Victor Hugo là nhà văn, nhà thơ, nhà soạn kịch lớn của dòng văn học lãng mạn thế kỷ XIX, những sáng tác của ông không chỉ phản ánh lịch sử, văn hóa và cách mạng Pháp mà còn là biểu tượng mẫu mực của lòng nhân ái.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Chân dung nhà văn Victor Hugo

Chính bởi vậy mà sức ảnh hưởng của ông vượt qua cả biên giới hạn hẹp của nước Pháp, trở thành niềm tự hào của toàn thế giới. 

Cuộc đời  thăng trầm gắn với nhiều biến động đất nước của Victor Hugo

Ông sinh ngày 26 tháng 2 năm 1802 tại Besancon trong một gia đình có ba anh em, cha ông là Joseph Léopold Sigisbert Hugo, một sĩ quan cao cấp dưới thời Napolen đệ nhất.

Còn mẹ của Hugo là bà Sophie Trébuchet vốn xuất thân từ tầng lớp bình dân, bà vốn có tư tưởng bảo hoàng và theo Công giáo. Những khác biệt về tư tưởng chính trị cũng như công việc khiến cho cuộc hôn nhân của cha mẹ Victor Hugo không mấy hòa thuận.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tranh vẽ cha mẹ của Victor Hugo

Là một sĩ quan nên cha của ông phải đi rất nhiều nơi, cũng vì thế mà thuở nhỏ, Victor Hugo ít có dịp sống chung cùng cha, ông lớn lên bên mẹ và giáo dục thuở thiếu niên chịu nhiều ảnh hưởng của tư tưởng bảo hoàng. 

Tuy nhiên do sống ở Paris, quê hương của cách mạng Pháp nên V.Hugo sớm hấp thụ tinh thần dân chủ và lý tưởng cách mạng thời đại, đó cũng là lí do vì sao những sáng tác thời kì đầu của ông chịu ảnh hưởng của tư tưởng quân chủ.

Victor Hugo bắt đầu sáng tác từ khá sớm, vào năm mười lăm tuổi và nhanh chóng có được chỗ đứng trong văn đàn.

Năm mười chín tuổi mẹ của ông qua đời, hai năm sau V.Hugo kết hôn với người bạn ấu thơ là Adèle Foucher và có bốn người con nhưng giống như cha mẹ, cuộc sống của hai người không hề êm ả và hạnh phúc.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
 Cuộc hôn nhân không hạnh phúc với vợ khiến Victor Hugo qua lại với nhân tình Juliette Drouet

Adèle ngoại tình với bạn thân của ông là Sainte Beuve khiến cho Hugo nguội lòng với người vợ ông yêu từ thuở ấu thơ nhưng vì nhiều lí do như gia đình và lòng tự trọng, cả hai tiếp tục cuộc hôn nhân xa mặt cách lòng mà không ly dị, Hugo cũng lao vào cuộc tình với Juliette Drouet.

Tuy sinh thời ông cũng nổi tiếng là có tính trăng hoa và nhiều nhân tình nhưng không thể phủ nhận trong tình cảm gia đình, Victor Hugo là người bất hạnh và đáng thương.

Người con gái đầu tiên của ông sớm ra đi trong một vụ lật thuyền ở sông Seine cùng với chồng khi cô chưa đầy hai mươi tuổi, người con gái thứ hai của Hugo là Adèle (cô trùng tên với mẹ của mình) thì sớm mắc bệnh tâm thần và suốt đời sống trong bệnh viện.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Niềm an ủi duy nhất trong những năm cuối đời của ông là các cháu

Hai người con trai của ông đều theo con đường của bố, người viết văn, người làm báo song rồi cũng mất khi còn rất ít tuổi.

Như vậy, Victor Hugo hết lần này đến lần khác chứng kiến cảnh người thân lần lượt ra đi, đến cuối cùng gần như trơ trọi, chỉ còn duy nhất một người con gái trong bệnh viện tâm thần và hai đứa cháu nội.

Cuộc đời của ông không chỉ đầy niềm đau về gia đình mà còn trải qua nhiều biến động gắn liền với sự thay đổi và suy vượng của đất nước.

Những năm phong trào cách mạng Pháp diễn ra mạnh mẽ, nhân dân lao động nổi dậy chống chính quyền ở nhiều nơi cũng là lúc ngòi bút của Hugo có nhiều biến chuyển để phục vụ nhân dân.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Chân dung Victor Hugo

Những năm 1840, ông đứng về phía chế độ quân chủ chuyên chế, chống lại tư tưởng dân chủ, sau đó ông được bầu vào Viện Hàn lâm Pháp và được phong bá tước năm bốn mươi ba tuổi.

Cuộc đảo chính vào cuối năm 1851 đã lật đổ chế độ cộng hòa, Hugo đã bị đày ra nước ngoài trong suốt mười chín năm nhưng đây có thể coi là giai đoạn đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của ông khi hàng loạt tập thơ và tiểu thuyết ra đời.

Ngay cả khi nhận được lệnh ân xá của Napoleon đệ tam, V.Hugo cũng nhất quyết không quay về, ông kịch liệt chống đối chế độ đế chế thứ II, lên án gay gắt sự phản bội và áp bức của triều đình.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Một hình ảnh được ghi lại của Công xã Paris

Victor Hugo chỉ trở về sau khi chế độ Lui Napoleon sụp đổ, đó cũng là khoảng thời gian diễn ra Công xã Paris, đem lại một cuộc sống mới cho những người dân cùng khổ trong xã hội.

Tuy không thực sự tán đồng Công xã Paris song với trái tim đầy nhân ái, Hugo vẫn phản kháng và đấu tranh đến cùng trước những sự trả thù tàn bạo, đứng về những người công nhân thấp cổ bé họng trong suốt những năm tháng cuối đời.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Những phút giây cuối cùng của Victor Hugo

Victor Hugo mất vào tháng 5 năm 1885 trong sự thương tiếc của nhân dân Pháp, đặc biệt là những cựu chiến sĩ cách mạng Công xã Paris, những người lao động khốn khổ đã từng được ông giúp đỡ và bảo vệ.

Như vậy cuộc đời và sự nghiệp của Victor Hugo có những mối liên hệ rất chặt chẽ với thời đại, luôn nằm trong những biến động của Pháp và châu Âu thế kỷ XIX.

Ngôi sao Mai sớm nở rộ của văn đàn Pháp

Ngay từ thuở niên thiếu, Victor Hugo đã bộc lộ tham vọng rất lớn, trong cuốn nhật ký năm mười bốn tuổi, người ta đã tìm thấy những lời lẽ tỏ rõ ý chí và thể hiện cá tính mạnh mẽ của ông.

“Tôi muốn trở thành Chateaubriand hoặc không gì cả!”

V.Hugo có khả năng sáng tác từ rất sớm, mới mười lăm tuổi ông đã có cho mình những tác phẩm đầu tiên và được giải thưởng về thơ của Viện Hàn lâm Pháp. Hai năm sau, với tập thơ Odes, Hugo đã được vua Louis XVII dành tặng học bổng trị giá một nghìn franc một năm.

Trong khoảng thời gian đó, ông tham gia vào nhóm nhà văn lãng mạn và nhanh chóng trở thành thủ lĩnh của trào lưu này.

Mười ba năm kể từ khi cầm bút là những bước chân đầu tiên trong sự nghiệp văn học của Hugo. Cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông là Hand Islande, được xuất bản vào năm 1823, mô tả sự man rợ của bộ lạc chặt đầu người bằng búa đá và uống máu kẻ địch.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tiểu thuyết Ngày cuối cùng của một tử tù đã được xuất bản tại Việt Nam

Tiếp đến là một loạt các tác phẩm như tập thơ Nouvelles Odes, tiểu thuyết Bug-Jargal, tập thơ Về phương Đông.

Nổi bật hơn cả trong những tác phẩm ở giai đoạn này của ông là vở kịch Cromwell, nó đã phá vỡ các luật lệ, quy tắc khắt khe trong viết kịch từ các thời kì trước, tạo ra một tác phẩm làm chấn động kịch trường.

Từ sau năm 1830 đến năm 1850 được coi là giai đoạn mà sáng tác của Victor Hugo thực sự nở rộ, ngòi bút của ông cũng có nhiều biến chuyển để phục vụ đấu tranh, phục vụ quần chúng, tích cực sáng tác và tham gia đấu tranh chính trị.

V.Hugo sáng tác và xuất bản một số tập thơ như Lá thu, Khúc hát hoàng hôn, Tiếng nói bên trong, Tia sáng và bóng tối, tất cả đều chứa đựng lòng thương xót dành cho những kiếp người khốn khổ và lòng tin vào sức mạnh của nhân dân.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tiểu Nhà thờ Đức bà Paris bản tiếng Pháp

Ông sáng tác được một số vở kịch như Vị vua tiêu khiển, Lucrèce Borgia, Marie Tudor Angelo, bạo chúa thành Padoue.

Trong giai đoạn này, tác phẩm Nhà thờ Đức bà Paris có thể coi là tiêu biểu hơn cả, là một cuốn tiểu thuyết lãng mạn điển hình, đặc trưng cho phong cách nghệ thuật của Victor Hugo.

Chuyện tình đầy cảm động của Quasimodo và Esmeralda chính là phương tiện giúp Hugo lên án và đả kích kịch liệt bọn quý tộc, đồng thời ngợi ca tình yêu thương lẫn nhau của tầng lớp bình dân.

Tuy nhiên giai đoạn thành công nhất và cũng có nhiều sáng tác nổi tiếng nhất của ông lại là những năm tháng sống lưu vong ở nước ngoài từ năm 1851 đến năm 1870.

 

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tiểu thuyết Thằng cười của Victor Hugo

Tác phẩm đầu tiên trong giai đoạn này là Trừng phạt, tiếp đó là một loạt những tập thơ như Chiêm ngưỡng, Truyền thuyết những thế kỷ.

Trong khoảng thời gian này, Victor Hugo đã sáng tác và hoàn thành thiên tiểu thuyết nổi tiếng nhất trong sự nghiệp của ông, đó là Những người khốn khổ, tác phẩm như một hình dung đầy đủ và chân thực về những phận người bé nhỏ của xã hội Pháp lúc ấy.

Bên cạnh Những người khốn khổ, Hugo cũng viết một vài tiểu thuyết khác như Lao động biển cả, Thằng cười và một vài khảo luận khác như William Shakespeare.

Sau khi trở về Pháp, ông ít sáng tác hơn và chủ yếu tập trung vào các hoạt động chính trị.

Suốt cuộc đời, kể từ khi cầm bút Victor Hugo đã để lại một sự nghiệp đầy phong phú về thể loại và đầy tuyệt vời về chất lượng, mười một vở kịch, chín tập tiểu thuyết, hơn hai mươi tập thơ và rất nhiều những khảo cứu và tùy bút khác.

Ngòi bút tiêu biểu và xuất sắc của dòng văn học lãng mạn tích cực

Là người đứng đầu của dòng văn học lãng mạn lúc bấy giờ, các tác phẩm của Victor Hugo đều là những biểu tượng mẫu mực của thi pháp này, trong số đó nổi bật nhất là hai cuốn tiểu thuyết Nhà thờ đức bà Paris Những người khốn khổ.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tiểu thuyết Nhà thờ Đức bà Paris do NXB Văn học phát hành 

Sinh sống ở Paris nhiều năm nên những kiến trúc cổ điển của nhà thờ Đức bà đã khiến cho ông nảy ra ý tưởng viết một cuốn tiểu thuyết có tính lịch sử lấy bối cảnh thời Trung cổ, đó là lí do mà Nhà thờ Đức Bà Paris ra đời vào năm 1831.

Truyện được đặt giữa bối cảnh của Paris lãng mạn và đầy cổ kính, trầm lắng với không gian nhà thờ đầy uy nghiêm và sừng sững, có một câu chuyện tình đầy nghiệt ngã và đớn đau được Victor Hugo vẽ ra.

Quasimodo mồ côi được nhà thờ nuôi lớn và trở thành kẻ đánh chuông, hắn sống bên rìa của xã hội, âm thầm và lặng lẽ như một cái bóng, dưới hình hài của một thằng gù xấu xí là một trái tim hoang dại và trơ lì.

Thế mà Quasimodo lại biết yêu, đó là nàng Esmeralda xinh đẹp, hắn yêu nàng một cách đầy đắm say và cuồng nhiệt nhưng Esmeralda lại sợ hãi hình dạng xấu xí khác thường của hắn, nàng đem lòng yêu một người khác.

Quasimodo dành cho Esmeralda một tình yêu câm lặng và tuyệt vọng song cũng đầy mãnh liệt, hắn chấp nhận đánh đổi tất cả những gì hắn từng có, giết chết người đã cưu mang khi còn nhỏ để giải thoát cho nàng và kết thúc cả cuộc đời của chính mình.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Nhà thờ Đức bà Paris

Dùng chính những trải nghiệm của mình về cuộc đời và con người và trí tưởng tượng trác tuyệt, Victor Hugo đã vẽ ra một thế giới với những huyền bí, những tập tục và luật lệ đầy man rợ, đó là một xã hội phong kiến thu nhỏ với đủ hạng người.

Nhà thờ Đức bà Paris chỉ giống như một vỏ bọc đầy mỏng manh để từ đó giúp ông tái hiện chân thực xã hội mà mình đang sống.

Bút pháp lãng mạn trước hết được thể hiện qua nghệ thuật miêu tả và xây dựng cốt truyện, với ngòi bút đầy xuất sắc của Hugo, Nhà thờ Đức bà Paris hiện lên đầy độc đáo, khi thì uy nghi, khi thì thần bí.

Là một tiểu thuyết dài được chia thành nhiều quyển, cuốn sách sở hữu một cốt truyện đầy hấp dẫn và sinh động, đan cài trong bối cảnh lịch sử là những xung đột đầy đớn đau và ám ảnh của mối tình giữa Quasimodo và Esmeralda.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Nhà thờ Đức bà Paris đã được Walt Dinesy chuyển thể thành phim hoạt hình

Thủ pháp tương phản quen thuộc của chủ nghĩa lãng mạn không chỉ được thể hiện trong xây dựng cốt truyện mà còn được thể hiện trong nghệ thuật xây dựng nhân vật lãng mạn.

Nếu Esmeralda là tượng trưng cho tâm hồn thanh khiết thiện lương thì Quasimodo lại là biểu tượng cho tấm lòng cao đẹp của con người, cả hai nhân vật đã chiếu sáng bộ tiểu thuyết đầy âm u và tăm tối.

Nhà thờ Đức bà Paris là một tác phẩm tiêu biểu cho ngòi bút giàu chất thơ của Hugo với những thủ pháp nghệ thuật quen thuộc.

Tuy nhiên đỉnh cao của chủ nghĩa lãng mạn trong văn chương của V.Hugo phải kể đến Những người khốn khổ, đây là bức tranh rộng lớn và chân thực về cuộc sống của những người lao động nghèo khổ ở Pháp trong thế kỉ XIX.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tiểu thuyết Những người khốn khổ

Cuốn sách là câu chuyện về một cựu tù khổ sai Jean Valjean làm lại cuộc đời sau những lỗi lầm thời trẻ nhưng luôn phải đấu tranh với những bất công và định kiến của xã hội.

Ta thấy ngòi bút của Hugo trong Những người khốn khổ có sự chuyển biến lớn so với Nhà thờ Đức bà Paris. Cuốn tiểu thuyết về mặt cấu trúc phức tạp và đồ sộ hơn với năm phần là: Fantine, Cosette, Marius, Tình ca phố Plumet và anh hùng ca phố Saint Denis, Jean Valjean.

Bản thân Những người khốn khổ mang nhiều loại hình nghệ thuật của văn chương như tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa và là sự tổng hòa của phong tục, tôn giáo, lịch sử và chính trị Pháp thế kỷ XIX. 

Nghệ thuật lãng mạn trước hết để thể hiện trong lối văn miêu tả, kể chuyện đầy chất thơ, đó cũng là một đặc điểm quen thuộc trong văn chương của Victor Hugo.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn

Ông dành nhiều ca từ và tình cảm tốt đẹp không chỉ để miêu tả thiên nhiên mà còn để miêu tả những nhân vật của mình:

“Fantine rất đẹp. Nàng có giữ mình cho trong trắng mãi. Tóc nàng vàng óng; răng nàng rất đều. Nàng cũng có vàng ngọc làm của riêng như ai, nhưng vàng của nàng xếp trên mái tóc, ngọc của nàng giắt ở sau môi.”

Trong Những người khốn khổ, Victor Hugo đã xây dựng hơn hai trăm nhân vật và trong đó có tới chín mươi mốt nhân vật lãng mạn. Jean Valjean chính là nhân vật lãng mạn tiêu biểu nhất, là sợi dây liên kết những mảnh đời khốn cùng với nhau.

Tất cả tạo thành một bức tranh tổng thể về những kiếp người đớn đau của xã hội Pháp lúc bấy giờ.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Ngôi nhà nơi Victor Hugo sáng tác Những người khốn khổ

Cuốn sách không chỉ là tác phẩm ca ngợi tình yêu giữa con người với con người mà còn phản ánh hơi thở đầy sống động của thời đại. Sự kết hợp giữa bút pháp lãng mạn và sử thi đã giúp Victor Hugo tái những biến động của lịch sử Pháp.

Đó là ba bức tranh toàn cảnh về trận Waterloo, về cuộc nổi dậy của những người cộng hòa ở Paris năm 1832 và cuộc chạy trốn trong cống ngầm của Jean Valjean, trên phông nền ấy chính là số phận của những cảnh đời khốn khổ của nhân dân lao động.

Victor Hugo, Victor Hugo – Cây đại thụ của nền văn học lãng mạn
Tranh vẽ Victor Hugo

Nhà thờ Đức bà Paris Những người khốn khổ không chỉ tiêu biểu cho đặc trưng thi pháp của chủ nghĩa lãng mạn mà còn thể hiện sự biến chuyển trong ngòi bút và tấm lòng nhân đạo của Victor Hugo.

Suốt cuộc đời ông dùng để cống hiến cho văn học, cho những giá trị và niềm tin không bao giờ ngơi nghỉ về một xã hội tốt đẹp hơn.

Giống như một nhận xét hết sức xác đáng rằng:

“Tác phẩm của ông ra đời trên đống gạch đổ nát của ngục Baxti và chấm dứt khi những nghiệp đoàn thợ thuyền sắp sửa tuyên bố rằng mùa xuân sẽ thuộc về họ ngày 1 tháng 5 tại Chicago.

Victor Hugo là tấm gương phản chiếu cách mạng Pháp.”

Ông giống như một mầm xanh mọc lên từ đống tro tàn của chế độ phong kiến đã sụp đổ, rồi vươn mình trở thành một cây đại thụ trong văn đàn Pháp.

Hải Quỳnh