vậy hình ảnh con chim nhại được lặp đi lặp lại ngụ ý cho những nạn nhân vô tội trong suốt tác phẩm, nó còn là biểu tượng của sự trong trắng và lòng dũng cảm chống lại nạn phân biệt chủng tộc.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Thứ buộc tội và giết chết Tom chính là những định kiến đầy đớn đau của lòng người

Gắn với hình ảnh con chim nhại là nhân vật Tom Robinson và Boo Radley.

Tom là một người da đen hiền lành và chất phác nhưng lại trở thành nạn nhân vô tội của sự phân biệt chủng tộc. Bất kỳ ai trong thị trấn Maycomb với lối suy nghĩ và nhận thức thông thường cũng điều hiểu rằng anh vô tội.

Nhưng rồi tất cả cũng đều hiểu một điều khác, cho dù mọi lập luận của Atticus đầy thuyết phục, cho dù ai cũng khinh miệt những người nhà Ewell nhưng chỉ cần Tom là người da đen thì anh buộc phải là kẻ có tội, đó là một kết cục đã định sẵn.

“Bố Atticus đã sử dụng mọi công cụ sẵn có cho người tự do để cứu Robinson, nhưng trong tòa án bí mật của trái tim con người, bố Atticus không có cơ hội. Tom đã chết kể từ lúc Mayella Ewell mở miệng gào lên.”

Đó không chỉ là số phận của một mình Tom mà còn là số phận của tất cả những người da đen khác khi họ phải sống trong một thời đại đầy bất công và khắc nghiệt với những thành kiến ăn sâu vào tiềm thức của cả một lớp người tự cho mình là thượng đẳng.

Sẽ khó khăn hơn cho người đọc khi liên tưởng Boo Radley với hình ảnh chim nhại. Tuy nhiên nếu để ý kỹ ta sẽ thấy anh cũng chỉ một nạn nhân đáng thương, ban đầu vì từng bị kết án gây rối trật tự công cộng và những điều tiếng khác mà Authur đã ở trong nhà suốt mười năm.

Ấy vậy mà trong mắt nhiều người Boo Radley lại trở thành một kẻ bí ẩn, xấu xa và nguy hiểm, anh luôn phải sống ẩn dật với những định kiến ấy. 

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải

Ở phần cuối của cuốn sách khi mọi chuyện đã được sáng tỏ, chi tiết Scout đến gặp Authur như với “một con chim nhại” ít nhiều cho ta biết dụng ý của tác giả khi gắn anh với hình ảnh đầy tính biểu tượng này.

Giết con chim nhại và cuộc chiến không đơn độc của lòng dũng cảm

Nhân vật chính trong cuốn sách là Scout nhưng Attticus Finch, bố của cô bé mới là nhân vật trung tâm của toàn bộ tác phẩm. Ông hiện lên không chỉ là một người cha mẫu mực, đáng kính mà còn là biểu tượng đầy đẹp đẽ của lòng dũng cảm.

Ngay từ khi được chỉ định làm luật sư cho Tom, chính bản thân Atticus hiểu rằng việc thua kiện là điều gần như chắc chắn nhưng mặc cho sự phản đối và dè bỉu của nhiều người, ông vẫn cố gắng chiến đấu đến cùng, dẫu rằng đó là một hành trình đầy khó khăn và gian nan. 

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Cuốn sách ẩn chứa nhiều giá trị nhân văn sâu sắc

Không phải chỉ cho bản thân Robinson mà còn là cho Jem, cho Scout mà hơn hết là cho niềm tin của ông vào cái thiện và sự công bằng.

“Bởi vì cho dù chúng ta đã bị đánh bại một trăm năm trước khi chúng ta bắt đầu thì đó cũng đâu phải là lý do khiến chúng ta không cố gắng.”

– Atticus Finch

Atticus không phải là con chim báo bão đi trước thời đại trong cuộc chiến bảo vệ bình đẳng sắc tộc và chống phân biệt chủng tộc, ông chỉ đơn thuần là một người dũng cảm biết đấu tranh cho những điều ông tin là đúng đắn.

Atticus đã dạy cho Jem và Scout bài học đúng nghĩa về lòng dũng cảm.

“Bố muốn con hiểu thấy lòng dũng can đảm thực sự là gì, thay vì có ý nghĩa rằng can đảm là người đàn ông với khẩu súng trên tay. Đó là khi con biết mình sẽ thất bại ngay trước khi bắt đầu nhưng dù vậy con vẫn bắt đầu và con theo đuổi nó tới cùng cho dù có chuyện gì xảy ra.”

Chính điều ấy đã giúp cho Jem và Scout trưởng thành hơn và hiểu ra nhiều điều ý nghĩa

“- Không, Jem, em nghĩ chỉ có một hạng người. Đó là người.

– Anh cũng nghĩ như vậy.

Nếu chỉ có một hạng người, tại sao mọi người không thân thiện được với nhau? Nếu tất cả đều giống nhau, tại sao họ lại mất công coi thường nhau”

Giết con chim nhại không phải là một cuốn cổ tích khi mà ở đó tất cả những người yếu thế đều sẽ được bảo vệ và lẽ phải bao giờ cũng chiến thắng, Tom phải chịu nỗi hàm oan đầy đớn đau, cuốn sách giống như một bản cáo trạng cho những bất công của nạn phân biệt chủng tộc. 

Trong buổi đầu của cuộc đấu tranh giành tự do và công bằng ấy, những điều Atticus làm có thể chỉ là một bước đi nhỏ nhưng không ngoa khi nói rằng đó là một bước đi lớn của lòng dũng cảm, là tia hy vọng và ánh sáng cho một thời đại tốt đẹp hơn.

Từ tuyệt tác văn học đến siêu phẩm điện ảnh

Với nội dung và sức truyền tải mạnh mẽ, chỉ hai năm sau ngày xuất bản lần đầu tiên, Giết con chim nhại đã được đạo diễn Robert Mulligan tái hiện trên màn ảnh lớn với tựa đề tiếng Anh To kill a Mockingbird, có sự tham gia của Gregory Peck vai Atticus Finch và Mary Badham vai Jean Louis Finch – Scout.

Giết con chim nhại, Giết con chim nhại và hành trình tìm đến lẽ phải
Phân cảnh phiên tòa xét xử Tom Robinson trong To kill a Mockingbird

Sở hữu một kịch bản phim với nhiều giá trị nhân văn và lối diễn chân thực, xuất sắc của Greogry Peck, bộ phim thắng lớn ở nhiều hạng mục quan trọng của giải thưởng Oscar và Quả cầu vàng danh giá.

Giết con chim nhại nhận được nhiều phản hồi tích cực từ khán giả và các nhà phê bình, cũng luôn nằm trong danh sách những bộ phim hay nhất mọi thời đại.

Được cho là cuốn hồi kí tự truyện khi người ta tìm thấy nhiều điểm tương đồng giữa các nhân vật trong truyện với chính cuộc đời của tác giả song có lẽ điều Harpler Lee làm được to lớn và ý nghĩa nhiều hơn thế.

Với tài kể chuyện xuất sắc và độc đáo, bà đã phản ánh cuộc sống một cách đa diện, đa chiều, người ta có thể tìm thấy ở Giết con chim nhại không chỉ là câu chuyện về tuổi ấu thơ, về gia đình mà là cả hơi thở của thời đại.

Hải Quỳnh