Để hoàn thành nhiệm vụ hoặc đạt mục tiêu mong muốn, mỗi người đều cần chủ động bỏ công sức và “cố gắng” vượt qua trở ngại. Vậy “cố gắng” còn có cách hiểu nào khác không? Bài viết này giúp bạn hiểu cách sử dụng cùng các từ đồng nghĩa, trái nghĩa nhằm lựa chọn đúng sắc thái.
Từ cố gắng nghĩa là gì?
“Cố gắng” là hành động huy động công sức, ý chí và sự tập trung cao hơn bình thường để hoàn thành một việc hoặc cải thiện kết quả. Trong học tập, cố gắng thể hiện qua việc luyện tập đều đặn, sửa lỗi và kiên trì với kiến thức khó. Trong công việc, phẩm chất này được bộc lộ khi một người chủ động tìm giải pháp, hoàn thành trách nhiệm và không dễ dừng lại trước trở ngại.
Ví dụ: Mai cố gắng ôn luyện mỗi ngày để cải thiện kỹ năng ngoại ngữ.
Trong thể thao, người tham gia có thể cố gắng nâng cao thể lực, hoàn thiện kỹ thuật hoặc duy trì tinh thần thi đấu. Trong đời sống, hành động ấy còn xuất hiện khi con người sửa đổi thói quen, vượt qua bệnh tật và thích nghi với hoàn cảnh mới.
Ví dụ: Cả đội đã cố gắng thi đấu đến phút cuối cùng dù đang bị dẫn điểm.
Từ đồng nghĩa, trái nghĩa với từ cố gắng
Từ đồng nghĩa, trái nghĩa với từ cố gắng phản ánh mức độ bỏ công sức, mục tiêu dài hạn và thái độ trước khó khăn. Sau đây là những lựa chọn cần được phân biệt khi sử dụng.
Từ đồng nghĩa
Những biểu đạt tương đồng đều gợi tinh thần hướng tới kết quả nhưng không nhấn mạnh cùng một phương diện. Các lựa chọn tiêu biểu được giải thích cụ thể dưới đây.
- Nỗ lực: Huy động nhiều sức lực và khả năng để đạt kết quả mong muốn. Cách dùng trang trọng hơn, phù hợp với học tập, công việc và báo cáo đánh giá.
- Phấn đấu: Bền bỉ vươn lên nhằm đạt mục tiêu hoặc tiêu chuẩn tốt hơn trong thời gian dài. Lựa chọn này thường gắn với lý tưởng, thành tích và sự tiến bộ.
- Gắng sức: Dồn nhiều sức lực vào một nhiệm vụ khó hoặc cần hoàn thành trong thời gian nhất định. Cách diễn đạt làm nổi bật mức tiêu hao thể chất hay tinh thần.
- Ráng: Cố thực hiện một việc dù đang gặp khó khăn hoặc mệt mỏi. Lựa chọn này mang sắc thái khẩu ngữ và thường xuất hiện trong lời động viên thân mật.
- Kiên trì: Tiếp tục theo đuổi mục tiêu trong thời gian dài mà không dễ bỏ dở. Nghĩa không hoàn toàn trùng khít nhưng bổ sung rõ yếu tố bền bỉ của sự cố gắng.
Từ trái nghĩa
Các biểu đạt đối lập cho thấy sự giảm sút ý chí, ngừng hành động hoặc chấp nhận thất bại. Những lựa chọn dưới đây khác nhau về mức độ và nguyên nhân.
- Buông xuôi: Ngừng cố gắng vì không còn tin vào khả năng thay đổi tình hình. Sắc thái tiêu cực mạnh và thường gắn với tâm lý mất hy vọng.
- Bỏ cuộc: Dừng theo đuổi mục tiêu trước khi đạt được kết quả mong muốn. Hành động này có thể xảy ra vì khó khăn, mệt mỏi hoặc thay đổi lựa chọn.
- Nản chí: Mất tinh thần và giảm quyết tâm khi gặp trở ngại hoặc thất bại. Người nản chí có thể chưa dừng hoàn toàn nhưng không còn động lực như trước.
- Chùn bước: Do dự hoặc lùi lại trước thử thách, áp lực hay nguy hiểm. Cách diễn đạt giàu hình ảnh và thường dùng trong lời khích lệ.
- Lười nhác: Ngại bỏ công sức và thiếu chủ động trong học tập hoặc làm việc. Đây là trạng thái đối lập về thái độ, không nhất thiết đồng nghĩa với bỏ cuộc.
Bài tập ví dụ về từ đồng nghĩa, trái nghĩa với cố gắng
Các bài tập giúp người học phân biệt hành động dồn sức, quá trình phấn đấu và trạng thái mất ý chí. Ba dạng sau yêu cầu lựa chọn theo hoàn cảnh cụ thể.
Bài tập 1: Trắc nghiệm
- Cách diễn đạt nào phù hợp với mục tiêu rèn luyện lâu dài?A. Phấn đấuB. Buông xuôiC. Chùn bướcD. Bỏ cuộc
- Lựa chọn nào mang sắc thái khẩu ngữ, thân mật?A. Nỗ lựcB. RángC. Phấn đấuD. Kiên trì
- Biểu đạt nào chỉ việc dừng theo đuổi mục tiêu?A. Gắng sứcB. Bỏ cuộcC. Nỗ lựcD. Kiên trì
Đáp án: 1A, 2B, 3B. “Phấn đấu” gắn với mục tiêu dài hạn, “ráng” phổ biến trong lời nói thân mật, còn “bỏ cuộc” biểu thị việc dừng lại.
Bài tập 2: Điền cách diễn đạt phù hợp
Dùng “nỗ lực”, “nản chí” hoặc “gắng sức” để hoàn thành câu:
- Các bác sĩ đang ______ cứu chữa người bệnh.
- Lan không ______ dù lần thử nghiệm đầu tiên chưa thành công.
- Vận động viên ______ vượt qua đoạn dốc cuối cùng.
Đáp án: 1. nỗ lực; 2. nản chí; 3. gắng sức. Ba lựa chọn lần lượt phù hợp với hành động chuyên môn, trạng thái tinh thần và việc dồn sức thể chất.
Bài tập 3: Chọn cách diễn đạt đúng
- Học sinh bền bỉ theo đuổi danh hiệu học tập: phấn đấu hay buông xuôi?
- Người chạy dừng cuộc thi vì không muốn tiếp tục: bỏ cuộc hay kiên trì?
- Nhóm nghiên cứu tiếp tục sửa lỗi sau nhiều lần thất bại: nỗ lực hay chùn bước?
- Một người mất tinh thần khi gặp khó: nản chí hay gắng sức?
Đáp án: 1. phấn đấu; 2. bỏ cuộc; 3. nỗ lực; 4. nản chí. Mỗi đáp án thể hiện đúng mục tiêu dài hạn, việc dừng lại, hành động tiếp tục hoặc trạng thái suy giảm ý chí.
Lưu ý khi dùng các từ gần nghĩa
Mức độ công sức không phải tiêu chí duy nhất để phân biệt những cách diễn đạt liên quan. Các lưu ý sau giúp người viết chọn đúng sắc thái về thời gian, ý chí và hành động.
- Cố gắng và nỗ lực khác nhau về sắc thái: Cố gắng gần gũi, phổ biến trong giao tiếp hằng ngày. Nỗ lực trang trọng hơn và thường nhấn mạnh mức công sức đáng kể.
- Phấn đấu hướng tới mục tiêu dài hạn: Phấn đấu thường gắn với quá trình rèn luyện, tiến bộ hoặc đạt chuẩn mực. Một hành động ngắn hạn như nâng vật nặng không phù hợp với cách gọi này.
- Gắng sức nhấn mạnh việc dồn lực: Gắng sức thường mô tả thời điểm người thực hiện phải huy động sức lực cao. Cố gắng có phạm vi rộng hơn và không nhất thiết tạo cảm giác mệt mỏi.
- Quyết tâm không đồng nghĩa hoàn toàn với cố gắng: Quyết tâm là trạng thái ý chí mạnh mẽ trước khi hoặc trong khi hành động. Cố gắng là quá trình thực tế biến ý chí ấy thành công sức cụ thể.
- Buông xuôi khác bỏ cuộc: Bỏ cuộc chỉ hành động dừng một mục tiêu cụ thể, đôi khi là quyết định hợp lý. Buông xuôi mang sắc thái mất hy vọng và không còn muốn cải thiện tình hình.
Từ đồng nghĩa, trái nghĩa với từ cố gắng giúp người học miêu tả rõ công sức, quyết tâm và phản ứng trước trở ngại. Khi cân nhắc mục tiêu, thời gian cùng mức độ ý chí, người viết sẽ tránh nhầm lẫn giữa nỗ lực, phấn đấu, gắng sức và buông xuôi.
