Trong nền văn học Châu Âu, nếu Neil GaimanJ.K.Rowling được biết đến với sắc màu huyền bí, Sholokhov với tấm lòng yêu quê hương thì Patrick Modiano lại nổi bật với kí ức lãng quên.

Tuy trung thành với đề tài quá khứ nhưng nhà văn chưa bao giờ ngừng làm mới chính mình, mỗi tác phẩm được ra đời trong 45 năm qua đều mang dấu ấn đặc biệt và đạt được thành tựu nhất định.

Năm 2014, Patrick đánh dấu mốc son trong sự nghiệp khi đoạt giải Nobel Văn học trước những tên tuổi lớn khác trên thế giới như Haruki Murakami, Ngugi Wa Thiong’o, Svetlana Aleksijevitj hay Ismail Kadare.

Mối quan hệ giữa Patrick Modiano với văn chương quá khứ u buồn

Patrick Modiano sinh năm 1945 tại Boulogne-Billancourt, ông có bố là người Ý gốc Do Thái và mẹ là người Bỉ gốc Flamand. Sau khi Patrick ra đời được vài năm, ông có thêm một người em trai là Ruby.

Tuy gia đình có bốn người nhưng Patrick hiếm khi nhận được hơi ấm tình thân, bởi cha mẹ ông thường xuyên phải đi làm ăn và lưu diễn, người em trai lại mất sớm do mắc bệnh bạch hầu.

Có lẽ tuổi thơ thiếu vắng tình cảm của những người thân trong gia đình đã thôi thúc tác giả tìm đến viết lách, phương pháp biểu đạt tiếng nói nội tâm của chính mình.

“Tôi không muốn làm phiền quý vị vì trường hợp cá nhân của tôi song tôi nghĩ một số giai đoạn nào đó trong tuổi thơ của tôi đã như là cái dạ con cho các cuốn sách của tôi về sau.”

– Patrick Modiano

Thế nhưng sự thiếu hụt đó chỉ ảnh hưởng một phần tới sắc màu văn chương của tác giả, bởi vì sự mặc cảm và tội lỗi của người cha đã làm ăn với Đức Quốc xã trong thời gian Pháp bị chiếm đóng mới là yếu tố chính được ông mang vào các tác phẩm.

Do đó, hầu hết bối cảnh đều được ông lấy cảm hứng từ Paris những năm 1940 – 1944, đây là khoảng thời gian Chiến tranh Thế giới thứ Hai diễn ra khốc liệt, cuộc sống con người lâm vào cảnh mơ hồ và hỗn loạn.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Chân dung nhà văn Patrick Modiano

Patrick tưởng chừng việc tìm đến viết lách sẽ có thể giải thoát phần nào con người mình nhưng tiếc rằng không phải, tác giả một lần nữa quay về với từng câu chuyện trong quá khứ.

“Cứ sau mỗi tác phẩm, tôi tưởng mình sẽ xóa đi được những ám ảnh quá khứ. Nhưng tôi biết mình lại quay về với từng chi tiết, từng thứ nhỏ đã làm nên bản thân tôi. Xét cho cùng thì chính địa điểm và thời gian chúng ta ra đời đã định hình bản chất con người chúng ta.”

– Patrick Modiano

Đã có rất nhiều tác phẩm được viết từ chính trải nghiệm quá khứ của ông, tiêu biểu nhất là Những đại lộ vành đai được xuất bản vào năm 1972. Cuốn sách chưa đầy hai trăm trang này được đa số độc giả đánh giá đã thể hiện đầy đủ nỗi khát khao của Patrick Modiano với tình thương gia đình.

Câu chuyện viết về hành trình đi tìm cha của Serge, một chàng trai từng sống ở làng Seine-et-Marne với những người không rõ danh tính, tiêu biểu là Marcheret và Jean Muraille.

Càng đi tìm, Serge càng nhận ra những kí ức tươi đẹp về cha, về những người lạ mặt tốt bụng dần sụp đổ, anh cảm thấy khinh bỉ và chán nản. Chi tiết này giống hoàn cảnh của Patrick ở đời thực, khi ông luôn giữ nỗi mặc cảm về cha mình.

Với tác phẩm này, Patrick Modiano đã được Viện Hàn lâm Pháp trao tặng Giải thưởng lớn về Tiểu thuyết, việc được ghi nhận bởi một trong những tổ chức uy tín nhất thế giới càng giúp cho tên tuổi của nhà văn đến gần hơn với công chúng.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Patrick Modiano chia sẻ sự nghiệp viết lách trước báo giới

Sau khi tạm nghỉ ba năm kể từ thời điểm xuất bản Những đại lộ vành đai, Patrick nhanh chóng thiết lập lại kế hoạch làm việc rồi cho xuất bản nhiều tác phẩm để đời khác như Phố những cửa hiệu u tốiỞ quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối.

Đây chỉ là hai trong số nhiều tiểu thuyết được Patrick Modiano liên tục xuất bản, cũng bởi vậy mà nhiều độc giả cho rằng tác giả đang chạy đua để đạt thành tích về thương mại. Tuy nhiên, khi nhìn nhận lại kĩ hơn các tác phẩm, chúng ta sẽ thấy đó là hồi chuông cảnh báo về sự bất nhân của con người, sự hỗn loạn của xã hội trong thời kỳ chiến tranh.

Cuộc chạy đua hay sự dâng hiến một đời cho văn học nhân loại

Patrick Modiano là một trong số ít tác giả có tác phẩm được giới chuyên môn về thương mại lẫn văn học đánh giá cao, chỉ riêng cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã có hơn mười bản dịch khác nhau.

Cuốn tiểu thuyết không chỉ đạt thành tích thương mại tốt mà còn đoạt giải thưởng Nobel Văn học trước những tác phẩm đến từ Nhật Bản, Kenya, Belarus, Syria và Albania.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối viết về câu chuyện của những con người chung thuỷ với tuổi trẻ ở quán cà phê Le Condé, tại đây họ chia sẻ rất nhiều câu chuyện vặt vãnh nhưng lại bàng quan về thân thế đối phương.

Cuộc đời của tất cả những vị khách hay lai vãng cũng như bà chủ Le Condé đều mơ hồ và bí ẩn, đặc biệt là Louki, cô từng là con gái của một bà mẹ đơn thân, trẻ vị thành niên lang thang, nhân viên khách sạn và người vợ bỏ nhà đi.

Patrick Modiano liên tục xây dựng ngã rẽ cuộc đời cho Louki, tạo cho cô nhiều cơ hội gặp gỡ để rồi khi ngoảnh lại nhìn chỉ thấy một bảng màu hỗn loạn, tượng trưng cho Paris trước năm 1945.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Patrick Modiano nhận được giải thưởng Nobel Văn học 2014

Trước khi tái hiện thành công sự hỗn loạn của Paris với cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Patrick Modiano từng gây ấn tượng khi thể hiện sự điên dại của thành phố này trong Quảng trường ngôi sao, xuất bản năm 1968.

Câu chuyện viết về Raphael Schlemilovitch, một kẻ hoang tưởng có thành kiến cũng như sự phân biệt với chính dòng máu Do Thái đang chảy trong cơ thể.

Từ góc nhìn của Raphael, Patrick đã viết ra nhiều thân phận cũng như cuộc sống khác nhau, có khi anh ta là một vị vua nhưng cũng có khi là một kẻ tử vì quyết giữ trọn đức tin của mình.

Tuy là cuốn sách đầu tay nhưng chính cốt truyện độc đáo đã đưa tác giả trở thành ngôi sao sáng của nền văn học Pháp, mang về cùng lúc hai giải thưởng quan trọng là Roger Nimier và Fenméon khi vừa bước qua tuổi 22.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Patrick Modiano dành cả một đời cống hiến cho nền văn học nhân loại

Không chỉ riêng Quảng trường ngôi sao, Những đại lộ vành đai hay Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối được lấy bối cảnh ở Paris những năm 1940 – 1944, hầu hết tác phẩm của Patrick Modiano cũng đặt địa điểm tại thành phố này.

Tiêu biểu là Phố những cửa hiệu u tối, tiểu thuyết này đã đoạt giải Goncourt vào năm 1978. Cho đến nay, đa số độc giả và giới phê bình vẫn xem đây là tác phẩm nổi tiếng nhất của Patrick.

Tuy vẫn lấy đề tài quá khứ cùng nỗi niềm khắc khoải nhưng trong câu chuyện lần này, nhà văn đã không còn để nhân vật đuổi theo một hình bóng bất chợt nào đó trong quá khứ hay trên đường phố, mà thay vào đó là tự đi tìm bản ngã của cuộc đời mình.

Nhân vật chính Guy Roland sau sự cố không rõ nguyên nhân đã mất hết ký ức trước đây, từ cái tên, ngày tháng năm sinh cho đến địa chỉ nhà cũng là do Hutte, một người chưa từng quen biết giúp đỡ. 

 

“- … Cho tôi biết tình hình… về quá khứ của cậu.”

–  Phố những cửa hiệu u tối

Hutte là chủ của một văn phòng thám tử tư, ông không chỉ giúp Roland làm giấy tờ tùy thân mà còn cho anh công việc, sự giúp đỡ đặc biệt này xuất phát từ chính cuộc đời mơ hồ, mất danh tính của ông.

Câu chuyện đã mở ra cái nhìn mới về nhân sinh giữa những con người trong thời buổi chiến tranh, sự bức bách muốn tìm kiếm càng cao bao nhiêu thì lại càng sa vào vòng luẩn quẩn bấy nhiêu, buộc nhân vật phải chịu đựng cho đến trang giấy cuối cùng.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Ảnh bìa một số tiểu thuyết tiếng Pháp của Patrick Modiano

Dưới góc nhìn của công chúng, Patrick Modiano đã dành cả một đời để cống hiến cho nền văn học Pháp và thế giới, mỗi tác phẩm của ông đều mang dấu ấn và khiến người đọc suy nghĩ không thôi, mê mải tìm kiếm nhận thức về chính bản thân mình.

Với những nỗ lực không ngừng nghỉ trong sự nghiệp viết lách, Patrick Modiano được trao Giải thưởng Paul – Morand ở hạng mục “Thành tựu trọn đời” năm 2000 và “Văn học trọn đời” năm 2010. Phát biểu về cuộc đời gắn liền văn chương của mình, Patrick Modiano chia sẻ vỏn vẹn như sau:

“Tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ làm một nghề gì khác. Tôi không có bằng cấp, chẳng có mục tiêu nào cụ thể cả.” 

Từ một chàng trai đôi mươi cho đến người đàn ông ở độ tuổi tứ tuần, Patrick Modiano chưa bao giờ ngừng cống hiến cho văn học, mọi tác phẩm của ông đều mang đậm tính nhân văn.

Dẫu ngoài kia vẫn còn những tranh cãi nhưng chúng không thể nào chối bỏ được những nỗ lực, cố gắng không ngừng nghỉ để làm giàu cho nền văn học nhân loại trong suốt bao năm qua của Patrick Modiano.

Patrick Modiano cùng trái ngọt cho sự bền bỉ

Qua nửa thế kỷ, tên tuổi và tác phẩm của Patrick Modiano đã trở nên phổ biến trên toàn thế giới, những thành tựu đó không thể hoàn thiện trong chốc lát mà là một quá trình bền bỉ phát triển nhưng vẫn giữ lại chất riêng.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Thành tựu đạt được ngày hôm nay là kết quả của quá trình bền bỉ

Đứng trước báo giới vào năm 2014, thư ký thường trực Viện Hàn lâm Thụy Điển, ông Peter Englund đã phát biểu:

“Bạn có thể gọi ông ấy là một Marcel Proust của thời đại chúng ta”

Marcel Proust là một nhà văn người Pháp, ông được đánh giá là nhà văn vĩ đại nhất thế kỷ XX, tác phẩm được biết đến nhiều nhất của ông là Đi tìm thời gian đã mất, cuốn sách từng nằm trong danh sách tám tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại do Tạp chí Time bình chọn và công bố.

Được so sánh với một trong những áng văn chương huyền thoại, Patrick Modiano là minh chứng rõ ràng nhất cho việc dành cả cuộc đời để vun đắp, chăm bón một mầm xanh sẽ thu về quả ngọt, đẹp đẽ và tuyệt vời như thế nào.

Nhà văn cũng là một trong số ít người cầm bút tại Pháp nói riêng và trên thế giới nói chung đạt được hai mục tiêu quan trọng cùng lúc, sở hữu tác phẩm được giới chuyên môn công nhận và đạt hiệu quả cao về mặt thương mại.

Tiêu biểu nhất là Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, tác phẩm đã đoạt giải thưởng lớn về văn học và đạt doanh thu tốt khi xuất bản tại nhiều quốc gia trên thế giới. Đặc biệt ở Hoa Kỳ, cuốn sách còn sở hữu nhiều phiên bản khác nhau.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Bìa sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối bản Pháp và bản Việt

Ở Việt Nam, một số cuốn sách của Patrick Modiano đã được dịch và xuất bản như Phố những cửa hiệu u tối, Những đại lộ ngoại vi, Quảng trường ngôi sao Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối.

Những tác phẩm trên khi dịch ra tiếng Việt đã nhận được rất nhiều sự quan tâm, chỉ vậy thôi cũng có thể thấy được sức hút văn chương của Patrick Modiano và “trái ngọt” khi đặt sự tỉ mỉ vào trong từng tác phẩm.

“Nhưng trước trang giấy trắng mênh mông của lãng quên ấy, hẳn thiên chức của nhà tiểu thuyết chính là làm bật dậy đôi từ đã bị xóa đi một nửa, như những tảng băng lạc trôi dạt trên mặt đại dương.”

– Patrick Modiano

Trong mỗi tác phẩm của mình, Patrick đều truyền vào đó thứ nghệ thuật ký ức để gợi lên số phận của con người, một thứ vô cùng khó nắm bắt, đặc biệt với những thân phận ở Paris trước 1945.

Patrick Modiano, Patrick Modiano: Người viết hồi ức cùng sự lãng quên
Nghệ thuật ký ức là chiếc cầu nối giữa những tác phẩm của ông

Văn chương của Patrick Modiano tuy mang màu sắc u buồn với niềm khắc khoải quá khứ, đi ngược lại với dòng thời gian nhưng suy cho cùng, đó là sự nhắc lại ký ức đang dần bị lãng quên.

Cho đến thời điểm hiện tại, Patrick Modiano đã thành công trong việc dùng nỗi buồn của bản thân, một cá nhân nhỏ bé để viết nên những trang giấy lưu giữ ký ức của một thế giới đang dần trôi vào hư vô.

Loan Phương