Đề tài người nông dân nghèo trở đi trở lại trong những sáng tác của Nam Cao, trở thành dấu ấn đặc biệt khi nhắc đến ông. Những sáng tác nổi bật trong đề tài này của Nam Cao có thể kể đến như Chí Phèo, Lão Hạc, Dì Hảo, trong đó không thể không kể đến truyện ngắn Nghèo.

Tác phẩm đã miêu tả một cách đầy chân thực thân phận của những người nông dân bị cái nghèo đẩy vào bước đường cùng không lối thoát.

Đôi nét về nhà văn Nam Cao

Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, sinh trưởng trong một gia đình bậc trung ở làng Đại Hoàng, tổng Cao Đà, huyện Nam Sang, phủ Lý Nhân (nay là xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, Hà Nam).

Hinh anh Nam Cao e1580631921558 1 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Chân dung của nhà văn Nam Cao

Ông là một trong những tác giả tiêu biểu nhất của dòng văn học hiện thực Việt Nam, người đọc ấn tượng với Nam Cao thông qua các sáng tác như Chí Phèo, Lão Hạc, Dì Hảo, Đời thừa, Sống mòn Mua nhà.

Các sáng tác tập trung vào hai đề tài chính là người nông dân và người trí thức nghèo, ngòi bút của ông đi sâu vào miêu tả những kiếp sống nhỏ bé bị số phận và thời cuộc kéo ghì xuống.

Viết nhiều về nỗi khổ của người nông dân đương thời qua những thứ nhỏ nhặt, xoàng xĩnh nhưng đằng sau những con chữ, những điều tưởng như tủn mủn ấy là cả một trữ lượng khổng lồ về con người, nhân tính và xã hội.

doi thua cua nha van nam cao e1596380212818 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Những sáng tác nổi bật của Nam Cao

Ở Nam Cao có cái gì đó rất giống với Lỗ Tấn, tưởng như dửng dưng, lạnh lùng và đầy chua chát nhưng ẩn sâu bên trong là một trái tim ấm nóng tình người.

Nghèo đấy con người vào bước đường cùng cực không lối thoát

Nghèo mở ra với khung cảnh đầy đau thương và nheo nhóc bởi tiếng than đói của thằng cu Bé, con của chị đĩ Chuột.

“- Bu ơi con đói…

Lần này có lẽ là lần thứ mười, thằng cu bé chạy về đòi ăn, chị đĩ Chuột đang quấy một nồi gì trong bếp, cáu tiết chạy ra mắng át nó đi:

– Đã bảo hết cơm rồi, tí nữa chè chín thì ăn chè mà!…”

Gia đình anh đĩ Chuột ở trong hoàn cảnh đầy khó khăn, anh bị ốm lại thêm gia cảnh túng thiếu nên mãi chưa khỏi, cả nhà cũng vì thế mà bị cái nghèo và cái đói làm cho điêu đứng.

Khung canh tieu dieu xo xac o lang que Viet nam e1601718374723 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Số phận lầm than của những phận người bị nghèo đói kéo ghì xuống

Số gạo ít ỏi còn lại trong nhà để dành cả cho anh, mấy mẹ con chị đĩ Chuột chỉ còn lại cám để qua bữa nhưng vì muốn chồng được yên tâm nên đành nói dối là mình ăn gạo đỏ.

Thế nhưng thằng cu Bé đâu thể hiểu được, nó khóc đòi ăn cơm của bố và dẫu rằng lời nói dối của mấy mẹ con chị hoàn hảo đến mấy cũng không qua được mắt của anh đĩ Chuột.

“Người cha khốn nạn nhìn đứa con chòng chọc, thở dài. Một giọt lệ từ từ lăn xuống chiếu.

– Thầy bảo gì con ạ?

– Lúc nãy mẹ con mày ăn cám phải không?

Gái gượng cười cãi:

– Ăn chè đấy chứ.

Bố nó chép miệng:

– Khốn nạn, chè đâu mà ăn, cơm còn không có nữa là chè! Rõ mày khổ từ trong bụng mẹ…”

Trong cảnh túng thiếu ấy, rõ ràng đã bán cả con chó mực với hai buồng chuối non cũng không thể cứu vớt cái gia đình đang ở bờ vực của cái chết, chết vì nghèo đói, chết vì bị đẩy đến đường cùng.

nam cao truyen ngan truoc 1945 e1601718400926 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Không có lối thoát nào cho những thân phận cùng cực 

Không muốn chứng kiến cảnh vợ con vì bệnh tật của mình mà khổ cực, anh đĩ Chuột chọn cách ra đi và buông xuôi. Ốm đau và đói nghèo khiến anh nghĩ rằng chỉ cần mình chết đi là mọi nguồn cơn khiến cho gia đình đau khổ cũng sẽ không còn nữa.

“Anh đĩ Chuột rít hai hàm răng lại. Hai chân giận dữ đạp phắt cái ghế đổ văng xuống đất. Cái tròng rút mạnh lại. Cái bộ xương bọc da giãy giụa như một con gà bị bẫy, sau cùng, nó chỉ còn gật từng cái chậm dưới sợi dây thừng lủng lẳng.”

Thế là sinh mạng còm cõi của anh đĩ Chuột không còn nữa nhưng mọi chuyện chẳng giống như những gì mà anh suy nghĩ, ngoài kia vợ con anh vẫn đang đối mặt và đấu tranh từng ngày với nghèo đói, chẳng có điều gì tươi sáng hơn diễn ra.

Ngòi bút đầy đặc sắc của Nam Cao trong truyện ngắn Nghèo

Sở hữu đề tài không mới nhưng truyện ngắn Nghèo vẫn gây ấn tượng sâu sắc với độc giả, đặc biệt hơn dù dung lượng không quá dài nhưng tác phẩm vẫn phô diễn được cái tài của Nam Cao.

Ngheo la tac pham tieu bieu cua Nam Cao e1601718479378 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Nghèo là một trong những sáng tác thể hiện bút lực xuất sắc của Nam Cao

Nam Cao không mất quá nhiều tình tiết để miêu tả bối cảnh của câu chuyện mà chọn cách trực tiếp đi thẳng vào khắc họa các nhân vật, chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ đề khiến người đọc hình dung và hiểu được tình cảnh của gia đình anh đĩ Chuột.

“- Bu ơi con đói…

Lần này có lẽ là lần thứ mười, thằng cu Bé chạy về đòi ăn, chị đĩ Chuột đang quấy một nồi gì trong bếp, cáu tiết chạy ra mắng át nó đi:

– Đã bảo hết cơm rồi, tí nữa chè chín thì ăn chè mà!…”

Càng đi sâu vào tác phẩm, cái nghèo và sự túng thiếu càng được miêu tả cụ thể và chi tiết, trong nhà chẳng có tài sản gì đáng giá ngoài mấy cái bát sứt mẻ tứ tung, đến cả cái múc thức ăn cũng là một cái vỏ trai.

Bệnh tình của anh đĩ Chuột ngày càng nặng thêm, gương mặt hốc hác và màu da tái xanh đi, hai con mắt ngơ ngác và lờ đờ, những chiếc răng dài và thưa khiến anh có cái vẻ dễ sợ của con ma đói.

Tác giả không dùng một từ nào để miêu tả về bối cảnh của thời đó nhưng từ gia đình của anh đĩ Chuột, người đọc dần như có cảm giác cái nghèo bao trùm lên mọi ngóc ngách, khiến không khí trở nên tiêu điều mà ảm đạm.

bia tuyen tap nam cao 1 e1601718542956 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Nam Cao đã khắc họa thành công số phận đau thương của những kiếp người khốn khổ

Ngòi bút miêu tả Nam Cao ngay lập tức phát huy tác dụng, ông biến một tác phẩm tưởng như không có cốt truyện, không bối cảnh trở nên rõ ràng và chân thực hơn bao giờ hết.

Những diễn biến tâm lý của anh đĩ Chuột cũng được nhà văn lột tả đầy hợp lý và xúc động.  Người đọc còn dễ dàng nhận ra phong cách quen thuộc của Nam Cao, bề ngoài lạnh lùng nhưng ở bên trong ẩn chứa tình yêu thương đầy ấm áp.

Nghèo đem đến một cốt truyện không mới, ta từng bắt gặp cái cảnh vì nghèo đói mà phải ăn cháo cám như trong Vợ nhặt của Kim Lân, cũng từng bắt gặp cái cảnh vì nghèo đói mà phải bán đi những thứ tài sản còm cõi cuối cùng như trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố.

tuyen tap nam cao e1596997713244 - Truyện ngắn nghèo: Thân phận cùng cực của kiếp lầm than
Tuyển tập truyện ngắn của Nam Cao

Thế nhưng ở tác phẩm này, cái nghèo đã đẩy con người ta đến bờ vực của tuyệt lộ, anh đĩ Chuột lựa chọn cái chết với hy vọng vợ con sẽ thoát khỏi gánh nặng là mình nhưng anh không biết chẳng có tương lai nào ở đây hết, mọi thứ vẫn đóng sập lại trước mắt những người ở lại.

“- Bu mày đâu?

Tiếng cái Gái rụt rè đáp lại:

– Bẩm bà, bu con đi vắng.

– Đi vắng! Đi vắng mãi! Mày về bảo con mẹ mày nội ngày mai không trả tiền tao thì tao đào mả lên đấy. Cái giống chỉ biết ăn không.

Ở ngoài ngõ, mẹ con chị đĩ Chuột vừa kêu khóc vừa van lạy. Bà Huyện nhất định bắt mẻ gạo mới đong để trừ sáu hào chị Chuột vay từ hai tháng trước cho chồng uống thuốc.”

Đối lập với sự yên ắng trong gian nhà của anh đĩ Chuột, ở bên ngoài là tiếng quát tháo của bà Huyện và tương lai đầy ảm đạm của vợ và các con, cái nghèo đói đeo bám con người ta ngay cả khi đã cái chết.

Không giống như chị Dậu vùng chạy khỏi đêm tối trời, không giống như ánh sáng hy vọng xuất hiện ở cuối tác phẩm Vợ nhặt, Nghèo kết thúc trong không khí đầy u ám và bế tắc, bi kịch vẫn chưa dừng lại mà dường như sẽ là một vòng lặp không có hồi kết.

Hải Quỳnh