Ngay từ những ngày đầu tiên, chính Victor Hugo đã thừa nhận rằng ông có cảm giác Những người khốn khổ là tác phẩm lớn trong sự nghiệp của mình và quả vậy, cuốn sách không chỉ là thành công của riêng ông mà còn là tuyệt tác của văn học thế giới.

Vừa khổ đau tận cùng vừa đẹp đẽ mẫu mực, vừa lãng mạn nhưng cũng đầy tính hiện thực, Những người khốn khổ là một hình dung đầy đủ về xã hội Pháp trong những năm đầu của thế kỷ XIX.

Những mảnh đời bất hạnh và nghiệt ngã

Nhân vật chính trong cuốn sách là Jean Valjean, một cựu tù khổ sai và là điểm nút để từ đó câu chuyện về những mảnh đời và số phận đắng cay khác được mở ra.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Chân dung tác giả Victor Hugo

Jean Valjean vốn là một người nông dân nghèo khổ bị đi tù chỉ vì ăn cắp một cái bánh mì để cứu sống những đứa cháu sắp chết đói, anh bị bắt và kết án năm năm tù. Nhưng rồi bốn lần vượt ngục không thành khiến cho Jean Valjean bị giam thêm mười bốn năm.

Sau khi được tự do, anh một lần nữa phạm lại lỗi lầm như xưa nhưng rồi linh mục Myriel đã xuất hiện, ông chấp nhận và cưu mang Valjean, tha thứ và khuyên anh hãy sống một đời lương thiện.

Chính điều này đã tác động rất lớn đến Jean Valjean, tám năm sau người ta không còn tìm thấy bóng hình của kẻ tù khổ nữa, mà thay vào đó là một thị trưởng Madeleine giàu có và được người người kính trọng.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Ảnh bìa Những người khốn khổ

Nhưng rồi cuộc đời không bao giờ dễ dàng như vậy, trong một lần vô tình, ông chạm trán với thanh tra Javert, một kẻ luôn tự nhận mình là con chiên ngoan đạo của pháp luật và lẽ công bằng, hắn luôn ráo riết truy tìm người tù khổ sai Jean Valjean.

Và từ đó, Javert luôn luôn theo dõi, rình rập và lượn lờ xung quanh ông nhằm cốt tìm cho ra sự thật, người đàn ông khốn khổ ấy một lần nữa lại vướng vào vòng lao lí.

Trong khoảng thời gian ấy, Jean Valjean gặp được Fantine, một phụ nữ có số phận đầy đớn đau và nghiệt ngã, cô phải bán tất cả những gì mình có và trở thành gái điếm để nuôi đứa con gái bé bỏng là Cosette.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Những người khốn khổ bản tiếng Anh

Khi gặp gỡ ông thị trưởng, Fantine đang trong lúc hấp hối, cô đã nhận được lời hứa từ Valjean rằng sẽ chăm sóc và lo lắng cho Cosette. Trải qua rất nhiều những sóng gió và biến cố, cuối cùng ông cũng hoàn thành được lời hứa với Fantine.

Bối cảnh nước Pháp trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX là nền tảng cho Những người khốn khổ

Những người khốn khổ được xuất bản vào năm 1862, đó là thời điểm mà nước Pháp có rất nhiều những biến động về chính trị và xã hội, bản thân Hugo cũng từng thừa nhận đó là một trong những yếu tố tác động mạnh mẽ đến nội dung cuốn sách.

Truyện bắt đầu từ khi Jean Valjean ra tù vào năm 1815, nếu đặt vào bối cảnh thực tế của Pháp thì là hơn hai mươi năm sau cuộc cách mạng Bastille, đó là một cuộc nổi dậy của nhiều tầng lớp chống lại toàn bộ trật tự xã hội.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Tranh minh họa cảnh đột chiếm ngục Bastille

Những khó khăn về kinh tế và đời sống, thiếu lương thực và bị áp bức khiến cho những người nghèo khổ vùng lên đấu tranh, song không chỉ có họ cảm thấy bất công mà ngay cả một số người thuộc tầng lớp trung lưu cũng đòi cải cách và thay đổi.

Tuy nhiên cuộc cách mạng không đem lại nhiều kết quả như người ta mong muốn, trong suốt nhiều năm sau đó, Pháp trải qua hàng loạt các cuộc đảo chính, nội chiến, nạn đói và tàn bạo, ta có thể thấy chúng đâu đó trong Những người khốn khổ.

Tiếp đó, trong suốt mười bốn năm kể từ 1804, Pháp được đặt dưới sự cai trị của Napoleon Bonaparte, một bạo chúa hung dữ, tuy nhiên vẫn có rất nhiều người đã xem ông như một người giải phóng đất nước, điều này cũng đã được Hugo đề cập trong Những người khốn khổ.

Sau khi thua trận Waterloo, Napoleon bị đi đày và chế độ quân chủ được tái lập bởi Louis XVIII vào năm 1815, được cho là rất gần với thời điểm bắt đầu của những sự kiện trong Những người khốn khổ.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Tranh minh họa trận Waterloo lịch sử

Và trong hoàn cảnh ấy, những người chịu nhiều đắng cay nhất vẫn là tầng lớp thường dân bé nhỏ.

Điều đó được thể hiện qua số phận của Jean Valjean vào và ra tù, suốt cuộc đời sống trong những định kiến và thứ công lý tàn bạo mà nhiều kẻ như Javert tin vào.

Hay đó là bi kịch của một Fantine xuất hiện như biểu tượng của cái đẹp nhưng rồi nhanh chóng đến với những bước trượt dài trong số phận, bán tóc, bán răng và bán cả mình trở thành gái điếm, rơi xuống tận đáy xã hội.

Kể từ lúc cô đem lời trăn trối gửi gắm cho Jean Valjean cho đến khi ông dùng cả cuộc đời để bảo vệ Cosette, hoàn thành tâm nguyện ấy, ta thấy những biến động chính trị tiếp tục được khéo léo lồng ghép.  

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Những người khốn khổ đã phản ánh đầy chân thực số phận của người dân Pháp những năm đầu thế kỷ XIX

Như vậy, ta có thể thấy Victor Hugo đã đặt cuốn tiểu thuyết của mình trong rất nhiều những xung đột về kinh tế, nạn đói và bệnh tật, dù rất nhiều những cuộc cách mạng nổ ra, các đảng thay phiên nhau nhưng tiếng nói của người dân vẫn rất nhỏ bé.

Jean Valjean: Tận cùng của bóng tối khổ đau và ánh sáng của cái đẹp mẫu mực

Giống như nhiều tác phẩm khác, Những người khốn khổ được Victor Hugo sử dụng bút pháp lãng mạn làm chủ yếu, trong suốt tác phẩm, ông đã xây dựng hơn hai trăm nhân vật và có tới chín mươi mốt nhân vật lãng mạn.

Và Jean Valjean giống như một sợi dây liên kết, nối những mảnh đời bất hạnh và lẻ tẻ ấy lại với nhau, tạo thành một bức tranh tổng thể về kiếp người đớn đau của xã hội Pháp lúc bấy giờ.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối

Trước tiên, Jean Valjean hiện lên là mộtt người nông dân chất phác và nghèo khổ, lai lịch của anh không được miêu tả kĩ lưỡng, chỉ vài dòng ngắn gọn, rằng cha mẹ mất sớm, chỉ còn một người chị gái.

Và như một lẽ tất nhiên, Valjean cho rằng bổn phận của mình là phải giúp đỡ chị, anh làm quần quật suốt ngày để nuôi sống gia đình. Chỉ vì đập vỡ cửa kính lấy trộm một ổ bánh mì để cứu sống bảy đứa cháu, Jean Valjean phải lĩnh án năm năm tù khổ sai.

“Tòa án tuyên bố Jean Valjean có tội. Luật lệ đã rành rành ra đấy, không có cách gì khác. Trong xã hội văn minh của chúng ta có những giờ phút đáng sợ, là những lúc luật pháp tuyên án đẩy người ta vào một cuộc trầm luân. Còn gì thê thảm bằng cái phút giây mà xã hội lánh xa và dứt khoát vứt bỏ một con người biết suy nghĩ! Jean Valjean bị kết án năm năm khổ sai.”

Trong suốt quãng thời gian ấy, hễ cứ có cơ hội là anh trốn tù, bởi chàng trai trẻ ấy khao khát hai chữ tự do. Nhưng rồi cả bốn lần trốn là cả bốn lần bị bắt quay trở lại, từ một chàng trai hiền lành Jean Valjean trở thành một con người hoàn toàn khác.

“Anh bị thay chiếc áo nông dân kia bằng chiếc áo tù khổ sai, cả quãng đời trước đây bị xóa mờ, anh không còn là Jean Valjean nữa mà được thay bằng con số 24601

Lúc vào tù Jean Valjean run sợ, khóc lóc: đến khi ra anh thành người thản nhiên, trơ như đá. Lúc vào lòng anh tuyệt vọng, nay ra lòng anh đen tối. Cái gì đã xảy ra trong tâm hồn anh?”

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Tạo hình của nhân vật Jean Valjean trong phim Les Misérables

Ở đây ta thấy ngòi bút miêu tả Jean Valjean đã tiệm cận với bút pháp của văn học hiện thực, có chút bóng hình gì đó của Chí Phèo trong văn chương của Nam Cao ở đây, lại có chút gì đó giống với AQ của Lỗ Tấn.

Nhưng rồi khi người đọc tưởng như Valjean sẽ bị nỗi đau làm cho tha hóa thì sự xuất hiện của giám mục Myriel giống như ngọn hải đăng kịp lúc, Jean được cứu rỗi và tha thứ kịp lúc, quay lại con đường làm người lương thiện.

Tám năm sau, Valjean xuất hiện dưới cái tên Madeleine, một thị trưởng được người người kính trọng, ông luôn cố gắng trở thành một người lương thiện đúng nghĩa.

Trở nên giàu có, Jean Valjean mở xưởng máy, tạo công ăn việc làm cho người dân, quyên tiền cho nhà thương, lập thêm giường bệnh, xây dựng trường học mới, tất cả giống như để đền đáp cho quá khứ lỗi lầm nhưng cũng đầy đáng thương.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Jean Valjean là biểu tượng đầy mẫu mực của cái đẹp cứu rỗi thế giới 

Hugo đã xây dựng Valjean giống như một biểu tượng phi thường của lòng tốt và cái đẹp điển hình, là đại diện cho hình ảnh lấy tình thương để cải tạo xã hội.

Đối với gia đình, ông hết lòng yêu thương và giúp đỡ, dẫu biết rằng là sai lầm nhưng để cứu lấy bảy đứa cháu sắp chết đói Jean Valjean buộc phải ăn cắp bánh mỳ, ngay cả khi bị tống vào tù, ông vẫn luôn một lòng nghĩ đến những đứa trẻ.

Đối với tầng lớp cùng khổ giống như mình, Valjean bao dung và giúp đỡ hết sức có thể, tình yêu thương đối với con người luôn rạo rực và cuồn cuộn trong ông.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Với Valjean, Cosette chính là gia đình, là chỗ dựa tinh thần, là người đem đến cho ông hiểu được tình thương 

Chỉ vì một lời trăng trối của Fantine mà suốt cả cuộc đời sau này, Jean Valjean dành để cưu mang, chở che cho Cosette.

“Ông cha ấy thương Cosette, yêu Cosette, coi nàng như ánh sáng, như nhà ở, như gia đình, như Tổ quốc, như thiên đường của mình.”

Jean Valjean yêu thương đứa con gái của mình bằng tất cả sức lực, thậm chí liều mình cứu Marius, người Cosette yêu chỉ vì muốn bảo vệ tình yêu đẹp đẽ cho con bé.

Trong suốt chiều dài tác phẩm, ông luôn được đặt trong thế đối lập với Javert, hắn giống như chiếc hộp Pandora của Jean Valjean, là quá khứ mà ông không bao giờ muốn chạm đến, là nỗi sợ hãi và ám ảnh của ông.

Javert hiện lên là một kẻ đầy mẫn cán với công việc, hắn không có dục vọng, không có khao khát, không có đam mê trần tục gì, thứ duy nhất tồn tại trong cuộc đời của Javert chính là công việc, là niềm tin tuyệt đối vào pháp luật.

“Hắn là hiện thân của nhiệm vụ cứng rắn, của an ninh khắc nghiệt, là một anh lính canh phòng không nể nang, là một thứ lương thiện đáng sợ, là một tên tô giác lạnh lùng, là công lý dưới mặt mũi một hung thần.”

Suốt cuộc đời, hắn rình rập, dòm ngó, quyết bắt cho bằng được kẻ tù khổ sai Jean Valjean và giao cho pháp luật, thứ mà Javert tin vào là một thứ pháp luật khuôn mẫu cứng nhắc và bạo tàn.

Jean Valjean không chỉ không thù hận Javert mà trong cuộc cách mạng chính ông đã cứu mạng và xin Enjolras thả Javert đi. Đứng trước sự lương thiện của Valjean, niềm tin mù quáng vào thứ công lý cứng nhắc mà cả đời hắn phụng sự bị lung lay.

“Rắn như sắt đá, mà lại hoài nghi! Hắn là hiện thân của hình pháp, như đúc nguyên khối trong khuôn luật pháp, thế mà nay bỗng nhiên lại thấy ở trong ngực đồng đúc của mình một cái gì phi lý, nghịch mệnh, na ná như một trái tim! Hắn lại lấy đức báo đức, cái đức ấy, bấy nay hắn vẫn coi là một cái tội!”

Và cho tới giây phút Javert quyết định thả tự do cho Jean Valjean, hắn vẫn tin vào thứ pháp luật thượng tôn ấy nhưng rõ ràng ta thấy Javert như mất phương hướng và lạc lối khi niềm tin xưa nay bắt đầu xuất hiện những vết nứt.

Đối diện với bi kịch giữa niềm tin cả đời phụng sự với sự thật nghiệt ngã và đớn đau, Javert chọn cái chết, lao đầu xuống dòng sông Seine tự vẫn. Cái chết của hắn là cái chết có thể được dự báo trước, là cái chết tất yếu trong ngòi bút lãng mạn của Hugo.

“Chỉ có bóng tối biết những cơn quằn quại của cái bóng mờ mờ chìm dưới dòng nước.”

Nếu Jean Valjean là tù nhân của luật pháp thì Javert là nô lệ của pháp luật. Trong hắn cũng tồn tại nhiều bi kịch đầy mâu thuẫn, đến cuối cùng cái chết của Javert càng khẳng định chiến thắng của Jean Valjean, khẳng định cái đẹp người sáng của ông.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Phân cảnh Javert nhảy xuống sông Seine tự vẫn 

Nhưng ranh giới giữa hạnh phúc và khổ đau trong ngòi bút của Victor Hugo bao giờ cũng mong manh như thế, Jean Valjean hy sinh cả cuộc đời cho những mảnh đời khốn cùng khác nhưng bản thân ông vẫn không thoát ra được những định kiến.

Những tưởng Valjean có thể chứng kiến Marius và Cosette lấy nhau, sống một cuộc đời hạnh phúc song trong mắt Marius ông mãi mãi là một kẻ đồi bại về đạo đức với quá khứ đầy tội lỗi.

Một lần nữa, Jean Valjean chọn hi sinh hạnh phúc cá nhân để tác thành cho hạnh phúc của đứa con gái nuôi bé bỏng, chỉ đến khi Valjean đổ bệnh và qua đời, hai đứa con ấy mới nhận ra tình yêu thương đầy cao cả của ông.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối

Jean Valjean được Victor Hugo xây dựng bằng bút pháp lãng mạn đặc trưng, ở nhân vật này không có cái gọi là “tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình”, Valjean hiện lên thuần túy ở khía cạnh phi thường, tiêu biểu cho nhân vật lãng mạn tích cực.

Thông qua hình tượng nhân vật này, V.Hugo đã khẳng định sự bất diệt và sức mạnh của tình người trong xã hội, bày tỏ niềm tin yêu và tấm lòng dành cho giai cấp những người cùng khổ trong xã hội.

Những người khốn khổ là sự kết hợp hoàn hảo của bút pháp lãng mạn và tính hiện thực

Những người khốn khổ là tác phẩm tiêu biểu và đặc trưng cho trường phái lãng mạn tích cực, điều đó trước hết được thể hiện qua những câu văn thấm đẫm chất thơ. Dưới đây chỉ là một trong số rất nhiều những đoạn văn như thế.

“Vào trưa, hàng nghìn con bướm trắng tụ tập lại đó, và khi nhìn những hoa trắng kia vèo bay trong bóng mát làm nên một cơn mưa tuyết sống giữa trưa hè thì ai cũng phải cho mình được xem một cảnh thần tiên.

Trong râm tối của lá xanh, vô vàn những tiếng thơ ngây đang thỏ thẻ với tâm hồn ta và cái gì tiếng chim không nói thì đã có tiếng ong dế bổ sung.

Vào chiều tối thì một thoáng mơ mộng toát ra từ cánh vườn và bao phủ lấy nó: một bức màn sương nhẹ, một niềm u hoài mênh mông êm ả trùm lên vạn vật, mùi thơm say người của hoa tâm hương và hoa bìm bốc ra từ khắp nơi như một chất độc ngọt ngào và thấm thía…”

Bút pháp lãng mạn không chỉ toát ra từ những câu văn đầy cảnh ý, mà còn được thể hiện trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, mỗi một số phận, mỗi một mảnh đời qua ngòi bút của ông đều hiện lên đầy đẹp đẽ, đó là Fantine, là Cosette, là Gavroche.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Văn phong của Victor Hugo được cho là gần tiệm cận với dòng văn học hiện thực

Bên cạnh Jean Valjean, Fantine cũng được xem là nhân vật có số phận đáng thương và bất hạnh nhất trong tác phẩm, tạo ra những ám ảnh khó quên trong lòng người đọc.

Cô xuất hiện và gây ấn tượng ban đầu là một người con gái cô độc, không cha mẹ, không người thân nhưng lại toát ra vẻ đẹp từ cả ngoại hình đến tâm hồn, Victor Hugo dành cho nàng rất nhiều những mỹ từ.

“Fantine là một bông hoa mọc lên từ trong quần chúng. Ở trong bóng tối dày đặc nơi đáy sâu xã hội nhô lên, nàng quả là một người không tên tuổi, không ai biết.

Fantine rất đẹp. Nàng có giữ mình cho trong trắng mãi. Tóc nàng vàng óng; răng nàng rất đều. Nàng cũng có vàng ngọc làm của riêng như ai, nhưng vàng của nàng xếp trên mái tóc, ngọc của nàng giắt ở sau môi.”

Nhưng hồng nhan thì bạc phận, những năm tháng đẹp đẽ của cuộc đời Fantine chỉ trong chốc lát, cô yêu và trao hết tin tưởng cho Tholomyes, ấy vậy mà hắn lại ruồng bỏ Fantine với đứa con bé bỏng Cosette.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Anne Hathaway đã diễn tả thành công hình tượng nhân vật Fantine

 

Vì để nuôi sống mình và con gái, cô phải chịu rất nhiều những bất hạnh và khổ đau, không chỉ là sự ruồng rẫy của người yêu mà còn là sự xa lánh và kì thị của cả xã hội, bởi ở thời đại ấy, việc có con chưa chồng là điều không thể tha thứ.

Vì Cosette, Fantine gần như đã đánh đổi mạng sống của mình, cô bán tóc, bán răng, thậm chí bán cả mình trở thành một gái điếm, cô chấp nhận bị cả xã hội khinh rẻ và xa cách chỉ để đổi lấy cuộc sống cho con.

Cho đến tận khi chết đi, Fantine vẫn chịu sự hắt hủi của cuộc đời, vẫn day dứt và dằn vặt vì không được gặp mặt con gái lần cuối, vẫn đầy sợ hãi và hoảng loạn trước Javert, cái chết ấy đầy đớn đau và ám ảnh không thôi.

Miêu tả Fantine, ngòi bút của Vitor Hugo như rỏ máu, nước mắt như thể thấm qua từng trang văn, hình ảnh về một người mẹ với nhân cách cao đẹp, sự hi sinh của tình mẫu tử lớn lao sáng ngời cứ thế in sâu vào lòng người đọc.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Những năm tháng xuống dốc cuối cùng trong cuộc đời bạc phận của Fantine

Một lần nữa ta lại thấy bút pháp quen thuộc của Hugo, đó là đặt Fantine trong sự đối lập với mụ vợ Thenardier độc ác và đầy nhỏ nhen, qua đó làm nổi bật những đức tính tốt đẹp của cô.

Các nhân vật trong tiểu thuyết của Victor Hugo bao giờ cũng hiện lên ở hai thái cực, hoặc là rất tốt đẹp, hoặc là tột cùng xấu xa, thông qua mỗi nhân vật, tác giả không chỉ thể hiện niềm cảm thương và tin yêu mà còn bày tỏ ước muốn về một thế giới tốt đẹp hơn.

Những người khốn khổ là một tác phẩm lãng mạn điển hình, cũng vì điều đó mà có không ít người nhận xét cuốn sách vượt quá xa so với hiện thực đời sống. Song có thực sự như vậy?

Nếu để ý có thể thấy rằng dù sử dụng bút pháp lãng mạn tích cực nhưng cách viết của Hugo gần như tiệm cận với dòng văn học hiện thực, cũng bởi vậy mà dù là Những người khốn khổ vẫn là một tác phẩm có tính thời sự, phản ánh và mang hơi thở của thời đại.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Những người khốn khổ phản ánh sống động hiện thực xã hội Pháp 

Điều đó trước hết được thể hiện ở những biến đổi của xã hội Pháp trong suốt những năm đầu của thế kỷ XIX và những thập niên sau đó. Như đã chỉ ra ở phần trên, Hugo đã đặt những nhân vật của mình vào những mâu thuẫn của thời đại.

Cũng bởi vậy, mà Những người khốn khổ không đơn giản chỉ là câu chuyện về một cựu tù khổ sai rũ bỏ quá khứ và làm lại cuộc đời mà nó giống như một cuốn bách khoa đồ sộ về lịch sử, văn hóa, chính trị, triết luận và pháp luật của nước Pháp.

Tính thời sự của tác phẩm còn được thể hiện trong nghệ thuật xây dựng và miêu tả tâm lý của nhân vật, nhất là trong những diễn biến tâm lý phức tạp của Jean Valjean và Javert.

Đó không chỉ là sự xung đột bên trong tâm hồn con người mà còn là sự xung đột giữa cái thiện và cái ác, cũng đồng thời là xung đột giữa thượng tôn pháp luật và tôn trọng đạo lý của con người.

Tuy luôn đặt nhân vật trong góc nhìn chủ quan và lý tưởng hóa nhưng ta vẫn thấy tất cả những con người ấy hình như đều có chút gì đó xuất hiện trong cuộc sống.

Cuốn sách giống như một hình dung đầy đủ và chân thực về những phận người bé nhỏ và lao khổ của xã hội Pháp đương thời.

Những người khốn khổ: còn nguyên sức sống và giá trị cho đến ngày nay

Ít có một tác phẩm nào có sức lan tỏa rộng như Những người khốn khổ, cuốn sách đã được chuyển thể rất nhiều lần một phần hoặc toàn bộ tiểu thuyết ra rất nhiều các ngôn ngữ, chuyển thể thành các tác phẩm sân khấu và điện ảnh.

Chỉ tính riêng các tác phẩm điện ảnh, kể từ lần đầu tiên được đạo diễn Alice Guy Blaché dựng thành phim vào năm 1907, tính đến nay Những người khốn khổ đã được chuyển thể tới bốn mươi tư lần.

Những người khốn khổ, Những người khốn khổ: Bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối
Poster phim nhạc kịch Những người khốn khổ năm 2012

Gần đây nhất, vào năm 2012, một lần nữa bộ tiểu thuyết được đem đến màn ảnh rộng với sự chỉ đạo và hướng dẫn của Tom Hooper với tựa tiếng anh là Les Miserables.

 Bộ phim quy tụ dàn diễn viên nổi bật và xuất sắc của Hollywood như Hugh Jackman, Russell Crow, Anne Hathaway.

Khác với những lần chuyển thể trước, Những người khốn khổ năm 2012 là một phim nhạc kịch, điều này càng làm tăng mức độ khó khăn cho nhà làm phim.

Tuy nhiên, vượt qua nhiều lo ngại của giới điện ảnh cũng như nhiều người hâm mộ, với chuẩn bị và đầu tư kĩ càng, bộ phim nhận được nhiều đánh giá tính cực của giới phê bình.

Hóa thân và diễn xuất đầy thực lực của Huck Jackman (vai Jean Valjean) và Anne Hathaway (vai Fantine), cùng với dàn diễn trẻ đã đem về cho Les Miserables nhiều chiến thắng vang dội ở nhiều giải thưởng phim danh giá.

Trong đó có ba hạng mục quan trọng của Giải Oscar là Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất (Anne Hathaway), Hóa trang xuất sắc nhất và Âm thanh hay nhất.

Và ba hạng mục của Giải Quả cầu vàng cho Phim ca nhạc hay nhất, Nam diễn viên phim ca nhạc xuất sắc nhất (Hugh Jackman) và Nữ diễn viên phim ca nhạc xuất sắc nhất (Anne Hathaway).

Victor Hugo dùng trái tim khóc trọn một kiếp người

Những người khốn khổ được thai nghén và bắt đầu từ lâu, ban đầu có tên là Les Misère nhưng rồi bản thảo ấy bị bỏ ngỏ, phải đến tận năm 1854, trong thời gian đi ti nạn, Victor Hugo mới chính thức bắt đầu viết hoàn chỉnh và xuất bản sau tám năm.

Chứng kiến những biến động của xã hội và bất công của xã hội, ông luôn đau đáu một câu hỏi:

“Nếu những người bất hạnh và những kẻ tội phạm bị coi là giống nhau, thì đó là lỗi của ai?”

Đó có lẽ là lỗi của sự khốn cùng, của một chế độ chỉ biết trấn áp bằng thứ công cụ cứng nhắc và bạo tàn, Hugo đặc biệt phê phán một xã hội như thế. Chính ông đã thể hiện điều đó bằng lời tựa của chính mình trong Những người khốn khổ.

“Khi pháp luật và phong hóa còn đày đọa con người, còn dựng nên những địa ngục ở giữa xã hội văn minh và đem một thứ định mệnh nhân tạo chồng thêm lên thiên mệnh; khi ba vấn đề lớn của thời đại là sự tha hóa của đàn ông vì bán sức lao động, sự sa đọa của đàn bà vì miếng cơm manh áo, sự cằn cỗi của trẻ nhỏ vì tối tăm thất học còn chưa được giải quyết; khi ở một số nơi đời sống còn ngạt thở; nói khác đi và trên quan điểm rộng hơn, khi trên mặt đất, dốt nát và đau khổ còn tồn tại thì những quyển sách như loại này còn có thể có ích.”

Có thể nói, Những người khốn khổ vượt qua phạm vi của một tiểu thuyết lãng mạn, nó là tổng hòa của ánh sáng và bóng tối, vừa mang tính hiện thực, vừa có nét đẹp của tiểu thuyết sử thi và cũng là bài ca về tình người.

Hải Quỳnh