Người xa lạ được xuất bản vào năm 1942, đây là tiểu thuyết đầu tay của Albert Camus và mang đậm dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh. Thông qua hình tượng nhân vật chính Meursault, cuốn sách đã tạo nên bức tranh toàn cảnh về những điều phi lý, từ đó để lại cho chúng ta hình ảnh nổi bật khi nói về số phận con người.

Albert Camus và hành trình trở thành triết gia tiêu biểu của chủ nghĩa hiện sinh

Albert Camus là tiểu thuyết gia nổi tiếng người Pháp, ông được đông đảo công chúng biết đến với những tác phẩm như Người xa lạ, Thần thoại Sisyphe và Dịch hạch. Nhận giải Nobel Văn học và sống một cuộc đời tận hiến nhưng ít ai biết, Albert Camus đã trải qua tuổi thơ đầy cô đơn và bệnh tật. 

nguoi xa la hinh anh 1 - Người xa lạ: Khi con người bị kết án là phải tự do
Chân dung nhà văn Albert Camus

Năm 1914, khi Albert Camus chưa đầy một tuổi thì cha ông, một người công nhân bị động viên đi lính không may hy sinh ở Trận sông Marne lần thứ nhất. Mẹ ông khi ấy đã phải đưa hai người con, Albert và Lucien đến nhà bà ngoại ở Belcourt, một khu lao động nghèo. 

Trường học và giáo dục là sự cứu rỗi duy nhất cho một đứa trẻ lớn lên trong cảnh lầm than, Albert Camus đã trải qua thời tiểu học dưới sự dạy dỗ của Louis Germain, người thầy mà ông đem lòng biết ơn sâu sắc.

Những năm tiếp theo ở bậc Trung học không chỉ mang đến cho Albert nguồn tri thức to lớn mà còn khơi dậy niềm cảm hứng thể thao, bản thân ông từng tham gia các bộ môn như bóng đá, bơi lội và quyền anh. 

Tiếc rằng, bệnh lao đã chấm dứt mọi thứ và khiến Albert Camus phải chuyển đến ở cùng người chú Gustave, về sau ông quyết định tự kiếm sống và trở thành sinh viên ngành Triết học. Đây cũng là tiền đề đưa tác giả Người xa lạ đến với nghệ thuật, bắt đầu từ vở kịch Révolte dans les Astaries.

Đến năm 1937, ông cho ra mắt tập tiểu luận đầu tiên mang tên Bề trái và mặt phải, viết về quãng thời gian thơ ấu mà bản thân trải qua và sự bất lực của con người khi đối diện cái chết. Nối tiếp là Nuptials, tập tiểu luận thứ hai với những suy ngẫm về vùng nông thôn Algeria với biển và mặt trời, điều mà người nghèo cũng có thể tận hưởng.

Tuy nhiên, chúng đều có điểm chung là đối chiếu nét mỏng manh của số phận với sự bền vững của thế giới. Để rồi, Người xa lạ ra đời như một sự tổng hòa của hai tập tiểu luận với nhiều vấn đề liên quan đến cái chết, bi kịch và sự phi lý mà con người phải đối diện.

Xuất bản năm 1942, Người xa lạ đã mang về giải Nobel Văn học cho Albert Camus và đưa ông ngang hàng với nhiều tiểu thuyết gia nổi tiếng nước Pháp như Jean‑Paul Sartre, Patrick Modiano dù là tác phẩm đầu tay.

Cuộc sống phi lý thoát thai từ hoàn cảnh xã hội trong Người xa lạ

Albert Camus mở đầu cuốn sách bằng lời văn mang giọng điệu thờ ơ, vô cảm để diễn tả phản ứng của Meursault về cái chết đột ngột của mẹ. Tuy nhiên, chính bản thân anh cũng không rõ sự kiện ấy diễn ra vào ngày nào.

“Mẹ đã chết hôm nay. Hay là hôm qua nhỉ, tôi không rõ. Tôi nhận được một bức điện từ trại tế bần: “Mẹ mất. An táng ngày mai. Chia buồn sâu sắc.” Chẳng rõ ràng gì cả. Chắc có lẽ là hôm qua.”

– Người xa lạ

Trong đám tang của mẹ, Meursault không thốt ra một tiếng khóc hay rơi bất kì giọt nước mắt nào, điều anh muốn bây giờ là mọi việc nhanh chóng được xử lý để mình có thể trở về Alger nghỉ ngơi và nằm ngủ sau ngày dài bận rộn. 

Giống như không có chuyện gì xảy ra, ngày hôm sau anh vẫn lên kế hoạch đi bơi và gặp Marie Cardora, cô đồng nghiệp mà ngày xưa mình từng rất thích. Họ đi xem phim rồi ngủ với nhau, chính Marie cũng bất ngờ vì sao Meursault có thể thản nhiên đến thế.

nguoi xa la hinh anh 9 - Người xa lạ: Khi con người bị kết án là phải tự do
Người xa lạ là tiểu thuyết xuất sắc về sự phi lý do Albert Camus chắp bút

Mọi thứ tiếp tục diễn ra bình thường, anh dần tiếp xúc nhiều hơn với gã hàng xóm Raymond Sintès, kẻ mà mọi người vẫn hay gọi là ma cô dắt gái. Raymond thường xuyên trò chuyện với Meursault, vì ngoài anh ra thì không có ai muốn nghe hắn tâm sự.

Mấy ngày tiếp đó, Marie ghé nhà và ngỏ lời, anh có muốn cưới cô không, một lúc sau thì lại thắc mắc vì sao Meursault không yêu mình nhưng vẫn đồng ý tiến đến hôn nhân. Đối diện với điều đó, anh bình thản cho rằng, nó không quan trọng và cũng không có nghĩa lý gì.

Cho đến một ngày, anh vướng vào xích mích giữa Raymond với những gã Ả Rập, Meursault bị bắt lên đồn cảnh sát vì hành vi dùng súng giết người. Tuy nhiên, bản thân anh vẫn có thái độ thờ ơ về chuyện mình đã làm ở bãi biển.

Trước phiên tòa đang xảy ra, anh chỉ trả lời những câu hỏi một cách ngắn gọn nhất có thể. Bởi  lúc này Meursault chỉ muốn trở về góc xà lim cũ, ngủ một giấc không mộng mị, không cần suy nghĩ hay vướng bận thêm bất cứ rắc rối nào.

“Như thể những con đường thân thuộc in dấu trên trời đêm mùa hè mang tôi đến với nhà giam cũng chính là những con đường mang tôi đến những giấc ngủ ngon lành.”

– Người xa lạ

Khi đối diện với án tử hình, Meursault vẫn dửng dưng đến lạ thường, anh chỉ muốn buổi hành quyết nhanh chóng được diễn ra. Bản thân mong rằng, khán giả sẽ đến thật đông và nếu có thể, hãy chửi rủa anh để chính mình không cảm thấy lẻ loi.

Đối với Meursault, mọi chuyện xảy ra trong cuộc sống đều không có ý nghĩa nên anh luôn đơn thuần chấp nhận những cáo buộc với thái độ lạnh nhạt, dửng dưng. Người xa lạ có một kết thúc mở, từ đó khiến cho độc giả phải suy ngẫm về con người phi lý đứng ngoài lề xã hội.

Albert Camus đã khéo léo sử dụng sự đối lập và bất ngờ để vẽ nên nhiều tình huống trong Người xa lạ. Đó là việc kết hợp độc đáo giữa cuộc sống thường nhật vốn có của xã hội với hình ảnh con người được xây dựng từ lời nói, lý trí để phản bác, tái tạo hiện thực.

Người xa lạ là bức tranh về chân thật về bản chất tâm lý con người 

Người xa lạ là một trong những minh chứng cho quan điểm của nhà văn Jean-Paul Sartre về chủ nghĩa hiện sinh. Theo ông, con người sinh ra đã được tự do, Thượng Đế không tồn tại nên nhân loại vẫn luôn sống trong cô độc và chỉ có thể trông cậy vào bản thân mình.

Trước khi nhận án tử hình, Meursault phải ngồi hàng giờ đồng hồ để nghe viên dự thẩm rao giảng đạo dức, ông ta để cây thánh giá trên đầu, không ngừng hối thúc anh về việc phải biết ăn năn và tin vào sự cứu rỗi của Chúa.

“Ông ta cắt lời, khích lệ tôi một lần cuối, ông ta vươn thẳng người hỏi tôi có tin vào Chúa không. Tôi đáp rằng, không.”

– Người xa lạ

Đối diện với sự cuồng tín ấy, Meursault chỉ thản nhiên xem cuộc đời của ông ta là không có nghĩa lý gì. Từ đó trở đi, viên dự thẩm càng trở nên lạnh lùng trong những cuộc đối thoại và thẩm vấn, cho đến lần cuối gặp mặt, ông ta vẫn xem anh là đồ phản Chúa.

Chi tiết này giúp độc giả nhận ra rằng, nếu chúng ta muốn ai đó giúp mình, trước tiên phải biết đồng thuận và chấp nhận những quy định mà họ đã đặt ra. Đó là bản chất tâm lý của con người mà bất cứ xã hội nào cũng có.

nguoi xa la hinh anh 5 - Người xa lạ: Khi con người bị kết án là phải tự do
Một bìa sách khác của tác phẩm Người xa lạ

Trong đám tang mẹ, Meursault không rơi bất kì giọt nước mắt nào, anh vẫn thản nhiên đi bơi, hẹn hò với Marie hay ăn dồi lợn và uống bia cùng Raymond. Tất cả đều là sự lựa chọn của cá nhân, không thể ép mình vào những thông tục vốn có của xã hội, bởi con người luôn tự do, có thể làm những gì mà bản thân muốn.

“Tôi nghĩ, vậy đã là hết một ngày Chủ Nhật, giờ thì mẹ đã được chôn cất và tôi phải trở lại công việc, tóm lại, chẳng có gì thay đổi.”

– Người xa lạ 

Các tác phẩm theo chủ nghĩa hiện sinh đều hướng đến tự do và cái tôi kể chuyện trong Người xa lạ chỉ là Meursault với một nhân cách khác. Anh phải liên tiếp nhìn nhận trách nhiệm của bản thân trong hành trình trở thành chính mình.

Theo Albert Camus, con người phải biết chấp thuận và gánh vác những gì mà bản thân đã lựa chọn. Họ không bị gò bó bởi khuôn khổ và cũng không lệ thuộc vào bất cứ quy tắc thông lệ nào do xã hội đặt ra.

Điều đó được thể hiện qua cách nói chuyện và hành xử của nhân vật chính, Meursault xuất hiện như một anh hùng phi lý nhưng lại bị kết án tử hình, vì không tham gia trò chơi mang tên xã hội. Anh khước từ việc nói dối, chấp nhận chết vì sự thật, dù nó có vô lý đến thế nào đi nữa.

“Nói dối không chỉ là không nói đúng sự thật, mà còn là nói nhiều hơn trái tim con người cảm nhận. Và đó là cách người ta vẫn làm để đơn giản hóa cuộc sống.”

– Người xa lạ 

Chỉ có con đường ấy mới khiến con người nhận ra rằng, cuộc sống luôn tràn trề ý nghĩa như chính Meursault chiêm nghiệm vào những ngày cuối đời. Vì thế, Người xa lạ đề cao vai trò của chúng ta trong việc lựa chọn nhân cách cho chính mình.

Người xa lạ mang tính chất trào phúng thói quen của xã hội, nhân vật chính sinh ra dưới ngòi bút mang hình tượng lớn lao. Meursault đề cao tự do, không công nhận việc thiếu lẽ sống, sự điên rồ của cuộc sống nhộn nhịp hằng ngày và bỏ mặc nỗi dày vò, khổ đau.

Văn chương đánh thức những điều cốt lõi trong số phận

Nhân vật chính biểu trưng cho sự xa lạ giữa người với người, đó không chỉ là cái xa lạ giữa mình với chính mình mà còn là nỗi đơn côi cùng cực của mỗi cá thể. Meursault hoàn toàn dửng dưng trước mọi điều phi lý cuộc đời, đúng như quan điểm mà Albert Camus theo đuổi.

Chủ nghĩa hiện sinh cho rằng, cuộc đời là phi lý và chán ngấy, vì không có ai trả lời được câu hỏi, con người xuất hiện từ đâu, tại sao sống và sống để làm gì nên Meursault cũng không có một động lực hay bất kỳ ước mơ nào.

“Tôi đáp, người ta chẳng bao giờ thay đổi cả, đời sống ở đâu cũng có giá trị của nó và đời sống của tôi ở đâu chẳng hề đáng chán.”

– Người xa lạ 

Albert Camus quan niệm rằng, thế giới là phi lý, vì bản thân nó đã là một thực thể xa lạ. Thần thoại Sisyphe khẳng định, không có cái gọi là ngày mai bởi ai rồi cũng phải chết, vậy tại sao chúng ta vẫn luôn bị cuộc đời trừng phạt bằng những hành động lặp đi lặp lại đầy vô nghĩa.

Người xa lạ ra đời như một phiên bản xác thịt về sự phi lý trong Thần thoại Sisyphe, hai tác phẩm là song trùng của nhau. Cuộc sống không mang đến cho Meursault bất kỳ ý nghĩa nào, thậm chí khi đối diện với cái chết, anh còn nghiệm ra được nhiều thứ và cảm thấy vui vẻ hơn bao giờ hết.

Tính tự nhiên trong Người xa lạ càng về sau càng rõ ràng, sự chấp nhận đơn giản của nhân vật trước cuộc đời lạ kỳ giúp độc giả nhận ra rằng, bất cứ ai rồi cũng chết, chúng ta phải biết sống hết tận cùng hôm nay và vượt qua tất thảy trái ngang.

nguoi xa la hinh anh 6 - Người xa lạ: Khi con người bị kết án là phải tự do
Bìa sách Người xa lạ phiên bản tiếng Anh

Tuy nhân vật Meursault luôn có cái nhìn lãnh đạm trước các biến động cuộc sống và con người xung quanh nhưng anh vẫn dành cho thiên nhiên một ánh mắt bao dung, say đắm. Đó là Mặt Trời, bãi biển ngày hè hay những buổi chiều mát mẻ ở Địa Trung Hải.

“Mùi hương của đêm, của đất, của muối biển làm trí óc tôi khoan khoái. Nỗi bình yên diệu kỳ của mùa hè uể oải này dâng lên hệt như một ngọn thuỷ triều trong tôi.”

– Người xa lạ

Người xa lạ là một cuốn sách kinh điển của sự phi lý và chống lại phi lý, góp phần làm phong phú thêm dòng văn học mang thái độ triết lý. Tác phẩm đã nói lên đúng sự tan rã, lạc loài, phi nhân tính trong xã hội hiện nay.

Chủ nghĩa hiện sinh trước hết là triết lý của những cá thể lỗi lạc ở thế kỷ XX, họ suy tư về bản thân và cuộc đời, để rồi sau này trở thành tôn chỉ cho phong cách sống, dám là chính mình và sống vì chính mình.

Cô độc là thứ cuối cùng của thân phận, một cá nhân thường lạc loài trong bối cảnh xã hội và Meursault là kiểu nhân vật dám vượt qua những định kiến nghìn năm để sống đúng với bản thân.

nguoi xa la hinh anh 7 - Người xa lạ: Khi con người bị kết án là phải tự do
Bìa sách Người xa lạ phiên bản tiếng Pháp

Sự phóng thể cũng xuất hiện trong Người xa lạ, đó là khi nhân vật Meursault bắn bốn phát súng vào thi thể người Ấn Độ đang nằm im lìm trên cát. Chi tiết này cho chúng ta thấy, con người không bao giờ điều khiển hay làm chủ được hành động và suy nghĩ của chính mình.

“Tôi bắn thêm bốn phát nữa lên tấm thân đã nằm bất động, những viên đạn ghim sâu không để lại dấu vết gì. Tựa như tôi đang gõ bốn tiếng gọn lỏn lên cánh cửa bất hạnh của cuộc đời mình.”

– Người xa lạ

Nửa đầu thế kỉ XX, văn học phương Tây xuất hiện chủ nghĩa tiên phong mở đường và tiếp sức cho chủ nghĩa hiện đại, nhằm kiếm tìm phương thức biểu đạt mới trong nghệ thuật đồng thời góp phần đánh thức tư duy phi lý, điển hình có Franz Kafka, Samuel Beckett hay Friedrich Dürrenmatt.

Văn học phi lý gắn liền với chủ nghĩa hiện sinh lấy đối tượng trung tâm là con người để tái hiện đời sống và phản ánh sự khủng hoảng về mặt tinh thần với những cái tên tiên phong như Søren Kierkegaard, Martin Heidegger và Karl Jaspers.

Tiếp nối cho sự phát triển mạnh mẽ này, đến cuối thế kỉ XX ở Pháp đã xuất hiện hai gương mặt chủ chốt cho chủ nghĩa hiện sinh là Jean-Paul Sartre và Albert Camus, những người mang tiếng nói chung của thế hệ với chấn thương tinh thần thời đại.

Không những thế, chủ nghĩa hiện sinh còn du nhập vào Việt Nam ở những năm đầu thế kỷ XX, hiện diện trên văn đàn có Thơ say của Vũ Hồng Chương hay trong phong trào Thơ Mới mà tiêu biểu phải nhắc đến Xuân Diệu.

Tại Việt Nam, năm 1986 với nhiệm vụ cởi trói cho văn học thì chủ nghĩa hiện sinh xuất hiện rõ nét hơn ở những trang viết của Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp hay Nguyễn Ngọc Tư. Từ đó, họ cho ra đời các tác phẩm phản ánh góc tối cuộc sống, phơi bày thế giới nội tâm giằng xé trước thời đại đầy mâu thuẫn, lo âu.

Người xa lạ được kể theo lối tự thuật, nhân vật chính biểu trưng cho sự phi lý mãnh liệt, dám đấu tranh để thách thức giới hạn của xã hội. Albert Camus nêu rõ mối quan hệ nhân quả, nỗi lo âu đi cùng sự thờ ơ, phủ nhận mọi ràng buộc của đạo đức để sống đúng với chính mình.

Minh Minh