Ở cữ là gì là câu hỏi được nhiều phụ nữ quan tâm khi chuẩn bị bước vào giai đoạn sau sinh. Đây là khoảng thời gian người mẹ nghỉ ngơi, phục hồi sức khỏe và thích nghi với việc chăm sóc em bé. Bên cạnh những quan niệm dân gian, mẹ bầu cần ưu tiên các nguyên tắc để phục hồi an toàn.
Ở cữ là gì?
Đây là cách gọi quen thuộc trong đời sống người Việt, dùng để chỉ khoảng thời gian người phụ nữ nghỉ ngơi và chăm sóc sức khỏe sau khi sinh con. Theo quan niệm truyền thống, trong thời gian này mẹ thường hạn chế một số hoạt động, chú trọng ăn uống, giữ ấm và dành nhiều thời gian nghỉ ngơi để cơ thể hồi phục.
Tuy nhiên, ở cữ không nên được hiểu đơn giản là phải nằm nghỉ hoàn toàn hoặc kiêng khem càng nhiều càng tốt. Sau sinh, cơ thể cần được theo dõi về chảy máu, đau, tình trạng vết khâu hoặc vết mổ, dinh dưỡng, giấc ngủ, sức khỏe tinh thần và khả năng cho con bú.
WHO khuyến nghị phụ nữ và trẻ sơ sinh cần được chăm sóc, theo dõi trong 6 tuần đầu sau sinh. Vì vậy, “ở cữ đúng cách” nên được hiểu theo hướng tạo điều kiện để mẹ phục hồi thể chất, ổn định tinh thần và thích nghi với vai trò chăm sóc trẻ, thay vì áp dụng máy móc toàn bộ các tập tục truyền thống.
Thời gian ở cữ là bao nhiêu ngày?
Trong quan niệm dân gian Việt Nam, thời gian ở cữ thường được nhắc đến là khoảng 30 ngày hoặc 3 tháng 10 ngày, tùy gia đình và vùng miền. Tuy nhiên, đây là cách tính theo truyền thống chứ không phải một mốc y khoa bắt buộc áp dụng cho mọi phụ nữ.
Theo WHO, mẹ cần tập trung vào 6 tuần đầu sau sinh và khuyến nghị nên tiếp xúc với nhân viên y tế trong giai đoạn này. Mẹ cần được đánh giá sức khỏe trong 24 giờ đầu, tiếp tục theo dõi vào khoảng 48–72 giờ, 7–14 ngày và khoảng tuần thứ 6. Nếu xuất hiện các biến chứng, việc theo dõi có thể cần kéo dài hơn.
Do đó, không nên hiểu rằng sau đúng 30 hoặc 40 ngày là cơ thể đã hoàn toàn trở lại trạng thái trước khi mang thai. Thời gian phục hồi phụ thuộc vào phương pháp sinh, tình trạng sức khỏe, vết khâu hoặc vết mổ, giấc ngủ, dinh dưỡng và nhiều yếu tố khác.
Những điều mẹ bỉm nên tránh khi ở cữ?
Sau khi sinh, nên ưu tiên những điều giúp cơ thể phục hồi và hạn chế các yếu tố có thể làm tăng nguy cơ biến chứng. Một số quan niệm kiêng cữ phổ biến không nhất thiết phù hợp với mọi sản phụ.
- Không tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung: Một số thuốc và sản phẩm có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ hoặc trẻ đang bú mẹ. Việc sử dụng nên được trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế, đặc biệt khi mẹ đang điều trị bệnh.
- Không kiêng ăn quá mức: Cắt bỏ quá nhiều nhóm thực phẩm có thể khiến chế độ ăn thiếu năng lượng hoặc dưỡng chất cần thiết cho quá trình hồi phục và nuôi con bằng sữa mẹ.
- Không nằm bất động trong thời gian dài: Nếu sức khỏe cho phép, mẹ nên vận động nhẹ và tăng dần theo khả năng. WHO khuyến nghị phụ nữ sau sinh không có chống chỉ định duy trì hoạt động thể chất và tăng mức vận động từ từ.
- Không tự ép bản thân làm việc quá sức: Chăm sóc trẻ sơ sinh đã tiêu tốn nhiều năng lượng, trong khi giấc ngủ thường bị gián đoạn. Gia đình nên cùng chia sẻ việc nhà và chăm sóc em bé để mẹ có thời gian nghỉ ngơi.
- Không bỏ qua các dấu hiệu bất thường: Chảy máu nhiều, sốt, đau tăng lên, đau bụng dữ dội, vấn đề ở vết mổ hoặc vết khâu, đau ngực bất thường. Những thay đổi đáng lo về tinh thần đều cần được đánh giá y tế kịp thời.
- Không áp dụng máy móc các kiêng kỵ dân gian: Những quy tắc như tuyệt đối không tắm, không gội đầu. Hay kiêng hoàn toàn một nhóm thực phẩm hoặc phải nằm một chỗ trong thời gian dài không nên được xem là nguyên tắc y khoa chung.
Kinh nghiệm ở cữ đúng cách cho mẹ bỉm
Ở cữ hiệu quả không nằm ở việc kiêng được bao nhiêu điều mà ở khả năng tạo môi trường thuận lợi cho quá trình hồi phục. Mẹ có thể tập trung vào một số yếu tố thiết thực dưới đây.
Ưu tiên chế độ ăn đủ chất
Sau sinh, cơ thể cần năng lượng và dưỡng chất để phục hồi các tổn thương do quá trình sinh nở, đồng thời hỗ trợ việc nuôi con bằng sữa mẹ nếu có. Bữa ăn nên đa dạng với nguồn đạm, tinh bột, chất béo, rau quả và đủ nước thay vì chỉ tập trung vào một vài món được truyền miệng là “lợi sữa”.
Nghỉ ngơi và phân chia việc chăm con
Giấc ngủ của mẹ sau sinh thường bị chia nhỏ bởi lịch bú và chăm sóc trẻ. Vì vậy, gia đình nên chủ động chia sẻ việc nhà, thay tã, chuẩn bị đồ dùng hoặc chăm bé để mẹ có thời gian nghỉ. ACOG cũng khuyến nghị huy động sự hỗ trợ của gia đình và bạn bè để giảm gánh nặng chăm sóc cho mẹ bầu.
Giữ vệ sinh cá nhân đúng cách
Vệ sinh cơ thể và vùng sinh dục sau sinh có vai trò quan trọng trong việc hạn chế nguy cơ nhiễm trùng. Mẹ nên tuân thủ hướng dẫn chăm sóc vết khâu tầng sinh môn hoặc vết mổ lấy thai nếu có, thay băng vệ sinh phù hợp và giữ vùng tổn thương sạch, khô theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Vận động nhẹ và tăng dần theo khả năng
Sau sinh, vận động phù hợp có thể hỗ trợ quá trình trở lại sinh hoạt bình thường. Mẹ nên bắt đầu với những hoạt động nhẹ khi sức khỏe cho phép và tăng dần cường độ theo khả năng. WHO khuyến nghị phụ nữ sau sinh không có chống chỉ định duy trì hoạt động thể chất và tránh ngồi hoặc nằm quá lâu.
Theo dõi tình trạng cơ thể sau sinh
Trong những tuần đầu, mẹ nên chú ý các dấu hiệu như lượng sản dịch, tình trạng đau, vết khâu hoặc vết mổ, tiểu tiện, đại tiện, đau đầu, mệt mỏi và các vấn đề liên quan đến tuyến vú. Đây đều là những nội dung được WHO đưa vào đánh giá hậu sản.
Quan tâm đến sức khỏe tinh thần
Sau sinh, sự thay đổi hormone, thiếu ngủ, đau đớn, áp lực chăm con và những thay đổi trong cuộc sống có thể ảnh hưởng đáng kể đến tâm trạng. Vì vậy, chăm sóc hậu sản không chỉ tập trung vào cơ thể mà còn cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần.
Ở cữ là gì không nên chỉ được hiểu là khoảng thời gian kiêng khem theo quan niệm truyền thống. Thay vì áp dụng máy móc các quy tắc dân gian, mẹ và gia đình nên ưu tiên hướng dẫn hậu sản từ nhân viên y tế để quá trình phục hồi diễn ra an toàn và hiệu quả.
