Sáu năm về trước, tác phẩm Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối của Patrick Modiano bất ngờ được xướng tên ở Giải thưởng Nobel Văn học, vượt qua hàng loạt những tên tuổi lớn khác như Haruki Murakami, Ngugi Wa Thiong’o, Svetlana Aleksijevitj hay Ismail Kadare.

Ngay sau khi thông tin trên được công bố, hàng loạt tờ báo nổi tiếng thế giới đã đưa tin về Patrick và tác phẩm mà Ủy ban Nobel đã nhận xét “nghệ thuật của ký ức mà với nó ông đã gọi lên từ những định mệnh không thể nhận thức được và bóc trần thế giới đời sống của nghề nghiệp”.

Patrick Modiano đã khắc họa cuộc sống của người dân, đặc biệt là giới trẻ nước Pháp trong thập niên sáu mươi thông qua cuốn sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối. Người đọc sẽ bắt gặp một Paris rất khác, không hoa lệ hay sôi động như hiện tại mà là một thành phố buồn với những nỗi ám ảnh về quá khứ.

Patrick Modiano và những chuyến xe ngược về quá khứ

Patrick Modiano sinh năm 1945 tại Boulogne-Billancourt, bố ông là người Ý gốc Do Thái và mẹ là người Bỉ gốc Plamand. Tiếc rằng, cuộc hôn nhân ấy đã không còn tình yêu từ lâu nên khi Patrick vừa được sinh ra, cả hai đã vội vã ly thân và chạy theo cuộc sống riêng.

Từ sớm, Patrick đã phải sống với ông bà ngoại, tình yêu thương ấy tuy vô bờ nhưng vẫn không thể lấp đầy khoảng trống trong lòng cậu bé ngày đó.

Có lẽ tuổi thơ thiếu vắng đi tình cảm cha mẹ đã khiến cho Patrick Modiano tìm đến viết lách, giống như tiếng nói giải thoát nội tâm. Raymond Queneau, một kiện tướng của nhóm Oulipo trứ danh và trào lưu Tiểu thuyết mới đã đưa Patrick vào con đường văn chương nghệ thuật.

Nha van Patrick Modiano e1601217619422 - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Chân dung nhà văn Patrick Modiano

Khi cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông là Quảng trường Ngôi sao (La Place de l’Étoile) được Gallimard xuất bản, Patrick lập tức được công chúng Pháp chào đón. Tác phẩm này đã mang về cho ông hai giải thưởng văn học là Roger Nimier và Fenéon khi bản thân chỉ vừa bước qua tuổi 22.

Quảng trường Ngôi sao viết về kẻ hoang tưởng Raphael Schlemilovitch, một người Do Thái nhưng lại theo chủ nghĩa bài Do Thái, mang tâm lý thù địch, có thành kiến và phân biệt đối xử với chính những người cùng chủng tộc với mình.

Qua góc nhìn của Raphael, Patrick viết ra những thân phận và số mệnh khác nhau, có khi anh ta là một nhà vua nhưng ở một hoàn cảnh thì lại là kẻ tử vì quyết giữ đức tin. Độc giả cần phải chậm rãi, không thể vội cho rằng đây là câu chuyện hài hước vì ẩn dưới lớp mặt nạ đó, bi kịch đau đớn nhất còn chưa vội bắt đầu.

cac tac pham cua Patrick Domiano duoc dich ra - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Những tác phẩm đã được dịch ra tiếng Việt của Patrick Domiano

Bốn năm sau, Những đại lộ vành đai, cuốn sách viết về hành trình đi tìm cha của Serge, một chàng trai từng sống trong làng Seine-et-Marne với những người lạ mặt như Marcheret và Jean Muraille được xuất bản.

Tuy Những đại lộ vành đai là câu chuyện giả định nhưng độc giả phần nào cảm nhận đây là cuộc sống của Patrick Modiano, nỗi ấm ức cũng như khát vọng tình thương gia đình được ông đặt vào nhân vật Serge.

Hành trình đi tìm cha của Serge sau gần một thập kỷ thất lạc vừa gợi lại hồi ức tuyệt diệu vừa mở ra hiện thực tàn khốc, những kỷ niệm tươi đẹp dần bị thay thế bởi chiến tranh và sự bất nhân của con người.

Serge cũng dần ý thức bản thân không còn sống ở làng Seine-et-Marne cùng Marcheret, Jean Muraille và cha mình nữa. Tất cả chỉ là ảo giác được dựng lên từ lời văn của Patrick, ông đã đặt nhân vật của mình sống giữa những con người không rõ lai lịch và xã hội bức bối.

Hậu xuất bản Những đại lộ vành đai, Patrick Modiano có một khoảng thời gian dài tạm dừng viết lách nhưng điều này không hề khiến ông bị lãng quên. Bởi đến năm 1978, giải Goncourt, giải thưởng Văn học quan trọng nhất của Pháp đã xướng tên ông với tác phẩm Phố những cửa hiệu u tối.

Phố những cửa hiệu u tối tiếp tục là một câu chuyện khắc khoải với quá khứ đậm chất Patrick Modiano, tuy nhiên ở hành trình này, nhân vật tự đi tìm bản ngã của chính mình chứ không phải một ai khác.

Guy Roland, sau một sự cố không rõ nguyên nhân đã mất đi toàn bộ ký ức của nhiều năm về trước, ngay cả tên mình cũng mơ hồ. Thông tin cá nhân khác trên thẻ căn cước của anh cũng không chính xác, chúng đều được ông chủ văn phòng thám tử tư là Hutte vay mượn.

Dẫu chưa từng quen biết nhưng Hutte không chỉ giúp Roland làm giấy tờ tùy thân mà còn cho anh công việc, sự giúp đỡ đặc biệt này xuất phát từ hoàn cảnh của chính ông, một người đã dành hơn nửa cuộc đời để tìm hiểu về bản thân lẫn xuất xứ của chính mình.

Tất cả các chi tiết của câu chuyện đều chứa đựng thông điệp nhân sinh nhất định, từ sự đồng cảm cho đến tình đồng loại. Bên cạnh đó, nhà văn cũng thể hiện chân thực sự hỗn loạn của Paris trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai.

Patrick Modiano phat bieu nhan giai Nobel Van hoc 2014 e1601826377368 - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Hình ảnh Patrick Modiano phát biểu nhận giải Nobel Văn học 2014

Sau khi nhận giải Goncourt, Patrick Modiano tiếp tục sáng tác và gặt hái được nhiều thành tựu, tiêu biểu trong số đó là Giải Nobel Văn học được trao vào tháng Mười năm 2014 cho cuốn sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối.

Télérama, tạp chí Văn hoá và Truyền hình hàng tuần của Pháp đã có nhận định về tác phẩm giành giải Nobel Văn học 2014 như sau:

“Trong Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Patrick Modiano đã biến quá khứ thành vật liệu thi ca của mình. Việc sắp xếp các mẩu ký ức không phải hành trình đi tìm thời gian đã mất mà đúng hơn là ý định giải mã bí ẩn con người. Chiều sâu của bí ẩn ấy đã nâng Patrick Modiano lên cùng hàng ngũ với những thi nhân vĩ đại nhất.”

Dưới góc nhìn của nhiều độc giả, tiểu thuyết Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã đánh dấu cột mốc mới và khẳng định vị trí của Patrick Modiano trong nền văn chương đương đại, đưa tên tuổi của ông lên hàng ngũ các tác gia nổi tiếng.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và lối sống ở thì hiện tại 

Điểm mở đầu và điểm kết thúc trong Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đều là Le Condé, một quán cà phê nằm trên giao lộ Odéon, nơi chứa đựng tâm hồn của những vị khách kì cục.

Họ có thể là những thanh niên trẻ tuổi, có thể là vài ba người đang chạm ngưỡng ngũ tuần, thoáng nghe sẽ thấy những vị khách ở đây biết rất nhiều về nhau nhưng thực chất không phải, tất cả chỉ dừng lại ở tên gọi cùng vài câu chuyện phiếm.

Louki là ví dụ điển hình, mỗi khi tới Le Condé cô luôn được chào đón bởi những người như Tazan, Fred, Zacharias, Mireille, Ali Cherif và bà chủ Chadly. Thế nhưng, tuyệt nhiên không ai biết về tên thật, tuổi tác hay nơi sống của người phụ nữ này.

Ngược lại với Louki, cô cũng không biết thêm bất kỳ thông tin gì về mấy vị khách hay lai vãng Le Condé. Không một chút khó chịu, họ chỉ cảm nhận được sự thoải mái khi thân thế của mình được giữ kín, tất cả tự do trò chuyện với nhau như những người bạn.

“Quả vậy, càng suy nghĩ, tôi càng thấy rõ lại ấn tượng ban đầu của mình: nàng tới ẩn náu ở đây, tại quán Le Condé này, như thể muốn chạy trốn điều gì đó, đào thoát khỏi một mối nguy. Ý nghĩ ấy đã vụt đến với tôi lúc thấy nàng một mình, tận trong góc phòng, ở cái nơi chẳng một ai buồn để ý đến nàng. Và khi hòa vào với những người khác, nàng cũng không thu hút sự chú ý. Nàng im lìm và e dè, chỉ để tâm lắng nghe.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Suy nghĩ trên chính là sự nhìn nhận của chàng trai dành cho Louki, anh cũng là khách thường xuyên lui tới Le Condé. Anh giữ kín việc mình không phải sinh viên trường Mỏ giống như việc cô giấu tên thật, giấu cả cuộc hôn nhân từng đổ vỡ ở quá khứ.

Bia sach O quan ca phe cua tuoi tre lac loi e1601218053384 - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Bìa sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối do Nhã Nam phát hành

Patrick Modiano đã xây dựng hình ảnh chung cho những người liên tới quan Le Condé, họ đang sống theo lối “bohème”. Có thể hiểu đây là một cuộc đời lưu đãng, không phép tắc và không đoái hoài tới ngày mai.

Lối sống này chỉ chung tất cả, từ những người trẻ như chàng sinh viên trường Mỏ, Louki cho đến những người chạm ngưỡng ngũ tuần như Babilée, Adamow hay bác Vala. Họ chung thuỷ với tuổi trẻ, bỏ qua rào cản về thế hệ để ngồi lại cùng trò chuyện.

Những vị khách và Le Condé chỉ thực sự trở thành chính mình khi hoàng hôn buông xuống, rũ đi vỏ bọc tuổi tác và phiền muộn cuộc sống. Tất cả cùng hoà mình vào ly cà phê đậm đà, ánh sáng trầm ấm và cuộc trò chuyện ngẫu hứng.

“Dĩ nhiên, vào những giờ hoang vu của buổi chiều, quán Le Condé có thể khiến người ta lầm tưởng. Nhưng trời càng trở sang tối, nó càng trở thành điểm hẹn của thứ mà một triết gia nhiều xúc cảm từng gọi là ‘tuổi trẻ lạc lối’.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Triết gia mà Patrick Modiano đề cập trong đoạn trích vừa rồi có tên là Guy Debord, ông là một yếu nhân của phong trào Quốc tế Tình thế chủ nghĩa. Nhan đề Dans le café de la jeunesse perdue cũng được rút từ bộ phim do nhân vật nổi tiếng trên sản xuất và công chiếu vào năm 1981.

Ngay từ tên tiếng Pháp của cuốn sách, độc giả đã cảm nhận được sự mơ hồ vì có sự xuất hiện của tính từ “perdu”. Từ này cùng lúc được hiểu theo hai nghĩa là đã mất và lạc đường, giống như cách nhà văn đưa người đọc đến với vùng đất văn chương đầy hoài niệm và tiếc nuối.

O quan ca phe cua tuoi tre tieng Phap - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Bìa minh họa Ở quán cà phê của tuổi trẻ bản tiếng Pháp

Quay trở lại với Le Condé, một quán cà phê đặc biệt ngay từ chính bản thân bà chủ Chadly.

“… người như thể không ngạc nhiên vì bất kì điều gì và thậm chí còn thể hiện chút khoan dung với khách của mình.”

Đứng trước việc phải tiếp đãi những vị khách kì cục, bà hoàn toàn bình thường, thậm chí có phần bao dung và che chở. Tuy nhiên điều đó không hẳn là sức hút của Le Condé, Patrick đã khai thác khái niệm của Guy Debord để giải thích cho lực hấp dẫn này.

“Tôi thấy như thể Le Condé, bởi địa điểm của nó, sở hữu cái lực từ trường ấy và  nếu thực hiện một phép tính xác suất thì kết quả hẳn sẽ xác nhận cho điều này: trong vòng một chu vi nhất định, ta không thể tránh khỏi việc trôi dạt về phía nó.”

Hay đơn giản hơn, một đoạn viết của tác giả cũng đã diễn tả đủ tinh thần chung của quán, nơi mọi người còn bận sống ở thì hiện tại và không có quá khứ để hé lộ. 

“Ở quán Le Condé, chúng tôi không bao giờ hỏi nhau về nguồn gốc xuất thân.”

Tinh thần chung của Le Condé chính là tôn trọng sự riêng tư của nhau, không một ai đi quá sâu chỉ để tìm kiếm lai lịch và bí mật thầm kín của đối phương. Louki hay tất cả đều rất đơn giản, cùng nhau tận hưởng cuộc chơi của tuổi trẻ và không đoái hoài đến ngày mai.

Louki và sự vô danh tiếc nuối của thành phố lớn

Louki là nhân vật được Patrick Modiano miêu tả xuyên suốt trong cuốn tiểu thuyết Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, tuy xung quanh cô có rất nhiều người quen nhưng tuyệt nhiên không ai biết Jacqueline Delanque.

Jaccqueline Delanque là tên thật của Louki, cô từng là con gái của một bà mẹ đơn thân, trẻ vị thành niên lang thang do cảnh sát phát hiện, nhân viên khách sạn và người vợ đã bỏ nhà đi của Jean-Pierre Choureau.

Cuon tieu thuyet ve ky niem xua cu e1601220634376 - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Cuốn tiểu thuyết về kỷ niệm xưa cũ, trong một tiếng thở dài

Jacqueline Delanque quyết định bỏ lại chồng với căn nhà ở Neuilly, đây không phải lần đầu tiên cô rời nhà để bắt đầu hành trình phiêu du. Những năm tháng trẻ tuổi đầu đời, Louki đã nhân lúc mẹ đi làm đêm rồi lẻn ra ngoài chơi.

“Tôi nghĩ lúc ấy tôi bước đi trên vỉa hè phía bên kia, vỉa hè của bóng tối, vì tôi cảm thấy mẹ không còn có thể làm gì cho tôi nữa.”

Tuy cô gái này biết sự kiểm soát của mẹ không còn tác dụng nhưng vẫn chuẩn bị những lời nói dối, tất cả tình huống gặp trên đường hay ngay trước cửa nhà đều đã được cô soạn sẵn lời thoại trong đầu.

Patrick Modiano tạo chi tiết này khá nhỏ và đứt đoạn nhưng người đọc vẫn có thể cảm nhận được sự tôn trọng của Louki dành cho mẹ, chứng tỏ tầm quan trọng của bà trong cô con gái vẫn rất lớn.

Sau khi trải qua nhiều ngã rẽ cuộc đời, Louki gặp được Roland, một chàng trai mà cô quen trong buổi họp mặt ở nhà Guy de Vere. Anh rất thích nói về Quy hồi vĩnh cửu, một khái niệm cho rằng vũ trụ được lặp đi lặp lại và sẽ tiếp tục như vậy ở một dạng tương tự với chính nó trong vô hạn.

Louki và Roland rất thân thiết với nhau, cả hai sống cùng nhau trong một căn hộ, hàng ngày cùng tới Le Condé rồi dạo bước trên đường phố khi đêm về. Thế nhưng mọi chuyện không hoàn toàn như vậy, Jacqueline Delanque vẫn là ẩn số vô danh và tiếc nuối.

chuyen dang tiec da xay ra voi louki - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Chuyện đáng tiếc về Louki đã xảy ra trong Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Chuyện tồi tệ xảy ra vào chiều tháng Mười Một, Louki hay chính xác là Jacqueline Delanque đã từ bỏ Paris, từ bỏ Le Condé và từ bỏ Roland để đi đến một thế giới khác.

Chiều ngày Louki mất, Le Condé thật buồn nhưng nuối tiếc đó cũng chỉ là cảm giác trong chốc lát. Mẻ cà phê mới vẫn được xay ra, khách quen vẫn lui tới cho đến khi bà chủ Chadly quyết định đóng cửa hoàn toàn.

Thế nhưng khi độc giả cảm nhận kĩ hơn chi tiết trong cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, vẫn có những tiếc nuối vô hình với Louki đến từ Chadly, Guy de Vere và Roland.

Nếu Chadly và Guy de Vere chỉ là cảm xúc nuối tiếc thì Roland lại nặng lòng hơn, anh vẫn còn nhớ hình ảnh của cô trong căn phòng ở Argentine, bước chân lững thững của cả hai trên con phố đêm hay cuộc chạy trốn khỏi những người quen biết.

“Tôi ngoảnh đầu lại, nhưng không có ai. Không chỉ là buổi tối, mà cả vào quãng hoang vu những chiều hè lúc bạn không còn biết rõ mình đang sống ở năm nào. Mọi thứ sẽ bắt đầu trở lại giống như trước. Cùng những ngày ấy, cùng những đêm ấy, cùng những địa điểm ấy, cùng những cuộc gặp ấy. Quy hồi Vĩnh cửu.

Không còn hiệu sách Véga trên đại lộ Saint-Germain và không còn Guy de Vere ở Paris nữa. Và cũng không còn Louki.”

Trong suốt khoảng thời gian đã trôi qua, dường như Roland vẫn mắc kẹt ở quá khứ với những chuyện đã trải qua cùng Louki. Vòng luẩn quẩn này chính là Quy hồi vĩnh cửu mà anh thường nhắc tới, sự lặp đi lặp lại theo chu trình vô hạn.

“Kể từ giây phút đó, trong đời tôi đã có một sự vắng mặt, một khoảng trắng, nó không chỉ gây cho tôi cảm giác trống rỗng, mà tôi còn không thể chịu đựng được khi nhìn.”

Việc Louki đột ngột rời đi chính là sự thật mà Roland khó lòng đối mặt, Patrick Modiano đã xây dựng thêm sự ám ảnh, thiếu hụt và hoang mang chính vào khoảnh khắc này.

Nhà văn khoác lên “đứa con” của mình sự thống khổ, vẽ ra hình ảnh trước mắt nhưng không thể cầm nắm hay cảm nhận được, độc giả nhờ vậy mà thấy được tâm trạng nhân vật khắc khoải về quá khứ.

Văn chương ảo diệu trong cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Di sản triết học của Guy Debord nhìn chung khá trừu tượng và khó hiểu nếu không thực sự chuyên tâm, vậy mà qua cách dẫn dắt cũng như giải thích của Patrick trong Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối lại trở nên mềm mại hơn.

“Ở lưng chừng cuộc đời thực sống, quanh ta phủ xuống một tấm màn u sầu tăm tối, nó được diễn tả bằng bao lời lẽ nhạo báng và buồn thiu, ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối.”

– Patrick Modiano

Lý tưởng “trôi dạt” của triết gia người Pháp đã được vận dụng để biến thành tác phẩm văn chương của thời đại, đặt nhân vật vào vòng tròn hư ảo rồi kéo trở về thực tại trống rỗng.

Cac ban dich cua O quan ca phe cua tuoi tre lac loi e1601219604864 - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Một số ảnh bìa Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã được dịch ra

Tuy Patrick Modiano viết về kỷ niệm xưa cũ, mang trong đó một tiếng thở dài nhưng người đọc vẫn cảm nhận được sự sống động của xã hội bấy giờ.

Chính bút pháp đặc biệt đó đã góp phần tạo nên bản hoà tấu đẹp mà buồn, làm phong phú hơn di sản văn chương nhân loại và góp phần không nhỏ để tạo thành một khối tài sản văn chương đồ sộ, đặc biệt đẹp và đặc biệt buồn.

“Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đưa người đọc lang thang khắp nẻo Paris, nơi mà bao đại lộ, bao giao lộ, bao phố xá, bao quảng trường đã trở thành một phần không thể tách rời của cuốn sách, của câu chuyện được kể. Như thể phiêu bạt chỗ này chỗ kia cũng như cách để mang lại ý nghĩa nào đó cho mọi vật!”

– Le Figaro

Không phụ tâm huyết sáng tác và vận dụng di sản triết học, Patrick Modiano cùng với cuốn sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã đoạt giải thưởng Nobel Văn học vào năm 2014.

Thông tin trên ngay khi được Viện Hàn lâm Hoàng gia Thuỵ Điển công bố đã khiến dư luận bàn tán xôn xao, bởi lẽ Patrick Modiano là nhà văn thứ mười một của Pháp giành được giải thưởng văn chương cao quý này.

Nobel Van hoc O quan ca phe cua tuoi tre lac loi e1601219896213 - Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối và tiếng thở dài nơi quá khứ
Nobel Văn học 2014 đã gọi tên tiểu thuyết Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Đã có nhận xét cho rằng văn của Patrick khó đọc và khó dịch do mang tinh thần của triết học, việc đoạt giải thưởng Nobel cao quý trước những nhà văn nổi tiếng đến từ Nhật Bản, Kenya, Belarus, Syria hay Albania lại càng góp phần khẳng định điều đó.

Tuy nhiên, Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối lại có rất nhiều bản dịch và được xuất bản tại các nước như Tây Ban Nha, Đức, Rumani, Hy Lạp, Hà Lan, Ba Tư. Thậm chí ở Mỹ, cuốn sách còn được in thành nhiều phiên bản khác nhau.

Dịch giả Dương Tường, người chuyển ngữ hai tác phẩm của Patrick Modiano là Những đại lộ vành đai và Phố những cửa hiệu u tối đã từng chia sẻ như sau:

“Modiano không phải là một tác giả khó dịch. Nhưng cái khó là văn ông rất đẹp, nó luôn có một mạch gầm và vì thế dịch giả phải gắng sức để dịch cho ra cái mạch gầm ấy.”

Văn chương của Patrick đẹp nên đòi hỏi người dịch phải thực sự am hiểu, tỉ mỉ trong từng câu chữ vì có như thế, độc giả mới có thể cảm nhận đủ đầy niềm khắc khoải quá khứ và sự định vị của con người do ông viết lên.

Có thể thấy, bản dịch Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã thành công khi thể hiện được sự điên cuồng, sống động nhưng bi thương của những tâm hồn trẻ, quẩn quanh nuối tiếc cho quá khứ đã thành.

Loan Phương