Honore Balzac, người còn được biết đến như Honoré de Balzac là một tượng đài văn học hiện thực Pháp nửa đầu thế kỉ XIX. Hơn hai mươi năm sáng tác, ông sở hữu nhiều tác phẩm thuộc hàng kinh điển như Miếng da lừa, Bông huệ trong thung, Lão Goriot, Vỡ mộngBước thăng trầm của kỹ nữ Tấn trò đời.

chan dung honore balzac - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Chân dung nhà văn Honore Balzac

Trong một xã hội mà đồng tiền chi phối tất cả giá trị đạo đức và các mối quan hệ, Honore Balzac đã dùng ngòi bút của mình để phản ánh hiện thực thời đại và số phận của con người, từ việc chà đạp tình cảm thiêng liêng để đổi lấy địa vị danh giá trong Lão Goriot đến Vỡ mộng, nơi những tệ lậu của giai cấp quý tộc bị phơi bày.

Tiểu thuyết của Balzac tuy chân thực nhưng cũng không kém phần lãng mạn, ông không chỉ sử dụng ngôn từ sắc sảo cùng sự đa dạng trong phong cách để phê phán xã hội tư bản thời bấy giờ mà còn khắc họa những bi kịch tình cảm, khát vọng yêu thương của những người ở nơi tận cùng xã hội.

Tiểu thuyết gia Honore Balzac và tuổi thơ 

Honore Balzac sinh năm 1799 tại Tours và mất năm 1850 tại Paris. Ông từng làm nhiều công việc như viết kịch, viết tiểu thuyết, viết báo trước khi chuyển hướng kinh doanh trong ngành xuất bản và in ấn, tất cả đều nhằm nuôi dưỡng sự nghiệp sáng tác văn chương.

Sinh ra trong một gia đình giàu có nhưng tuổi thơ của Honore Balzac lại không mấy tốt đẹp, ông được gửi cho vú nuôi chăm sóc khi mới chào đời và thiếu vắng hơi ấm cha mẹ trong suốt thời ấu thơ.

Tại đây, ông gặp khó khăn trong việc thích nghi với chương trình giảng dạy nên thường xuyên bị đưa đến những phòng giam dành cho những học sinh cá biệt. Louis Lambert, tác phẩm bán tự truyện được ông xuất bản năm 1832 cũng đề cập khá rõ ràng về giai đoạn này.

“Mọi người thường xuyên cười nhạo, thậm chí đặt biệt danh cho tôi là “Nhà thơ” nhưng sự chế giễu ấy chẳng thể làm tôi nao núng. Tôi vẫn làm thơ mặc cho thầy hiệu trưởng Mareschal nỗ lực giúp tôi thoát khỏi “tánh xấu” bằng câu chuyện ngụ ngôn về một chú chim hồng tước, chú đã rơi khỏi tổ vì cố gắng bay khi cánh còn chưa đủ cứng cáp. Tôi vẫn kiên trì đọc sách mỗi ngày, tôi trở thành kẻ ít ganh đua nhất, lười biếng nhất, mơ mộng nhất và bị phạt nhiều nhất trong tất cả.” – Honore Balzac

Sau khi kết thúc quãng thời gian ở Vendôme Oratorian, Balzac cùng gia đình chuyển đến Paris và tiếp tục theo học một trường tư trong hai năm rưỡi. Theo các nhà nghiên cứu, đây là khoảng thời gian bất hạnh nhất trong cuộc đời đại văn hào, ông thậm chí đã cố tự tử trên cây cầu bắc qua sông Loire.

Honore tu nho song xa gia dinh e1604413827592 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Cậu bé Honore Balzac từ nhỏ đã phải sống xa gia đình

Năm 1816, Balzac trở thành sinh viên của Đại học Sorbonne (Đại học Paris) và bắt đầu nghiên cứu lịch sử, văn học, triết học. Những suy nghĩ độc lập mà triết gia Victor Cousin giảng dạy đã đánh thức tâm khảm Honore Balzac, chúng giúp nhà văn có góc nhìn tân tiến so với thời đại.

Ba năm sau, Balzac tốt nghiệp Đại học và đi làm tại Văn phòng luật sư Victor Passez theo chỉ định của cha. Tuy không thích thú nhưng việc được quan sát, tiếp xúc với mọi tầng lớp xã hội đã giúp ông mở mang tầm nhìn và thêm phần thấu hiểu cuộc sống.

Trong tiểu thuyết Le Notaire ra đời năm 1840, nhà văn đã viết về một thanh niên làm trong ngành luật, anh ta nhận ra đạo đức của bản thân có thể sẽ đi xuống nếu tiếp tục công việc này. Thứ tranh chấp đầy ghê tởm của những kẻ thừa kế, trái tim con người vật lộn với con số, tất cả bày ra trước mắt nhân vật chính như trò hề.

honore balzac tung bi moi nguoi che cuoi e1604413966725 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Ước nguyện của Honore Balzac từng bị mọi người xung quanh chê cười

Làm việc trong ngành Luật được ba năm, Honore Balzac quyết định chống lại lời cha để phát triển sự nghiệp văn chương. Nhờ kinh nghiệm giải quyết các tình huống pháp luật, ông đã ra đời thêm được ba tác phẩm Le Cousin, Le Contrat de mariageCésar Birotteau.

Hầu hết tác phẩm đều dựa trên câu chuyện của Balzac, chúng xoay quanh quá trình trưởng thành của ông để làm bật lên hiện thực cuộc sống và đạo đức con người. Mỗi cuốn sách đều miêu tả chân thật sự phù phiếm của xã hội ngày đó, sự rởm đời của tầng lớp quý tộc và bi kịch của những người không có quyền thế.

Vì luôn kiên trì lật tẩy bộ mặt thật của xã hội đương thời nên Honore Balzac bị tầng lớp tư bản căm ghét và kỳ thị. Dẫu nghiệp viết gặp khó khăn nhưng may mắn thay, ông luôn nhận được lời động viên từ người bạn Victor Hugo và cô em gái Laure.

Có một Honore tài năng cùng ý chí mạnh mẽ

Trên hành trình khẳng định bản thân, Honore Balzac không chỉ bị giới thượng lưu cản bước mà còn đối mặt với sự hắt hủi của người thân. Từ sau khi làm trái lời cha để rút khỏi ngành Luật thì mối liên hệ giữa ông với gia đình chỉ dừng lại ở Laure, người em gái kém một tuổi.

kho khan lien tuc de len vai honore balzac e1604414423316 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Honore Balzac liên tục gặp khó khăn trong những năm đầu sáng tác

Đôi vai của chàng trai mới ngoài hai mươi bị đè nặng bởi bất công xã hội, sự thờ ơ của gia đình và tình trạng thiếu hụt tài chính. Thế nhưng, chúng không làm Balzac chùn bước mà còn khiến ông hoạt động năng nổ hơn trong văn đàn Pháp.

Tiếc thay, tên tuổi của Honore Balzac vẫn không được chú ý dù liên tục chuyển từ soạn nhạc sang viết kịch, viết truyện ngắn hay các tác phẩm dài hơi. Trong những năm này, các sáng tác của ông được nhiều nhà phê bình đánh giá tốt nhưng chưa thực sự nổi bật, vẫn còn nhạt nhoà.

“Anh đã nhìn thấy rõ định mệnh của anh. Định mệnh chỉ có thể đạt được sau khi vượt qua những trở ngại khó khăn nhất bằng sự mạnh mẽ của chính mình. Anh sẽ tạo nên kỷ nguyên của anh.” – Honore Balzac

Đó là những dòng thư mà Honore Balzac viết gửi em gái khi gặp khó khăn, ông ý thức được chặng đường phía trước sẽ không dễ dàng. Tuy nhiên, với ý chí được tôi luyện trong môi trường Luật, Balzac tin bản thân có thể vượt qua và tạo nên thế giới của riêng mình.

nhung tac pham dau tien khong duoc don nhan e1604414622221 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Những tác phẩm đầu tiên của nhà văn không đạt được thành công

Sự kiên định đã giúp tên tuổi Honore Balzac vang danh. Hiện nay, ông được mệnh danh là nhà văn hiện thực Pháp lớn nhất nửa đầu thế kỷ XIX, bậc thầy của tiểu thuyết văn học hiện thực.

Một trong những bộ tiểu thuyết được đánh giá cao nhất của Honore Balzac là Tấn trò đời (La Comédie humaine), xuất bản từ năm 1829 đến 1847 và được xem như “công trình bát ngát mênh mông nhất mà con người dám đơn độc cấu tứ”.

Tấn trò đời bao gồm chín mươi tác phẩm, được viết dưới nhiều dạng như tiểu thuyết, truyện ngắn, kỳ ảo và tiểu luận. Tuy đa dạng về mặt thể loại nhưng Honore Balzac chỉ tập trung viết về xã hội Pháp từ Cách mạng 1789 đến trước cuộc Cách mạng 1848, sự liên kết giữa quan sát thực tế và trực giác cá nhân đã mở ra thế giới mới cho nhiều độc giả.

cac tac pham cua Honore Balzac dan duoc don nhan e1604414838754 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình

Tác phẩm của Honore Balzac dần được công chúng đón nhậnBalzac không tập trung khai thác một vấn đề hay tầng lớp nào trong xã hội Pháp, ông đi từ bao quát đến chi tiết để làm nổi bật hiện thực cuộc sống. Trong số đó phải kể đến La Duchesse de Langeais, Eugenie Grandet Pere Goriot, những tấn bi kịch về cuộc đời, tình yêu của con người.

Nếu La Duchesse de Langeais làm nổi bật sự tha hoá của giới thượng lưu qua nhân vật nữ công tước Antoinette de Langeais, một người phụ nữ đã có chồng nhưng vẫn thích tán tỉnh và chinh phục đàn ông thì trong Eugenie Grandet, thiếu nữ xinh đẹp Eugénie lại phản ánh sự bất hạnh và tủi hổ do người yêu mang lại.

Hai tác phẩm trên không chỉ vén màn những thác loạn hay bi kịch lứa đôi mà còn phơi bày hiện thực cuộc sống, số phận của người phụ nữ khi bị đàn ông áp đặt. Đó có thể là bạn trai, chồng hoặc cha, họ phản bội lời hứa và bày ra sự thờ ơ hòng đoạt được danh vọng, tiền tài.

Sang đến Pere Goriot, Honore Balzac lại tập trung khắc họa số phận của người đàn ông. Xuyên suốt tác phẩm là ông lão Goriot, tên tù vượt ngục Vautrin và anh sinh viên luật Eugene de Rastignac, ba nhân vật như sợi dây kết nối những câu chuyện trong bộ tiểu thuyết Tấn trò đời.

Các nhân vật trong Pere Goriot đều được nhà văn miêu tả chi tiết và có chiều sâu, qua đó Honore Balzac bày tỏ quan điểm trước những biến động trong xã hội Paris năm 1819. Quang cảnh tối tăm cùng sự tham lam, mục nát của con người đều được khắc họa rõ nét, mang đến góc nhìn chân thực cho độc giả.

bia tan tro doi e1604414989521 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Ảnh bìa sách Tấn trò đời

Tuy mỗi tác phẩm đều có dấu ấn riêng nhưng khi gộp lại thì chúng trở thành một tổng thể toàn chỉnh. Tài năng nghệ thuật cùng tư duy sáng tạo đã giúp Honore Balzac thành công móc nối hơn hai nghìn nhân vật, tạo nên vũ trụ riêng cho mỗi cá nhân.

Thế nhưng, trước khi được công chúng và giới chuyên môn đón nhận với Tấn trò đời. Honore Balzac từng gây tranh cãi vì phát hành Vicaire des Ardenne, tác phẩm thậm chí bị cấm vì viết về mối tình của một linh mục ở Saint-André.

“Cuốn sách này gợi lên sự loạn luân ban đầu của nhân loại” – Babelio

Tuy Vicaire des Ardennes dấy lên những tranh cãi ở thời điểm đó nhưng hiện tại, đa số độc giả đều bày tỏ sự ngạc nhiên và đồng tình với cách phát triển câu chuyện của Balzac. Tiểu thuyết này cũng là nền tảng để nhà văn tiến bước trong sự nghiệp văn chương, làm nên tên tuổi với Tấn trò đời.

Dù đạt đến đỉnh cao của văn chương, Honore Balzac vẫn không ngại ngần khắc hoạ một xã hội trái ngược luân thường đạo lý, đầy rẫy bất công. Bất chấp sự đe dọa và kìm kẹp của giai cấp tư sản bấy giờ, ý chí mạnh mẽ và kiên định trong sáng tác của ông đã để lại cho thế hệ sau một bức tranh lớn về lịch sử.

Honore Balzac vẽ nước Pháp bằng vị cà phê

Để vẽ được xã hội Pháp trong thế kỷ XIX chân thực và sống động, Honore Balzac không chỉ lấy tư liệu từ những áp bức của tầng lớp tư bản mà còn nuôi dưỡng đam mê bằng thú vui tinh thần. Ông thường lui tới một số quán cà phê, lắng nghe các buổi hội đàm văn học và theo dõi từng nhịp thở của thời đại.

Vào thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX tại Pháp, cà phê gắn liền với vai trò “thức tỉnh nhân tình”, dụng ý là chiêm nghiệm để hiểu thêm ý nghĩa cuộc sống và đời sống xã hội. Bởi vậy, không ngẫu nhiên mà Honore Balzac hay Voltaire, Bach và Beethoven sử dụng thức uống này làm “dưỡng chất” cho tinh thần.

ca phe la mot phan khong the thieu voi nha van e1605229175489 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Nhà văn có thể uống đến năm mươi ly cà phê một ngày

Đề cập Honore Balzac với cà phê, có không ít diễn đàn, bài báo trong nước và quốc tế viết rằng nhà văn uống năm mươi cốc mỗi ngày. Tuy nhiên, tất cả chỉ là phỏng đoán của thế hệ sau qua những tiểu thuyết của ông và tài liệu tiểu sử viết bởi nhà văn khác.

Trong The Pleasure and Pains of Coffee, Balzac đã đưa ra những lời cảnh báo về khả năng tử vong khi uống cà phê. Do được viết dựa trên kinh nghiệm của nhà văn nên độc giả phần nào hiểu ra, mỗi ngày ông sử dụng không ít thứ “dưỡng chất” tinh thần này.

“… bạn sẽ đổ mồ hôi khủng khiếp, chịu sự suy nhược của thần kinh và trải qua những cơn buồn ngủ nghiêm trọng. Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra nếu bạn vẫn tiếp tục như vậy: ý thức nhạy cảm đã khuyên tôi nên dừng lại, cái chết tức thì không phải là số phận của tôi.” – The Pleasure and Pains of Coffee

Tuy The Pleasure and Pains of Coffee là lời cảnh báo của nhà văn nhưng xuyên suốt câu chuyện, ông lại không đề cập tới số lượng cà phê đã uống. Những phép tính chỉ thực sự diễn ra khi nhà văn VS Pritchett cho ra mắt Balzac, cuốn sách được ví như “bức chân dung toàn diện” về cuộc đời Honore Balzac.

“Anh ta viết hàng giờ và khi đầu như muốn nổ tung, anh ta sẽ đi đến bình cà phê của mình và pha loại mạnh nhất mà bản thân có thể tìm thấy, được làm từ hạt của Bourbon, Martinique và Mocha. Anh ta dùng đến một đợt bị ngộ độc cà phê nhẹ, người ta ước tính anh ta đã uống 50.000 cốc cà phê trong cuộc đời.” – Balzac

Sự thật về lượng cà phê mà Balzac uống mỗi ngày đến nay vẫn là ẩn số, độc giả vì thế cũng khó lòng kiểm chứng. Tuy nhiên, những tác phẩm mà ông cho ra đời nhờ loại đồ uống này xứng đáng được công nhận, chúng không chỉ là văn chương mà còn chứa đựng một giai đoạn lịch sử.

Loạt tiểu thuyết nằm trong Tấn trò đời là minh chứng rõ ràng nhất, các câu chuyện đan xen các khía cạnh khác nhau của xã hội Pháp trong thời kỳ Khôi phục và Quân chủ tháng Bảy. Từ bối cảnh đến các vấn đề như tình yêu, lịch sử hay quân sự đều được Honore Balzac khắc hoạ chân thực.

Trong Les Chouans (Những người Chouan), độc giả sẽ ngược thời gian trở về hai thế kỷ trước ở Brittany, chứng kiến những khung cảnh đẫm máu của tranh giành quyền lực, ngắm nhìn câu chuyện tình yêu giữa quý tộc Marie de Verneuil và hoàng tộc Chouan Alphonse de Mountaura.

Không chỉ vậy, Honore Balzac còn cho thấy góc nhìn mới so với thời đại, ông viết cho những người phụ nữ đang bị cản trở bởi các quy ước xã hội. Dù sinh ra ở đâu, địa vị cao hay thấp thì họ cũng khó lòng cất lên tiếng nói, phải chấp nhận phục tùng những điều vô lí, bất công.

“Khi tôi uống cà phê, các ý tưởng xuất hiện như đi diễu hành trong quân đội.” – Honore Balzac

Không riêng Les Chouans hay Vicaire des Ardennes, La Duchesse de Langeais, Eugenie GrandetPere Goriot được đề cập trước đó, tất cả tiểu thuyết trong Tấn trò đời đều đáng để đọc. Thay vì viết những nhân vật đại diện cho thiện và ác, ông lại coi trọng sắc thái và bản chất con người hơn.

van chuong honore balzac khong kem phan lang man e1604415552386 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Văn chương của Honore Balzac cũng mang hơi thở lãng mạn

Kết hợp giữa tạo nét nhân vật cùng miêu tả chính xác không gian, thời gian đã giúp nhà văn tạo nên một bức tranh tuyệt diệu. Câu chuyện theo đó dần mở ra, dẫn dắt độc giả đi qua những chuyện tình đẹp nhưng cũng nhiều bi thương, thậm chí phải chứng kiến các mối quan hệ phức tạp, loạn luân.

Cuộc sống tình cảm của Honore Balzac không khác tiểu thuyết là bao, chúng có vị đắng và cảm giác mạnh của cà phê. Vào năm 1833, ông tiết lộ với em gái rằng mình đã có con với Maria Du Fresnay, một người phụ nữ từng kết hôn nhưng không có được hạnh phúc.

Thế nhưng, đó không phải là mối tình tuyệt vời nhất trong cuộc đời ông. Một năm trước khi có con với Maria, Balzac đã nhận được lá thư nặc danh, chỉ có chữ ký L’Étrangère (Người ngoại quốc), bày tỏ sự hoài nghi về đức tin và phụ nữ trong tác phẩm Miếng da lừa (La Peau de Chagrin).

Miếng da lừa xoay quanh Raphael, một thanh niên có tài năng, ước mơ và tình yêu đẹp với con gái của bà chủ trọ là Pauline. Anh khát khao viết nên những tác phẩm kinh điển, phục vụ cho nhân loại và thay đổi cuộc sống của bản thân.

Tiếc thay, Raphael đã bị sự tàn nhẫn và thờ ơ của xã hội đánh gục, anh ăn chơi sa đọa, từ bỏ Pauline để chạy theo vật chất phù phiếm. Để rồi khi nhận ra thì mọi chuyện đã quá muộn, Raphael tuyệt vọng tìm đến cái chết nhưng miếng da lừa trong tiệm đồ cổ đã cứu vớt anh, đáp ứng mọi nhu cầu với điều kiện hạnh phúc đổi số mạng.

Do bức thư không đề địa chỉ người gửi nên Honore Balzac chỉ có thể hồi đáp lại bằng cách đăng một bài báo, việc này đã thu hút không ít sự chú ý của các nhà phê bình. Sau lần đó, cả hai bắt đầu liên lạc với nhau qua phương thức cũ và không gặp mặt trong suốt mười lăm năm.

trao di la dich den cuoi cua nha van nguoi Phap e1604416403677 - Honore Balzac trên hành trình đi tìm kỷ nguyên của đời mình
Trao đi nhận thức mới về nhân sinh mới là đích đến cuối cùng của nhà văn người Pháp

Năm 1833, họ gặp nhau lần đầu tiên và nhận ra bản thân có tình cảm với đối phương. Thế nhưng, người Balzac đem lòng thương nhớ lại là nữ bá tước Eveline Hanska, phu nhân của Nguyên soái Waclaw Hanski ở Ba Lan.

Tưởng chừng tình yêu của đôi bạn tâm thư sẽ bị chôn vùi mãi mãi, cho đến khi Waclaw Hanski qua đời vào năm 1841. Tuy nhiên, Honore Balzac và Eveline Hanska vẫn gặp khó khăn khi vấp phải sự phản đối từ phía gia đình.

Sự nỗ lực cùng ý chí mạnh mẽ tích lũy trong sự nghiệp sáng tác đã giúp Honore Balzac thành công kết hôn với Ewelina Hanska, cả hai chính thức trở thành vợ chồng sau gần hai thập kỷ quen biết. Tuy nhiên, hạnh phúc không kéo dài lâu, nhà văn trở bệnh nặng và qua đời trước sự chứng kiến của người thân vài tháng sau đó.

Đại văn hào và những âm vang còn lại

Mặc dù Honore Balzac đã ra đi gần hai thế kỷ nhưng giá trị văn học của ông vẫn còn nguyên vẹn, tác giả Tấn trò đời được gọi bằng những danh hiệu cao quý như đại văn hào, một trong những tiểu thuyết gia vĩ đại nhất nước Pháp.

Trở lại năm 1850, trong lễ tưởng niệm người bạn thân lâu năm, Victor Hugo tuyên bố rằng:

“Hôm nay chúng ta có những người mặc đồ đen vì cái chết của một người tài năng; một quốc gia để tang cho một người đàn ông thiên tài.”

Vào thời điểm đó, tên tuổi của Honore Balzac đã được công chúng cũng như giới chuyên môn biết đến nhiều hơn. Lễ tang có sự tham dự của nhiều nhà văn ở Paris như Frederick Lemaitre, Gustave Courbet, Dumas pere và Dumas fils.

Sức ảnh hưởng của Balzac không chỉ dừng lại ở một số tác giả trong nước là Gustave Flaubert, Marcel Proust mà còn tác động tới tiểu thuyết gia Charles Dickens của Anh Quốc hay nhà văn, nhà phê bình văn học Mỹ Henry James. Tuy phong cách khác nhau nhưng tác phẩm của họ đều phản ánh xã hội, ghi chép lịch sử dưới góc nhìn văn chương.

Gần sáu thập niên kể từ ngày mất, tác phẩm văn chương của Honore Balzac dần được dựng thành phim và nhạc kịch. Nhờ đó, những sự kiện, tình tiết và nhân vật mà nhà văn dày công nghiên cứu, xây dựng suốt cuộc đời dần đến gần hơn với công chúng.

Tại Việt Nam, tiểu thuyết của Balzac cũng nhận được nhiều sự quan tâm của giới nghệ thuật. Năm 2019, tác phẩm Eugenie Grandet đã được đạo diễn Tây Phong cùng biên kịch Việt Linh mang lên sân khấu Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh, thu hút hàng trăm khán giả.

“Rất lâu rồi tôi mới được xem một tác phẩm văn học châu Âu được chuyển thể lên sân khấu TP HCM. Tiểu thuyết Eugénie Grandet ra đời năm 1833 nhưng thông điệp Balzac gửi gắm về tình yêu, thói đời, các giá trị đạo đức trong xã hội bị chi phối bởi đồng tiền vẫn còn mới nguyên”. – Khán giả Linh Tâm.

Thừa hưởng tinh hoa từ tác phẩm gốc, kết hợp với sự đầu tư chỉn chu từ âm nhạc, trang phục đến diễn viên đã giúp Eugenie Grandet đạt thành công nhất định. Bên cạnh việc tạo nút thắt trong cuộc đời Eugenie hay mang tiếng cười trào phúng, vở kịch còn phản ánh góc nhìn chân thực về xã hội Pháp những năm đầu thế kỷ XIX.

Mặc dù gần hai thế kỷ đã trôi qua nhưng câu chuyện của xã hội cũ vẫn mang đầy hơi thở của cuộc sống mới, chúng phản ánh bản chất trần trụi của những mối quan hệ lấy của cải làm gốc, chi phối và khiến xã hội trở nên giả dối, đạo đức suy đồi.

Đó là tất cả di sản mà Honore Balzac để lại cho nhân loại, thành công thực hiện tâm nguyện từng bị người khác cười chê. Giờ đây, ông in dấu trong lịch sử như một nhà văn vĩ đại và nhận được vô vàn yêu thương từ độc giả trên thế giới.

Loan Phương