Gió lạnh đầu mùa là tập truyện ngắn của nhà văn Thạch Lam được xuất bản lần đầu vào năm 1937, cuốn sách không chỉ làm hiện lên tình yêu thương ấm áp giữa con người với con người mà còn thể hiện thành công những giá trị nhân văn mà tác giả muốn gửi gắm.

Thạch Lam và những tập truyện ngắn

Tác giả sinh năm 1910, ông là một trong những gương mặt lớn của nền văn học Việt Nam và cũng là cây bút tiêu biểu ở Tự Lực văn đoàn. 

Khi nói về văn Thạch Lam, người ta thường nghĩ ngay đến cái tinh tế, điềm tĩnh và nhẹ nhàng trong mỗi con chữ. Khác với Nhất Linh hay Khái Hưng, truyện của Thạch Lam luôn hàm chứa một phong cách, tâm hồn mà theo Nguyễn Nhật Duật thì luôn tràn đầy hương thơm và nỗi u hoài.

Ngòi bút mang tên Thạch Lam luôn hướng đến những gì trữ tình nhất của cuộc đời, ở đó không có biến cố hay cao trào mà đọng lại trên mỗi trang viết là một nỗi buồn man mác thoảng qua trước nhân thế và cả sự chan chứa tình thương dành cho quê hương, đất nước.

Nếu Nguyễn Tuân là người đi tìm cái Đẹp ở quá khứ, tâm tưởng hay Thanh Tịnh cùng những trang viết thanh thoát, nặng tình quê hương thì Thạch Lam lại đi tìm điều đó bằng cách đến gần hơn với con người và những gì gần gũi, giản dị nhất trong cuộc sống đời thường.

Gió lạnh đầu mùa, Gió lạnh đầu mùa: Dư vị ấm áp của tình yêu thương
Hình ảnh tác giả Thạch Lam.

Bắt đầu cầm bút từ năm 1931, nhà văn đã viết cho hai tờ báo là Phong hóa, Ngày nay của Tự Lực văn đoàn sau đó tiếp tục xuất bản các tập truyện ngắn đầu tay là Gió đầu mùa, Nắng trong vườnSợi tóc. Ngoài ra còn có tập tiểu luận Theo dòng, tập ký Hà Nội băm sáu phố phường và truyện thiếu nhi Quyển sách, Hạt Ngọc.

Tuy để lại cho đời không nhiều tác phẩm như các nhà văn cùng thời khác nhưng Thạch Lam vẫn luôn mang đến một dấu ấn khó phai trong lòng bạn đọc, đó là những trang văn lấp lánh cái tài, cái đức và cái tâm của một con người luôn tận tụy đến cùng với văn chương.

Thuộc trong số ít những tác giả chứng minh được tên tuổi của mình bằng truyện ngắn, không gian ở văn chương Thạch Lam luôn nhỏ bé cùng với thời gian ngắn ngủi nhưng không vì thế mà không truyền tải được giá trị mà bản thân muốn gửi gắm.

Ở những trang văn ấy luôn khai thác được giọng điệu trữ tình của cái tôi cá nhân hướng nội, là một người cầm bút, Thạch Lam hướng con người đến cuộc sống tốt đẹp hơn cũng như tìm về sự thoát li khỏi thế giới giả dối và tàn ác.

Nhà văn đã vẽ nên một bức tranh tổng thể có sự hòa quyện độc đáo giữa con người với thiên nhiên, ở những trang văn ấy luôn tồn tại hơi thở nồng đậm của cuộc đời cũng như làm nổi bật lên số phận nhân dân ta trong chế độ thực dân nửa phong kiến.

Gió lạnh đầu mùa, Gió lạnh đầu mùa: Dư vị ấm áp của tình yêu thương
Hình ảnh bìa sách Nắng trong vườn của Thạch Lam.

Có lẽ không gian của tiết trời cuối năm luôn được tái hiện rõ nhất ở những trang văn Thạch Lam, đó là một mùa rét mà con nhỏ chỉ có manh áo rách để mặc, lạnh đến nỗi thịt tím thâm trong Nhà mẹ Lê hay Một cơn giận vẽ nên hình ảnh bác phu xe bị phạt đang co ro vì rét và nhiều con người đói khổ khác cũng phải chịu đựng.

Gió lạnh đầu mùa cũng không ngoại lệ, cuốn sách thuộc tập Gió đầu mùa, ở đó Thạch Lam đã viết về cuộc đời của nhiều kiếp người nghèo đói trong xã hội cũ và những đứa trẻ có tấm lòng thơm thảo cũng như cái nhìn đồng cảm, thấu hiểu mà nhà văn muốn cùng họ sẻ chia.

Những trái tim lớn lao trong Gió lạnh đầu mùa  

Thạch Lam là cây bút không mô tả nhiều về hành động nên tính cách nhân vật trong tác phẩm của ông đều được sinh ra từ suy nghĩ và xúc cảm, giống với Hai đứa trẻ, không cần quá nhiều cuộc đối thoại mà chỉ thông qua con chữ, độc giả đã dễ dàng thấy được em là một cô bé như thế nào.

Vì mỗi nhân vật đều mang một kích thước tâm hồn giống tác giả nên ở họ luôn có sự đa cảm và tinh thần lạc quan, tuy những con người ấy sống trong nghịch cảnh nhưng vẫn biết tạo ra hạnh phúc cho riêng mình, để rồi nhà văn đã viết ở lời tựa của Gió đầu mùa rằng:

“Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên. Trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có để vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn.”

– Gió đầu mùa

Vừa mới hôm qua thôi, chị em Sơn vẫn còn ngồi ngoài sân chơi cỏ gà trong không khí nóng bức đầy khó chịu thì sáng nay, khi mở mắt ra, mùa đông đã bước đến mà không hề báo trước, đột ngột đến nỗi khiến ai ai cũng phải bất ngờ.

Mẹ đưa cho Sơn một chiếc áo khoác mới, dày và ấm hơn, sau đó hai chị em cùng nhau ra chợ tìm những đứa trẻ khác trong làng để chơi.

Dù đã mấy năm trôi qua, mùa đông cứ đến rồi đi nhưng chúng nó vẫn phải mang lại mấy bộ đồ cũ, chỉ có những mảnh vá thì ngày càng nhiều thêm mà thôi.

Gió lạnh đầu mùa, Gió lạnh đầu mùa: Dư vị ấm áp của tình yêu thương
Hình ảnh bìa của cuốn sách Gió lạnh đầu mùa

Trong số đó có Hiên, đứa trẻ duy nhất chỉ mang trên mình manh áo rách tả tơi lộ hết cả phần lưng và cánh tay, vì mẹ của em làm nghề mò cua bắt ốc, chẳng khấm khá được bao nhiêu nên cũng không có tiền mà mua lại đồ cũ hay dù chỉ vài đồng để may áo cho con.

Thế rồi sự thương cảm trong chị em Sơn đã trỗi dậy, hai đứa trẻ quyết định về nhà lấy cho Hiên chiếc áo bông cũ, từ đó chúng ta thấy được rằng, giữa dòng đời trôi nổi vô định này, không phải ai cũng lạnh lùng, vô cảm mà còn rất nhiều người mang trên mình tâm hồn trong sáng và nặng trĩu tình thương.

“Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ, chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy áo. Sơn đứng lặng yên đợi, trong lòng tự nhiên thấy ấm áp vui vui.”

– Gió lạnh đầu mùa

Hành động của Sơn chính là tình nhân ái nảy sinh từ sự tự nguyện, một tấm lòng luôn biết đồng cảm với những kiếp người nghèo khổ, tuy vẫn lo sợ bị mẹ mắng nhưng em vẫn quyết định tặng chiếc áo bông cũ cho Hiên, chúng ta có thể xem hành động ấy như tình thương yêu xuất phát từ trái tim thuần khiết.

Bên cạnh đó cũng không thể không nhắc đến mẹ con Hiên, dù được chị em Sơn đưa cho chiếc áo cũ nhưng họ vẫn chạy sang nhà để trả lại, tuy nghèo khổ nhưng con người ấy vẫn có lòng tự trọng và luôn biết ơn những ai đã quan tâm đến cuộc sống của họ.

“- Tôi về thấy cháu nó mặc cái áo bông tôi hỏi ngay. Nó bảo của cậu Sơn cho nó. Tôi biết cậu ở đây đùa, nên tôi phải vội vàng đem lại đây trả mợ. Thôi, bây giờ, xin phép mợ tôi về”

– Gió lạnh đầu mùa

Những người dân nghèo tuy đói khổ, lam lũ quanh năm suốt tháng nhưng bên trong họ chưa bao giờ bị mai một bởi sự khó khăn, vất vả. Ở đó vẫn luôn có một sự yêu thương và tấm lòng nhân ái cao cả, biết chia sẻ cho nhau hơi ấm dù ít ỏi nhưng cũng đủ để mùa đông này không còn lạnh giá.

Giá trị cao cả của tình yêu thương

Thạch Lam luôn cho rằng, khi viết về nông dân, người nghệ sĩ phải tự biết cày bừa trên những trang sách, dồn hết sức lực mà mạnh mẽ để luống cày đào xới mảnh đất khô cằn rồi sau đó đi sâu vào quan sát thật kỹ bên trong mỗi tâm hồn chân chất, mộc mạc ấy.

Gió lạnh đầu mùa luôn có các chân dung sáng ngời và tràn đầy sức sống, với cái nhìn của một nhà văn luôn đi tìm cái đẹp từ sâu trong tâm thức, Thạch Lam đã vẽ nên những con người mang trên mình nhiều đức tính tốt, nhân hậu và đầy vị tha.

Gió lạnh đầu mùa, Gió lạnh đầu mùa: Dư vị ấm áp của tình yêu thương
Hình ảnh bìa của cuốn sách Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam

Nhẹ nhàng mà mang nhiều dư vị, Thạch Lam đã khiến tác phẩm để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả, cuộc sống tuy nghèo khổ nhưng họ vẫn không đánh mất đi những phẩm chất cao quý, đó chính là sự yêu thương đùm bọc lẫn nhau.

Bên cạnh đó, Gió lạnh đầu mùa cũng phản ánh một bức tranh hiện thực về cuộc sống nhân dân, cảnh ngộ đen tối của người lao động nghèo ở nông thôn Việt Nam lúc bấy giờ, họ luôn phải chống chọi với số phận khốn khó đang ngày một đè nặng.

Cái nghèo bước vào đời không biết từ bao giờ, khi sinh ra đã thấy và rồi nó cứ đi theo mãi không dứt, Gió lạnh đầu mùa như một tiếng gọi bi thương đầy tha thiết của những kiếp người cùng cực, đầy thống khổ.

Thạch Lam không đưa chúng ta đến với một tình yêu cao thượng, thánh khiết hay khát vọng thường thấy trong trào lưu lãng mạn mà ngòi bút dịu dàng ấy luôn xây dựng nên những tâm hồn tươi non và trong lành giữa cuộc sống bộn bề đói khổ.

Bởi ông luôn là người sống hết mình trong từng ý văn nên hầu hết các tác phần mang tên Thạch Lam lúc nào cũng nghẹn ngào sự thầm kín của tình yêu thương, từ đó làm nảy sinh những chất thơ, chất nhạc mà lay động mọi giác quan và gợi mở lòng người.

Văn của Thạch Lam là văn của tâm hồn nên Gió lạnh đầu mùa được ra đời như một tấm lòng nâng niu và trân trọng những kiếp người nghèo khổ đồng thời tác phẩm còn lên án chế độ thực dân nửa phong kiến đầy thối nát, từ đó làm nảy sinh tình yêu thương ngay trong từng cõi sống.

Minh Minh