Những ngã tư và những cột đèn được xem là một trong những sáng tác tiêu biểu và độc đáo nhất của Trần Dần, tiêu biểu là bởi nhắc đến nó người ta sẽ nghĩ ngay đến ông còn độc đáo nằm ở sự kết hợp hoàn hảo giữa tình tiết ly kì của trinh thám với thứ lãng mạn rất Trần Dần.

Cuốn sách kể về cuộc sống sau “ngày tiếp quản thủ đô” 10 tháng 10 năm 1945 của Dưỡng, một người từng là lính ngụy may mắn thoát cảnh tù giam nhưng lại liên tiếp bị cuốn vào những bí ẩn và rắc rối khác.

Xuyên suốt tác phẩm là hàng loạt cuộc đấu trí đầy li kì và căng thẳng của Dưỡng với những kẻ trong bóng tối để tìm lại ánh sáng, minh oan cho chính bản thân mình.

Vài nét về tác giả Trần Dần

Trần Dần sinh năm 1926, ông tên thật là Trần Văn Dần và quê gốc ở thành phố Nam Định. Sinh ra trong một gia đình giàu có nên ngay từ nhỏ nhà văn đã được học hành tử tế, hết bậc Thành Chung thì Trần Dần rời quê để lên Hà Nội học tiếp bằng Tú tài.

những ngã tư và những cột đèn, Những ngã tư và những cột đèn: Điệu tango của ngôn từ
Chân dung nhà văn Trần Dần

Trần Dần bén duyên với văn chương từ sớm nên khi mới hai mươi tuổi, ông cùng Trần Mai Châu, Đinh Hùng, Vũ Hoàng Địch và Vũ Hoàng Chương thành lập nhóm Dạ Đài, chủ trương theo đuổi trường phái tượng trưng.

Tuy nhiên, kháng chiến chống Pháp bắt đầu nổ ra, Trần Dần tham gia Vệ quốc quân, trở thành Đảng viên rồi tiếp tục chiến đấu trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Trong thời gian này, ông vừa phục vụ quân ngũ vừa tiếp tục sáng tác, trong đó nổi bật phải kể đến truyện dài Người người lớp lớp.

Toàn bộ quá trình sáng tác nói riêng và số phận của ông nói chung chịu nhiều ảnh hưởng bởi việc tham gia phong trào Nhân Văn giai phẩm, đã từng có thời điểm vì ảnh hưởng của phong trào này, sự nghiệp và cuộc đời của Trần Dần bị hủy hoại.

Bản thân ông rời khỏi hàng ngũ của Đảng, bị đấu tố và chịu kỷ luật, nhiều bản thảo bị tiêu tán, mục nát, số còn lại nằm im trong bóng tối. Phải đến thời kỳ đổi mới, khi những nhìn nhận về vụ Nhân văn Giai phẩm không còn tiêu cực như trước nữa, các tác phẩm của Trần Dần mới được xuất bản trở lại.

So với toàn bộ sự nghiệp của Trần Dần, số tác phẩm đến được với bạn đọc tuy không nhiều nhưng vẫn đủ để gây ấn tượng, trong đó có thể kể đến Chiều mưa trước cửa, Hồn xanh dị kỳ, Đêm núm sen, Jờ Joạc, Những ngã tư và những cột đèn, Một ngày cẩm phả, Con trắng Cổng tỉnh.

những ngã tư và những cột đèn, Những ngã tư và những cột đèn: Điệu tango của ngôn từ
Đêm núm sen cũng là một trong những tác phẩm nổi tiếng của Trần Dần

Nhắc đến Trần Dần là không thể không nhắc đến Những ngã tư và những cột đèn, đây là tác phẩm được chấp bút sau những lần tiếp xúc giữa tác giả với nhiều ngụy binh cũ thời Pháp thuộc.

Bản thân ông đã được cấp phép để ra vào trại giam, trực tiếp trò chuyện và phỏng vấn những tù binh ấy, đây được coi là chất liệu đầy quý giá và chân thực cho cuốn tiểu thuyết.

Những ngã tư và những cột đèn được hoàn thành vào năm 1966 và bản thảo được gửi đến Sở Công an Hà Nội, thế nhưng giống như nhiều sáng tác khác của Trần Dần, nó chìm sâu trong bóng tối và bụi mờ thời gian.

Phải đến hơn hai mươi năm sau, bản thảo mới được trả về cho tác giả gốc. Dẫu khi ấy, tư cách nhà văn của Trần Dần đã được phục hồi nhưng không nhà xuất bản nào chấp nhận phát hành tác phẩm của ông. Những ngã tư và những cột đèn lại tiếp tục trải qua một hành trình đầy gian nan, mất thêm hai mươi năm nữa mới đến được tay độc giả.

Năm 2011, Nhà xuất bản Nhã nam đã chính thức ra mắt độc giả cuốn tiểu thuyết Những ngã tư và những cột đèn, nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày bản thảo đầu tiên được hoàn thành nhưng vị trí của tác phẩm trong lòng người đọc vẫn mãi vẹn nguyên.

những ngã tư và những cột đèn, Những ngã tư và những cột đèn: Điệu tango của ngôn từ
Bìa sách Những ngã tư và những cột đèn do Nhã Nam phát hành

Những ngã tư và những cột đèn là những dòng nhật kí của nhân vật Dưỡng, được ghi chép lại bởi một nhà văn. Qua lời kể của Dưỡng và những người xung quanh anh, hàng loạt bí mật liên quan đến một đường dây gián điệp cứ thế dần dần được hé lộ.

Sức cuốn hút diệu kỳ đến từ sự kết hợp giữa trinh thám và yếu tố lãng mạn

Mọi chuyện bắt đầu từ tám giờ sáng ngày 10 tháng 10 năm 1954, đó là ngày “Tiếp quản thủ đô” ở miền Bắc sau chiến tranh.

Dưỡng từng là một tên đầu bò cứng đầu, một tay lính Ngụy ngổ ngáo, bản thân anh cũng chờ đợi cái thời khắc định mệnh ấy tiến sát đến mình với những điều không may. Dưỡng và nhóm bạn thân có dự tính sẽ bỏ trốn, vì họ sợ rằng khi quân Cộng sản tiếp quản Hà Nội sẽ phải chịu tội phản cách mạng.

Là một trong những người có ý định như vậy, đã chuẩn bị sẵn sàng và thậm chí đã nói lời từ biệt với vợ nhưng giữa đường, Dưỡng quyết định quay lại với một tia hy vọng mỏng manh, rằng sẽ được tha thứ để có thể bắt đầu cuộc đời một lần nữa.

“Tôi không rõ cuộc chiến trong sách, và cuộc chiến tôi vừa trải qua, có gì khác nhau. Và hòa bình nữa, hòa bình trên thế giới, và hòa bình ở nước tôi, có gì giống nhau.

Chiến tranh và hòa bình, nằm kề nhau như đêm nằm sát ngày, Ban ngày khu phố vẫn yên bình. Nhưng buổi đêm, nhà cháy, đá ném vung vãi, khắp nơi, và khẩu hiệu viết tràn ngập các hố xí công cộng. Hòa bình và chiến tranh là như thế, nhưng cả hai đều mới chỉ bắt đầu. Tôi đợi, một cơn bão chưa lên.”

Cuộc đời Dưỡng chưa kịp yên ấm thì những bí ẩn và bất ngờ cứ thế đeo bám, anh liên tục vướng vào các rắc rối ở khu phố.

Một người lính bị trúng đạn của kẻ lạ mặt khi đang theo dõi Ngụy binh, trùng hợp thay mọi chuyện diễn ra trong vườn nhà Dưỡng ngay giữa đêm. Cuộc họp lập tức được triệu tập và người ta phát hiện trong nhà anh có quá nhiều dấu hiệu “tư sản”.

Dưỡng là kẻ ngổ ngáo, vô công rồi nghề và từng đi lính Ngụy, điều này ai cũng rõ. Dưỡng có người vợ đầy tảo tần là Cốm, hắn yêu vợ nhưng cũng có một mối tình vụng trộm với Lily, ả điếm rất thân với thằng Macxen, điều này mọi người đều tỏ.

Ở thời điểm anh lính bị trúng đạn, trong lúc khám xét người ta phát hiện ra trong nhà của Dưỡng có rất nhiều ảnh nude. Tất cả mọi chứng cứ bất lợi đều đổ dồn vào anh, cho dù có nhiều lần thanh minh, cho dù có thể hiện sự đấu tranh và hoàn lương nhưng Dưỡng vẫn trở thành kẻ tình nghi lớn nhất.

những ngã tư và những cột đèn, Những ngã tư và những cột đèn: Điệu tango của ngôn từ
Một trích đoạn trong Những ngã tư và những cột đèn

Lily vào Nam, mọi chuyện chưa kịp êm xuôi thì tên “Nhọn cằm” xuất hiện, Dưỡng thêm một lần nữa bị cuốn vào những rắc rối và bí ẩn khó hiểu, thậm chí bị tình nghi là gián điệp cho quân địch. Anh trở nên chán nản và buồn bã, thậm chí vô cùng bế tắc vì bị chính những người bạn thân thiết của mình và người xung quanh đấu tố, dằn hắt.

Ước muốn hoàn lương và làm lại cuộc đời hết lần này đến lần khác bị nghi ngờ và thử thách, Dưỡng lao vào cuộc đấu trí đầy căng thẳng và cam go với “Nhọn cằm” và đường dây đứng sau lưng hắn với mong muốn tìm ra sự thật và minh oan cho mình.

Người ngoài sáng, kẻ trong tối, dưới sự yên ổn bên ngoài là một cuộc đấu tranh diễn ra trong sóng ngầm, để tìm được ra sự thật thậm chí phải đánh đổi bằng máu và nước mắt.

Lãng mạn là thứ không phải bàn đến trong những sáng tác của Trần Dần, thế nhưng nó trở nên độc đáo và hấp dẫn hơn cả, khi được kết hợp với yếu tố trinh thám đầy mới lạ và cuốn hút.

“1 giờ yên tĩnh. Buổi đêm đang ăn dần sang 2 giờ sáng iên tĩnh. Có lẽ nên bắt tay vào việc. Tôi tắt điện, dùng đèn pin. Đầu tiên, tôi xếp chăn gối phồng lên trên giường, như có người đang nằm. Tôi khiêng bàn ra, để dưới lỗ hổng tràn nhà, kê thêm một chiếc ghế, trên mặt bàn. Tôi lấy một cuộn dây thừng to, rồi trèo lên bàn, rồi lên ghế, rồi chui vào cái lỗ hổng trần nhà. Tôi soi đèn, trần nhà ẩm mốc, đầy bụi lẫn mạng nhện. Tôi buộc dây thừng, lên xà nhà, buộc thật chắc. Dây thừng dài, thả xuống qua lỗ hổng, xuống tận đất. Tôi tụt xuống theo dây thừng. Bài học này tôi đã thực hành, đến thuộc lòng, từ hồi còn đi ngụy. Nhưng tôi lại nghĩ đến Tacdăng, trong xinê. Tôi xếp bàn ghế, ngay ngắn vào chỗ cũ. Rồi leo dây thừng lên trần nhà, cùng với con dao phay bạch binh. Ngồi trên trần nhà tôi thở. Dao phay và đèn pin, xếp gọn một bên. Xong xuôi, kéo dây thừng lên. Tôi bắt đầu rình…”

Tâm lý của nhân vật Dưỡng được tác giả miêu tả đầy xuất sắc và hợp lý, ở anh có sự đấu tranh nội tâm đầy một cách mạnh mẽ, dữ dội giữa hiện thực và khát vọng, giữa quá khứ và hiện tại.

“Tôi không nhớ đã nhìn thấy ở đâu, một bức họa đường tuyến tính của thời gian, như thế này: hai đầu của đường tuyến tính, chạy cả về hai phía vô định, và biến mất. Hóa ra quá khứ và tương lai chiếm hết cả chiều dài thời gian, hiện tại chẳng là cái gì, chỉ là một cái chớp mắt, chỉ là một phần rất nhỏ, của cái chớp mắt.”

Nếu trinh thám làm nên sự hồi hộp, gay cấn và hứng thú cho người đọc thì yếu tố lãng mạn được thêm vào như một thứ gia vị tối yếu, giúp toàn bộ sáng tác của Trần Dần được cân bằng một cách hài hòa nhất.

Ông đem ngòi bút lách vào những ranh giới của hồi hộp và gay cấn, chừa ra vừa đủ chỗ để đưa từng hơi thở của ngôn từ và cái đẹp vào đó, làm căng tràn những triết lí nhân sinh và tình yêu mãnh liệt với cuộc đời.

Những triết lí nhân sinh mà Trần Dần gửi gắm qua tâm sự của nhân vật Dưỡng trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn bao giờ hết.

Đó là một cái tôi cô đơn với nhiều u hoài nhưng chan chứa tình yêu với cuộc đời, đó là một Trần Dần với nhiều trăn trở về thời gian, về những kiếp người trôi nổi, về khát vọng được sống một cuộc đời đúng nghĩa và hoàn chỉnh.

những ngã tư và những cột đèn, Những ngã tư và những cột đèn: Điệu tango của ngôn từ
Có những nỗi cô đơn trải dài trên từng trang sách

Trần Dần không chỉ tập trung vào một mình Dưỡng mà còn tỉ mỉ khắc tạc từng nhân vật khác, họ đều hiện lên với những dáng vẻ, tính cách và cuộc đời gần như hoàn thiện.

Thông qua đó, xã hội miền Bắc những năm sau tiếp quản cứ thế hiện ra đầy sống động và rõ nét. Trước một thế sự đầy nhiễu nhương và hỗn loạn của buổi chuyển giao ấy, con người càng khao khát được sống đúng nghĩa, sống tự do và được sống là chính mình.

Những ngã tư và những cột đèn là điệu tango của ngôn từ

Sẽ là một thiếu sót lớn nếu bỏ qua ngôn từ, một trong những yếu tố làm nên sự thành công cho Những ngã tư và những cột đèn. Ấn tượng đầu tiên gây bất ngờ với người đọc là lời nhắn nhủ của chính tác giả ở phần đầu cuốn sách:

“Kính gửi đồng chí đánh máy. Đề nghị đồng chí, nếu có thể, chú ý cho mấy điểm:

1. Về trình bày, cứ đánh liền không xuống dòng. Chữ đầu đánh luôn từ đầu dòng, không thụt vào. Coi như cuốn sách gồm từng ô, như ô ruộng đầy chữ. Giữa các ô có những vệt trắng, 1 dòng, 3 dòng, 5 dòng, tùy theo, như những bờ vùng, bờ thửa. Những vệt trắng này, xin để trắng, đừng đánh sao.

2.Chỗ nào đề bằng con số, xin cứ đánh con số. Ví dụ: 8 giờ 30, mùa đông 1959. v.v…

3. Chữ y, trong cuốn sách này, đa trường hợp viết lại là i, xin cứ đánh i.

4. Có những chữ dính liền, ví dụ Cô nhắc, Côtab, Lily, xin cứ để dính liền.

5. Những chữ điệp nhiều nguyên âm, ví dụ như xìì, khèè, v.v…, xin cứ để như thế.

Tôi đề nghị như vậy, không phải vì tôi muốn lập dị. Tôi rất cám ơn.”

Hiếm có nhà văn nào đưa ra yêu cầu khác lạ đối với bên xuất bản như Trần Dần, thế nhưng chính nhờ có những yêu cầu đó mà văn học Việt Nam mới có một tác phẩm độc đáo như Những ngã tư và những cột đèn.

những ngã tư và những cột đèn, Những ngã tư và những cột đèn: Điệu tango của ngôn từ
Những ngã tư và những cột đèn là áng văn xuôi giàu sức gợi và đầy tính nhạc

Không quá khó khăn để người đọc nhận thấy cách tổ chức ngôn từ và sắp xếp trật tự dấu câu trong văn xuôi của Trần Dần có nhiều điểm đặc biệt, vượt qua những chuẩn mực vốn có thông thường.

Ở những trường đoạn miêu tả tâm lý nhân vật, Trần Dần chủ yếu sử dụng biện pháp điệp câu văn kết hợp với nhiều từ tượng hình và tượng thanh, vừa tạo được nhịp điệu vừa giúp tác giả thể hiện được những biến chuyển đầy phức tạp và mãnh liệt trong tâm lý của nhân vật Dưỡng.

“Đời tôi đã rẽ rồi. Như đã hạ nước cờ không sao đi lại được. Nhưng tại sao tôi cứ ám ảnh: cái ngã tư tại sao ấy. Tôi quên không được. Đi đi không được. Tôi ngồi bệt lề đường. Tôi là đàn ông: tôi không đau khổ. Nhưng tôi muốn khóc. Tôi là đàn ông: tôi không khóc. Nhưng tôi đau khổ lắm.”

Thế nhưng Trần Dần cũng vô cùng điêu luyện trong việc khắc chế ngòi bút, thu lại những cảm xúc ngồn ngộn, tràn chảy ở những phân đoạn cần thiết để tạo nên không khí hồi hộp và căng thẳng vốn là đặc trưng của dòng tiểu thuyết trinh thám.

Khi đó, dấu chấm, dấu phẩy và các câu đơn tưởng như đặt lộn xộn, sai vị trí lập tức phát huy tác dụng, tạo ra nhịp điệu trúc trắc và gập ghềnh, mang nhiều sức gợi tả.

“Trong ngõ tất cả đều tím, trong ngõ gió láo nháo. Tôi vào nhà. Đóng cửa cẩn thận. Cả cửa sổ, cả cửa ra vào. Không bật đèn, tôi dùng đèn pin. Tôi bố trí dao rựa, dao phay, búa, kìm, mỗi thứ một nơi, trong hai căn buồng, để từ bất cứ chỗ nào, tôi cũng lấy được một vũ khí, phòng thân. Tôi đợi kẻ gian quay lại, để cho ít nhất một thằng què chân, hoặc què tay. Bày trận xong tôi bật đèn sáng trưng. Có rất nhiều tictăc láo nháo, từ đồng hồ đeo tay, trong buổi đêm iên tĩnh. Tôi nhìn khắp nhà, để ghi nhớ những đồ vật, tôi đã giấu ở đâu. Cả một trận địa ngần, thuần bạch binh, sặc mùi diêm sinh, và nhiều thứ mùi khác. Tôi nhớ, cũng một đêm lạnh như thế này, hai năm trước, một mình quần nhau, với năm thằng nhảy dù, trong tiệm rượu.”

Trần Dần đã khéo léo phô diễn tất cả cái tài tình và linh hoạt của mình trong việc sử dụng ngôn từ, phá vỡ mọi quy tắc và chuẩn mực vốn có của nghệ thuật để sáng tạo ra những đường biên mới giữa thơ và văn xuôi.

Những thành công còn mãi của Những ngã tư và những cột đèn

Năm 2011, công ty Nhã Nam đã kéo tấm rèm của thời gian, đưa cuốn sách đến với bạn đọc sau hơn bốn mươi năm bị phủ bụi mờ, ngay lập tức nó nhận được sự yêu thích không chỉ bởi các độc giả trong nước mà còn cả các độc giả nước ngoài.

Nhờ những nỗ lực giới thiệu và quảng bá, Những ngã tư và những cột đèn đã được IWBOOK Publishing House tại Hàn Quốc và OneWorld Publications tại Anh mua bản quyền và xuất bản, đem sách Việt vươn xa hơn tới thế giới.

Gần nửa thế kỉ trong bóng tối nhưng Những ngã tư và những cột đèn chưa bao giờ bị lãng quên và nhấn chìm bởi thời gian, sức sống của cuốn sách vượt qua mọi khuôn khổ và biên giới để chạm đến trái tim của người đọc.

Độc giả hoàn toàn bỏ qua những định kiến của thời đại, của thời gian và nhìn nhận Những ngã tư và những cột đèn là một tác phẩm văn học thuần túy. Đánh giá cuốn sách dưới cả hai góc độ là nghệ thuật và nội dung, nhiều bạn đọc cho rằng nó là một cuốn sách đầy tinh tế, gần như đạt đến sự hoàn hảo.

Như nhận xét của nhiều độc giả, Những ngã tư và những cột đèn là hướng đi mới của tiểu thuyết trinh thám và chưa bao giờ trở nên cũ kĩ. Trần Dần sử dụng lối viết tự sự đa tuyến tính, cả về nhân vật lẫn thời gian, điều này khiến cho tác phẩm vừa mang hơi thở hiện đại của trinh thám vừa được lồng ghép nhiều triết lí sâu sắc.

Hãy đến với Những ngã tư và những cột đèn, bỏ qua những rào cản và định kiến của thời gian để cùng chiêm ngưỡng cuộc chơi ngôn ngữ đầy tài hoa và điêu luyện của Trần Dần.

Hải Quỳnh