Người thầy đầu tiên là một trong những tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Chyngyz Aitmatov được xuất bản vào năm 1962, cuốn sách đã cho chúng ta cảm nhận được niềm vui nhỏ bé trong cuộc sống đến trái tim mang nỗi buồn thoảng qua hay đơn giản chỉ là một bức tranh tuyệt đẹp về tình thương và sự chân thành.

Chyngyz Aitmatov và Người thầy đầu tiên

Nhắc đến văn học Nga, chúng ta có thể bắt gặp một số gương mặt quen thuộc như Nikolai Ostrovsky, Mikhail Sholokhov hay Maxim Gorky và sẽ thật thiếu sót khi bỏ qua Chyngyz Aitmatov, một trong những ngôi sao sáng trên bầu trời ở xứ sở Bạch Dương.

Nhà văn sinh năm 1928 trong một gia đình viên chức sinh sống ở vùng thung lũng Telex thuộc Kyrgyzstan, bởi lẽ tuổi thơ Chyngyz Aitmatov gắn liền với những cánh đồng và thảo nguyên bất tận nên sau này, các tác phẩm của ông đều được viết bằng tiếng mẹ đẻ và tiếng Nga.

Người thầy đầu tiên, Người thầy đầu tiên: Ánh sáng tuyệt đẹp của tri thức
Hình ảnh chân dung nhà văn Chyngyz Aitmatov

Năm lên mười tuổi, cha ông bị buộc tội “kẻ thù của dân tộc” rồi bị đem đi xử bắn, trong nhà lúc này chỉ còn lại người mẹ làm nghề diễn viên ở một nhà hát nhỏ tại địa phương, bà vất vả và cực nhọc để nuôi nấng con cái, chính điều này đã ảnh hưởng rất lớn đến phong cách sáng tác sau này của ông.

Văn Chyngyz Aitmatov thường hướng đến đề tài tình yêu, đó có thể là tấm lòng nâng niu, trân trọng thiên nhiên và loài vật hay những trang văn thấm nhuần giá trị cao cả truyền thống của con người nơi ông sinh ra. 

Nếu Lev Tolstoy viết về bất hạnh và những đau khổ tột cùng của con người do cuộc chiến tranh khốc liệt giữa Đức và Nga gây ra ở Chiến tranh và hòa bình thì Chyngyz Aitmatov lại khác, dù bản thân lớn lên trong thời kỳ loạn lạc nhưng trái tim ông vẫn nhất mực hướng đến sự bình yên đẹp đẽ mà cuộc đời ban tặng.

Chyngyz Aitmatov cho xuất bản tác phẩm đầu tay là Mặt đối mặt vào năm 1955, sau này khi câu chuyện tình đẹp nhất đời người mang tên Jamila ra mắt thì sự nghiệp của nhà văn mới bước sang một trang mới, tiếp nối sự thành công đó có các cuốn sách như Cây phong non trùm khăn đỏ, Truyện đồi núi và thảo nguyên hay Và một ngày dài hơn thế kỷ.

Người thầy đầu tiên, Người thầy đầu tiên: Ánh sáng tuyệt đẹp của tri thức
Hình ảnh bìa của cuốn sách Jamila

Nếu Chiến binh cầu vồng nói về cuộc chiến đấu vinh quang và thầm lặng vì quyền lợi được học tập của trẻ em hay ước mơ, khát khao đổi mới nền giáo dục trong Totto-chan bên cửa sổ thì Người thầy đầu tiên cũng vậy, cuốn sách như gieo rắc trong chúng ta niềm tin vào cuộc sống, đó là câu chuyện không chỉ của người thầy mà còn của người cha có tấm lòng cao cả.

Cuốn sách xoay xung quanh hai nhân vật chính là cô bé mồ côi Antưnai và thầy giáo Đuysen, Người thầy đầu tiên đã thành công khắc họa nên một câu chuyện tuyệt đẹp về tình thầy trò cũng như phản ánh được chế độ phong kiến lạc hậu với những quan niệm sai trái, không kém phần nặng nề.

Nét tinh thần của làng Kurkureu qua biểu tượng hai cây phong

Khi Chyngyz Aitmatov đang chăm chú nhìn những bản phác thảo bức tranh của mình thì đột nhiên ông nghĩ ngay đến câu chuyện đã khiến tâm hồn rung động, nó trở nên lớn lao đến nỗi mà trong lòng nhà văn không sao chứa nổi và rồi tác phẩm Người thầy đầu tiên được ra đời theo cách như thế.

“Xin đừng tiếc hơi ấm đang nồng nàn trong tim các bạn, hãy lại gần đây, thế nào tôi cũng phải kể lại câu chuyện này…” 

– Người thầy đầu tiên.

Làng Kurkureu nằm ven chân núi ở trên một cao nguyên lồng lộng gió thổi, phía dưới có thung lũng Hoàng Thổ và thảo nguyên Kazakh mênh mông bát ngát, giống với Con chó khoang chạy trên bờ biển, đa phần các tác phẩm của Chyngyz Aitmatov đều được tạo nên bởi bức tranh thiên nhiên như thuở ban sơ và Người thầy đầu tiên cũng không ngoại lệ.

“Biển và đất cứ quần nhau như thế kể từ thủa khai tịch, từ khi đêm bắt đầu là đêm, ngày bắt đầu là ngày và sẽ còn như thế mãi, ngày ngày và đêm đêm, chừng nào vẫn còn đất và nước trong dòng thời gian vô tận.” 

– Con chó khoang chạy trên bờ biển

Trên ngọn đồi mang tên Trường Đuysen có hai cây phong lớn, dù đi từ hướng nào thì người ta cũng sẽ nhìn thấy nó đầu tiên, cây sừng sững đứng ở đó như một thước đo cho độ tuổi của ngôi trường hay đơn giản chỉ giống với ánh sáng từ ngọn đèn hải đăng đang hướng đến những chiếc thuyền ra khơi trở về lúc chiều xuống.

Nhắc đến thảo nguyên, tuy rằng trong làng có rất nhiều loại cây nhưng hai cây phong ấy lại trở nên vô cùng đặc biệt đối với con người nơi đây.

Nhân vật tôi ở đầu truyện là một họa sĩ đã lớn lên trên mảnh đất này, gắn liền với hành trình kỷ niệm “chúng tôi” thì hai cây phong như biểu tượng của quê hương và mạch máu tuổi thơ sống động.

Người thầy đầu tiên, Người thầy đầu tiên: Ánh sáng tuyệt đẹp của tri thức
Hình ảnh bìa của cuốn sách Người thầy đầu tiên

Khi nhân vật tôi đi xa, lúc nào cũng có một câu hỏi lớn được đặt ra cho làng Kurkureu rằng, biết đến bao giờ thì ta mới quay trở về đây để đứng dưới gốc cây phong nghe lá cùng gió ngân nga mà say hát.

Tuổi thơ lũ trẻ bắt đầu vào những ngày cuối năm học, tụi nhỏ sẽ đi chân đất, chen chúc nhau lên phá tổ chim hay thi đua bám vào từng đoạn gồ ghề của thân cây phong để chiêm ngưỡng phong cảnh và rồi trước mắt chúng nó là một thế giới rộng lớn, bao la và bất tận.

“Chúng tôi cứ leo lên cao nữa – nào, xem ai can đảm và khéo hơn! – và từ trên những cành cao ngất, cao đến ngang tầm cánh chim bay, bỗng như có một phép thần thông nào vụt mở ra trước mắt chúng tôi cả một thế giới đẹp đẽ vô ngần của không gian bao la và ánh sáng.”

– Người thầy đầu tiên

Sự liên tưởng về cây phong tựa biển lúc thủy triều dâng, đốm lửa và tiếng thở dài khiến nó trở thành một sinh thể có tâm hồn, mang trên mình sức mạnh nội lực đang tỏa ra mãnh liệt từ bên trong. Người ta vẫn thường nói rằng, trên quả đồi lúc xưa có một ngôi trường cho nên nó cũng được gọi theo cái tên là Trường Đuysen. 

Những thế hệ tiếp nối vẫn luôn tự hỏi nhau về chuyện ai đã trồng hai cây phong ấy, mục đích cuối cùng của họ là gì và trong lớp thân cây to lớn liệu có mang một ước mơ được giấu kín nào nơi đồi cao đón gió này hay không.

Với một sự tín nhiệm đặc biệt to lớn, hai cây phong được xem là cột mốc chỉ đường, có lẽ nó đã hóa thành một phần trong tâm hồn và trí óc của người dân làng Kurkureu từ cái thuở mới đâm chồi nảy nở.

Ánh sáng của tri thức trong Người thầy đầu tiên

Từ rất lâu trước đó, trên ngọn đồi cao kia vẫn chưa xuất hiện hai cây phong mà chỉ có một căn nhà kho bỏ hoang của ai đó, thầy Đuysen đã tận dụng nó để mở trường dạy học cho lũ trẻ ở làng nhưng vào những năm ấy thì việc học lại trở nên quá mới mẻ và đối với làng Kurkureu cũng không được hiểu rõ.

Bởi người dân nơi đây từ xưa đã sống và lớn lên bằng nghề nông, phần lớn họ đều cho rằng dân thường sẽ không phải học hành làm gì cả nên một người như thầy Đuysen đã rất tức giận, ông đi khắp nơi để thuyết phục mọi người, hãy cho trẻ em được đi học, được chắp cánh ước mơ.

“- Chúng ta là những kẻ nghèo khó, – Đuy-sen nói, giọng đã khẽ hơn – Suốt đời chúng ta đã bị chà đạp nhục nhã. Chúng ta đã phải sống trong cảnh tăm tối. Giờ đây chính quyền Xô-viết muốn cho chúng ta trông thấy ánh sáng, muốn cho chúng ta biết đọc biết viết. Muốn thế thì phải dạy trẻ em học.” 

– Người thầy đầu tiên 

Antưnai Xulaimanôvna là một bé gái mồ côi cha mẹ nên từ nhỏ đã sống với thím, những năm tháng qua em đều phải chịu đựng những cái tát ngược đãi từ người họ hàng phũ phàng này.

Dường như mọi ước mơ và tâm nguyện của Antưnai đều bị chôn vùi dưới lời mắng chửi độc địa cho đến khi em gặp Đuysen thì người thầy đầu tiên ấy đã cho Antưnai thấy được ánh sáng cuộc đời.

Ngày đầu tiên đến trường, vì chưa có tiền trang bị vật chất nên lũ học trò phải ngồi trên ổ rơm giữa sàn nhà, mỗi quyển vở nhỏ được kê trên đầu gối để viết cho dễ, phía cuối góc tường còn treo thêm tấm áp phích có hình Lênin, dù góc ảnh đã rách nát nhưng chúng nó vẫn nhìn thấy được tương lai tươi sáng qua ánh mắt chính trực của Người.

Cách mạng tháng Mười Nga do Lênin và Ðảng Bolshevik lãnh đạo đã tác động không nhỏ vào việc thúc đẩy mạnh mẽ nền văn học mới được ra đời, chính điều đó khiến cho văn của Chyngyz Aitmatov không thể thiếu đi hình ảnh Lênin.

Người thầy đầu tiên, Người thầy đầu tiên: Ánh sáng tuyệt đẹp của tri thức
Hình ảnh bìa sách Người thầy đầu tiên của Aitmatov

Đuysen đem hết năng lực của mình để dạy cho lũ trẻ về những gì mà anh biết, hướng dẫn đọc số, đọc đếm, viết chữ và đánh vần, mỗi hành động đều rất chân thành, kiên nhẫn.

Những số phận tưởng chừng sẽ bị vùi lấp trong dốt nát tăm tối ấy đã được Đuysen thắp lên ngọn lửa từ trong tâm thức, những ước mơ cháy bỏng về một tương lai tươi sáng dần tràn đầy trên mảnh đất nghề nông.

Pestalozzi từng nói, giáo dục như ánh thái dương phản chiếu cả đến những gian nhà cỏ thấp bé, mái tranh của con nhà nghèo, qua mỗi lần cầm tay luyện bút, Đuysen không chỉ mở ra trí óc mà còn từng bước chạm đến trái tim những đứa trẻ nơi đây.

“Chắc chắn tất cả đám học sinh chúng tôi đứa nào cũng yêu mến thầy vì tấm lòng nhân từ, vì những ý nghĩ tốt lành, vì những ước mơ của thầy về tương lai chúng tôi. Tuy chúng tôi còn bé, nhưng tôi nghĩ rằng lúc đó chúng tôi đều đã hiểu được những điều ấy.” 

– Người thầy đầu tiên

Khi mùa Xuân đến, vạn vật đều sinh sôi nảy nở, thầy Đuysen và Antưnai cùng nhau lên ngọn đồi cao có trường học, họ tự mình trồng hai cây phong để rồi chính nó sẽ cùng em trưởng thành với ước mơ là người thông thái, đến đây câu hỏi về hai cây phong đã được giải đáp.

Hai cây phong không chỉ là nét tinh thần của làng Kurkureu mà còn biểu tượng cho trí tuệ được ươm mầm, cho hạnh phúc khi được học tập và giáo dục, Antưnai sẽ lên tỉnh học ở ngôi trường lớn hơn, nhiều cơ hội trong tương lai đang đến với em.

Tính nhân đạo trong Người thầy đầu tiên

Cuộc đời đen tối của Antưnai được thầy Đuysen thắp sáng, sau này khi đủ trưởng thành, em lại quay trở về ngôi làng Kurkureu để mở trường dạy học, tiếp tục hành trình rèn trí luyện đức vẫn còn dang dở, nhân cách đẹp đẽ mà thầy Đuysen truyền đạt đã in hằn trong trái tim Antưnai, nhớ về quê hương cũng chính là nhớ về người thầy đầu tiên.

“Tất cả những gì đẹp nhất đều hãy còn ở phía trước” 

– Người thầy đầu tiên

Làng Kurkureu thời ấy có những hủ tục lạc hậu, người dân hiểu biết còn chưa nhiều nên vẫn tồn tại một số quan niệm sai trái như trọng nam khinh nữ, số phận của đàn bà làm lẽ cũng bị chà đạp, bị đối xử tệ nhạt, lạnh lùng và dửng dưng. 

Vì bà thím kiên quyết gả Antưnai cho một tên quý tộc to lớn và thô thiển để lấy tiền nên giữa họ đã xảy ra một cuộc xung đột, thầy Đuysen lao vào can ngăn cũng bị đánh cho máu chảy đầm đìa, thấy vậy thì em đã hùng hồn chống lại nên ngay sau đó mới được thả ra.

“Hỡi những người khốn khổ kia, hãy từ đáy mộ đứng lên, hỡi oan hồn của những người đàn bà bị chà đạp, bị lạng mạ, bị tước hết phẩm cách làm người! Hãy đứng lên, hỡi những người bị đọa đày hành hạ, hãy lay chuyển bóng tối đen đặc của thời xưa ấy! Hãy nghe tôi, người cuối cùng trong những người đã bước qua số kiếp ấy!” 

– Người thầy đầu tiên

Giáo dục không phải là nhồi nhét kiến thức mà phải khiến khí thế trong con người được trỗi dậy, thông qua cuốn sách, Chyngyz Aitmatov đã truyền tải được giá trị của đạo đức, lòng kiên trì và sự cố gắng, đối với nhân loại, việc học không bao giờ kết thúc, là suối nguồn chưa bao giờ cạn kiệt.

Người thầy đầu tiên có nhiều bài học định hướng cho tương lai, mạch chảy của truyện là sự trộn lẫn giữa quá khứ với hiện tại, từ đó nói lên được việc tiếp nối dòng hồi tưởng không ngừng nghỉ. Nhà văn lồng ghép tính ngụ ngôn vào tác phẩm khiến cho câu chuyện trở nên thú vị và hấp dẫn.

Người thầy đầu tiên, Người thầy đầu tiên: Ánh sáng tuyệt đẹp của tri thức
Hình ảnh bìa sách Người thầy đầu tiên

Cuốn sách như hành trình ban tặng ánh sáng tri thức vì quyền lợi con người, thầy Đuysen mãi mãi biểu tượng cho đức hy sinh thầm lặng mà cao cả. Chyngyz Aitmatov luôn đi theo chủ nghĩa nhân đạo trong suốt cuộc đời văn chương, ông không ngừng sử dụng bút lực của mình để đến gần hơn với con người, đó chính là sức mạnh mà giáo dục đem lại. 

Như một thước phim quay chậm, Người thầy đầu tiên đã gây được ấn tượng lớn trong lòng độc giả, cho đến cuối thiên truyện, tuy rằng vẫn còn thật dang dở nhưng lại là một kết thúc viên mãn, đầy sức sống, đúng như nhà thuyết giáo người Mỹ Peter Marshall khẳng định:

 

“Thước đo của cuộc đời không phải là thời gian, mà là cống hiến.”

Chyngyz Aitmatov đã vẽ nên một thế giới của lòng khoan dung trong Người thầy đầu tiên, ở đó những con người luôn có sự tự do, họ được giải phóng, cuộc đời cũng như số phận được định đoạt qua trí tuệ và hành trình giáo dục, truyền tải tri thức.

Minh Minh