Cao lương đỏ là một trong những tiểu thuyết xuất sắc của nhà văn đương đại Mạc Ngôn, được xuất bản vào năm 1998 cuốn sách đã thành công trong việc tái hiện lại con người vả đời sống xã hội ở Trung Quốc, đặc biệt là vùng Đông Bắc Cao Mật vào thế kỷ XX.

Đôi nét về Mạc Ngôn và Cao lương đỏ

Văn học Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa có những gương mặt đi cùng với các trào lưu văn học nổi bật như văn học phản tư có Lưu Tâm Vũ hay Lỗ Tấn thuộc văn học thực nghiệm và trong số đó, không thể bỏ qua văn học tầm căn với Mạc Ngôn, cây bút một lòng tìm về nguồn cội.

Tác giả có tên thật là Quản Mạc Nghiệp, sinh năm 1955 ở huyện Cao Mật, tỉnh Sơn Đông của Trung Quốc, bởi nhà văn xuất thân trong gia đình nông dân nghèo khó nên ông đã phải trải qua một tuổi thơ ngập tràn cái đói, cái rét và bệnh tật.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Hình ảnh chân dung nhà văn Mạc Ngôn

Năm 1966, do ảnh hưởng của cuộc Đại Cách mạng Văn hoá ở Trung Quốc nên đời sống xã hội lúc bấy giờ bước vào giai đoạn mười năm hỗn loạn, một thời kỳ lịch sử đen tối mà nhân dân đã phải trải qua, sự kiện trên ảnh hưởng rất lớn đến cuộc đời của Mạc Ngôn.

Ông phải nghỉ học giữa chừng để đi chăn cừu và gia súc, nhà văn luôn đứng từ xa nhìn những người bạn đồng trang lứa vui chơi ở phía bên kia cánh cổng, trong giây phút ấy, Mạc Ngôn nghĩ rằng, thật đáng buồn khi một đứa trẻ cũng phải rời xa cộng đồng.

Vì không có sách đọc nên nhà văn bắt đầu học tập bằng việc lắng nghe, ông thường chăm chú kể lại từng câu chuyện ấy cho mẹ theo một cách phong phú, để rồi bản thân đã lớn lên gắn liền với những gì đẹp đẽ nhất, đó là văn hóa và truyền thống nơi mình sinh ra.

“Những câu chuyện mà các thế hệ ông bà tôi kể cơ bản là ma quỷ với yêu tinh, còn chuyện của những người thuộc thế hệ cha mẹ tôi kể phần lớn đều là lịch sử, tất nhiên lịch sử mà họ kể đều là lịch sử được truyền kỳ hóa, nó khác với lịch sử trong sách giáo khoa.”

Mạc Ngôn vẫn luôn mang theo trái tim yêu thích với lịch sử ngay cả trong những giấc mơ hoang dại nhất, ông say mê các mối tình siêu nhiên đến mỗi câu chuyện kỳ lạ đầy lôi cuốn, để rồi sau này chính điều đó đã ảnh hưởng rất lớn đến cảm quan sáng tác cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn.

Đến thời kỳ cải cách mở cửa, các trào lưu văn hóa phương Tây đã tác động mạnh mẽ đến mọi mặt đời sống xã hội nên trước bối cảnh lúc bấy giờ, bộ mặt văn học Trung Quốc đã thoát ra khỏi lối mòn cũ và được đổi mới một cách triệt để.

Đa phần các nhà văn ở giai đoạn này đều bị chi phối bởi dòng văn học Mỹ Latinh và Mạc Ngôn cũng không ngoại lệ, ông tiếp thu lối viết mới của hai tiểu thuyết gia nổi tiếng William Faulkner, Gabriel García Márquez từ đó tạo cho mình nền tảng vững chắc về phong cách sáng tác riêng.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Hình ảnh bìa sách Ếch của nhà văn Mạc Ngôn

Năm 34 tuổi, nhà văn chắp bút cho tiểu thuyết đầu tay là Bước 13, ngoài ra còn có một số cuốn sách khác như Báu vật của đời, Đàn hương hình, Ếch hay Noãn, đến hết cuộc đời, Mạc Ngôn đã đóng góp cho đất nước với hơn 80 truyện ngắn, 30 truyện vừa và chín kịch bản phim truyền hình.

Được mệnh danh là “Mạc Ngôn tam hồng” với ba cuốn tiểu thuyết xuất sắc trên văn đàn gồm Cao lương đỏ, Châu chấu đỏCủ cải đỏ trong suốt, những tác phẩm này đã giúp cho sự nghiệp văn chương của ông vụt sáng không chỉ ở trong nước mà còn trên thế giới.

Đa phần các tác phẩm đều được Mạc Ngôn lấy bối cảnh ở vùng Đông Bắc Cao Mật trong thời kỳ loạn lạc, để rồi từ một không gian nhỏ bé chật hẹp, nhà văn đã phác thảo lại bộ mặt thực sự của xã hội, của chiến tranh khốc liệt đang diễn ra trên chính đất nước, quê hương mình.

Không ngoại lệ với Cao lương đỏ, thông qua nhân vật tôi, câu chuyện xoay quanh hai nhân vật chính là Dư Chiếm Ngao và Đới Phượng Liên, cuốn sách đã vẽ nên một mối tình tuyệt đẹp hòa trong tiếng súng của mưa bom bão đạn cùng nhân chứng lịch sử có thật là cây cao lương.

Mảnh đất hằn in dấu chân lịch sử

Nhắc đến Mạc Ngôn thì không thể bỏ qua quê hương Cao Mật, từ Báu vật của đời đến Cao lương đỏ hay hầu hết các tác phẩm khác đều được lấy bối cảnh tại vùng đất này, tác giả chọn nó làm hình ảnh thu nhỏ đại diện cho Trung Hoa, từ đó tái hiện lại lịch sử một cách trọn vẹn nhất.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Hình ảnh bìa của cuốn sách Cao lương đỏ

Yếu tố trẻ thơ, ký ức và làng quê là ba điểm tựa lớn nhất của tác giả khi viết Cao lương đỏ, cuốn sách được lấy bối cảnh khi quân Nhật xâm lược Trung Quốc, tội ác mà chúng gây nên đã khiến cho mảnh đất quê hương Cao Mật chìm trong chết chóc, đau thương.

“Cao Mật với bạt ngàn cao lương đỏ, huy hoàng, dào dạt, uyển chuyển và dậy sóng biết bao.”

– Cao lương đỏ

Dấu vết chiến tranh in hằn lên cả thể xác lẫn tinh thần của mỗi con người nơi đây và Đới Phượng Liên cũng thế, vì gánh những giỏ bánh nặng để trợ cấp cho binh lính nên trên vai cô có mấy vết bầm khó phai, Mạc Ngôn đã trân trọng mà xem vết tích ấy như sự anh dũng cao cả được mang theo đến khi từ giã cõi đời.

Một ngày như mười năm, dài đến vô tận, những con người nơi đây mang trên mình tấm áo đỏ sẫm đứng trên mảnh đất bát ngát cao lương, họ cầm súng đấu tranh cho sự bình yên của quê hương đồng thời cũng là một lòng tận trung vì đất nước.

“Hơn ba trăm xác đồng bào nằm ngổn ngang, người mất tay kẻ cụt chân, máu chảy thấm cả một rải cao lương rộng lớn.”

– Cao lương đỏ

Mùi máu tanh như thấm sâu vào linh hồn của con người nơi đây để rồi đến mãi sau này, khi giành được độc lập tự do, những năm tháng đau thương ấy vẫn luôn tồn đọng ít nhiều trong tâm trí họ, thuở oanh liệt bi tráng là hành trình đấu tranh bảo vệ cao nguyên mang niềm vui bất tận.

Ruộng đất phì nhiêu bị san phẳng, con đường được làm từ làn roi, lưỡi lê của bọn tay sai và quân Nhật, bầu trời trong thời kỳ ấy bất giác cũng mang bao uất ức rã rời để rồi con người, vạn vật cũng nhuốm một mảnh ký ức khó quên cùng những nỗi đau mỏi mệt.

“Nông dân làm cỏ cao lương, ngẩng đầu thấy núi Bạch Mã, cúi đầu thấy đất đen, mồ hôi giỏ dòng dòng xuống đất, trong lòng biết bao đau khổ.”

– Cao lương đỏ

Khắp nơi trên mảnh đất Cao Mật này, đâu đâu cũng có tiếng khóc thảm thiết, cánh đồng bát ngát mùi thơm hoa cỏ như lời vĩnh biệt cuối cùng cho những kiếp người bị đọa đày, họ sẽ trở về với đất, với tinh hoa đã bồi tụ cho cao lương đỏ thẫm một màu.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Hình ảnh bìa sách Cao lương đỏ phiên bản tiếng Trung

Mỗi bông cao lương là một khuôn mặt chín đỏ, cánh đồng quê hương đã sinh ra tập thể lớn mạnh, cây cỏ và con người đều đợi mùa đơm hoa kết trái, chờ ngày đất nước thống nhất, đoàn tụ.

Có thể thấy được, Mạc Ngôn đã xem sự mạnh mẽ rắn rỏi của cao lương như ý chí anh hùng bất khuất của nhân dân vùng Đông Bắc Cao Mật.

Lịch sử ngổn ngang đã được nhà văn đưa vào Cao lương đỏ bằng cái nhìn trần thuật, ông không che đậy bất cứ thứ gì mà để cho dòng chảy ấy trôi mãi trên những trang viết, đằng sau đó là thảm kịch đau thương của một dân tộc đồng thời cũng là lời hiệu triệu nhân dân đứng lên chống giặc ngoại xâm.

Đó là góc nhìn phản ánh cả một thời, một đất nước, một đời sống và toàn bộ nhân dân, những nhà văn ấy đã đặt tầm nhìn của mình vào thế sự, vào con người đồng thời biến họ trở thành quan niệm thẩm mỹ riêng cho bản thân và Mạc Ngôn chính là như thế.

Có mối tình đẹp như mơ trong Cao lương đỏ

Đới Phượng Liên, một thiếu nữ xinh chỉ vừa mười sáu tuổi, vì cha mẹ ham tiền mà đem con gái gả cho quý tử bị bệnh hủi nhà họ Đơn giàu nhất vùng nhờ nấu rượu cao lương ngày ấy.

Có một hôm nọ, cha của Đơn Biển Lang bởi xem cô vừa mắt nên ba tháng sau đã cho kiệu đợi sẵn trước nhà mà không hề báo trước.

Cô bị đưa lên chiếc kiệu bốn người khiêng, kèn lớn kèn nhỏ thổi lên nghe vừa thê thảm vừa rũ rượi, loại âm thanh chán nản ấy ra đến đường làng thì dứt, ngồi trên kiệu, miệng Đới Phượng Liên cứ mấp máy khẩn cầu, thoáng chốc lệ rơi đầy mặt.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Hình ảnh bìa sách Cao lương đỏ phiên bản tiếng Anh

Độ xuân thì khiến cô khát khao về một cuộc sống tự do, ít nhất bản thân cũng sẽ lấy được người chồng có sức khỏe bình thường, sự bí bách buồn tủi khiến Phượng Liên vén tấm vải đỏ trên kiệu lên để hít thở rồi vô tình nhìn thấy phu kiệu Dư Chiếm Ngao, người sau này gắn bó một đời với cô.

“Nhân duyên xa ngàn dặm một sợi chỉ se lại là xong, tình duyên của con người là trời đất tác thành nên. Đấy là chân lý không thể nào tự chọn được.”

– Cao lương đỏ

Hai đêm ở nhà họ Đơn cô đều không ngủ, đến ngày thứ ba thì Phượng Liên được về nhà mẹ đẻ, ngồi trên con la đi nửa đường thì có người nhào đến bế cô chạy vào ruộng cao lương rậm rạp, thế là Dư Chiếm Ngao và Phượng Liên đã yêu nhau như thế.

“Ba ngày sống giữa rừng cao lương, nội tôi như qua một giấc mơ, thấm đậm lẽ đời nhân thế.”

– Cao lương đỏ

Người con trai, con gái đã dám bước qua rào cản của lễ giáo phong kiến, họ nắm tay nhau chạy mãi trên mảnh đường xuyên qua ruộng cao lương đỏ, để rồi trong gió không chỉ là tiếng cỏ cây vạn vật mà còn có những xúc cảm được ngân rung bởi tâm hồn trẻ trung, mãnh liệt khát khao không ngừng về một tình yêu muôn thuở.

Trong suốt thời gian ngắn ngủi ấy, Dư Chiếm Ngao cùng Đới Phượng Liên đã trao nhau những điều tuyệt vời nhất, người ta thường nói hạnh phúc đến nhanh cũng chóng tàn, họ chia tay trong một ngày xa lạ để rồi năm tháng qua đi, đất nước loạn lạc, anh lại trở về tìm cô giữa muôn trùng biển máu của đất cao lương.

“Bà vui sướng trông rõ những bông cao lương đung đưa, trông rõ khuôn mặt người con trai, tác thành bởi một cuộc tình thắm đỏ như cao lương quê hương.”

– Cao lương đỏ

Hai con người ấy như định mệnh sinh ra để gắn kết với nhau suốt những năm tháng dài đằng đẵng của cuộc đời, từ thể xác đến linh hồn, cảm xúc, ở họ luôn thấm đẫm mùi vị thơm ngát của ngọn cỏ cao lương đang phảng phất trong mưa gió quay cuồng.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Hình ảnh bìa của cuốn sách Cao lương đỏ

Đất nước bình yên ta sẽ cùng yêu, đất nước loạn lạc ta sẽ cùng đánh, Đới Phượng Liên bị quân Nhật bắn chết trong một lần gánh bánh đến quân khu, đứa con cứ cất mãi tiếng gọi như thấm đượm nước mắt và máu của nhân gian.

Đó là lần đầu tiên Dư Chiếm Ngao khóc, anh dùng đôi bàn tay vuốt xuống đôi mắt vẫn chưa kịp nhắm của giai nhân, Phượng Liên đã chết trên mảnh đất đen bình thường này nhưng còn mãi nơi đây là nỗi lưu luyến khôn nguôi không chỉ của con người mà còn của vạn vật mênh mông.

Tác phẩm là kết quả của tài nghệ văn chương

Cao lương đỏ vẽ nên một câu chuyện tĩnh lặng trong cái ồn ào của chiến tranh, đó là sự kết tinh giữa yếu tố sử thi tình yêu và sử thi lịch sử, từ đó những sự kiện trong tác phẩm có sự đan xen lẫn lộn nhằm tạo cho người đọc tính tò mò qua mỗi trang sách.

Là tác phẩm mở đầu cho tuyển tập Gia tộc Cao lương đỏ, cuốn sách không những vẽ lên một tình yêu tuyệt đẹp mà còn phản ánh được tinh thần kháng chiến bất khuất của nhân dân Trung Quốc đầu thế kỷ XX.

“Viếng các anh hồn và oan hồn ở trong ruộng cao lương mênh mông quê hương của tôi. Tôi là con cháu không xứng đáng của cơ vị, tôi nguyện đem trái tim nhúng đầy xì dầu bẩn thỉu của tôi cắt nhỏ ra, xếp thành ba bát, đặt vào trong ruộng cao lương.”

– Cao Lương đỏ

Mạc Ngôn đã xây dựng yếu tố nghệ thuật khiến tác phẩm mang tính điện ảnh hấp dẫn, cái chết huyền thoại của ông La Hán đã trở thành một phần ký ức không thể nào quên đồng thời sự kiện ấy còn là nét biểu trưng cho ý chí anh hùng kiên cường, bất khuất.

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ: Mối tình tĩnh lặng trong sự ồn ào của chiến tranh
Poster phim Cao lương đỏ do Trương Nghệ Mưu đạo diễn

Đới Phượng Liên và Dư Chiếm Ngao hay các nhân vật khác đều lấy rượu cao lương đã thấm đẫm máu của ông Lá Hán để uống nhằm thể hiện sự tôn trọng cũng như tưởng nhớ, ở họ luôn có lòng trung thành tuyệt đối với quê hương đất nước.

Những vết thương khó chữa đã in hằn trên báng súng nhuộm máu đỏ rửa mãi không sạch, tình yêu và cuộc chiến đấu trong Cao lương đỏ đều được kéo căng sợi dây kịch tính khiến độc giả càng đọc càng say mê, đó chính là cái tài trong văn chương Mạc Ngôn.

Giống với tên gọi, không gian chính của tác phẩm gắn bó chặt chẽ với ruộng cao lương, nó như khí trời, như nguồn cội, dù đi đâu hay về đâu thì những con người ấy vẫn không thoát khỏi hình bóng của ngọn cao lương, từ đó chúng ta thấy được tác giả có niềm yêu thương mãnh liệt đối với quê hương đất nước.

 

“Mọi thứ tôi có đều moi từ trong cái bao tải rách của vùng Đông Bắc Cao Mật.”

Cao lương là không gian để sống và chết, Đới Phượng Liên lúc ra đi trong máu vẫn còn thoáng qua mùi rượu nồng cao lương, lời văn cuối cùng viết cho Dư Chiếm Ngao cũng ở dưới ngọn cao lương đã gãy, từ khi nào mà nó đã bất giác trở thành nét tinh thần vật chất không thể thiếu của tác phẩm và đời sống con người nơi đây.

Tác phẩm trở thành bước nhảy thành công khiến cho tên tuổi của Mạc Ngôn vụt sáng, Cao lương đỏ xuất sắc nhận giải Mao Thuẫn năm 1985 – 1986 và được chuyển thể thành phim đoạt chiếm ngôi quán quân của liên hoan phim Cannes năm 1944.

Cao lương đỏ là chuyện người và cũng là chuyện đời đáng được quan tâm đối với bao thế hệ, qua từng trang sách chúng ta sẽ thấy được hơi thở cuồng nhiệt của sự sống, tình yêu và lịch sử, mỗi câu chữ đều mang đậm giá trị nhân văn sâu sắc.

Minh Minh