Hoàng tử và chú bé nghèo khổ (The Prince and the Pauper) là tác phẩm mang hơi hướng lịch sử đầu tiên của nhà văn Mark Twain, xuất bản lần đầu năm 1881 tại Canada và một năm sau đó tại Hoa Kỳ. 

Là một trong những cuốn sách đầu tiên của tác giả viết theo thể loại tiểu thuyết lịch sử, Hoàng tử và chú bé nghèo khổ được sáng tác sau khi Mark Twain kết thúc chuyến du lịch Châu Âu của mình.

Để có thể hoàn thành cuốn sách một cách trọn vẹn, ông đã đọc và tham khảo nhiều tài liệu về lịch sử của hai nước Anh và Pháp. Ban đầu nhà văn dự định đó sẽ là một vở kịch lấy bối cảnh thời Victoria nhưng cuối cùng ông quyết định quay ngược thời gian về thế kỉ mười sáu vào thời vua Henry VIII.

Đôi nét về nhà văn Mark Twain và tác phẩm Hoàng từ và chú bé nghèo khổ

Mark Twain tên thật là Samuel Langhorne Clemens, ông sinh vào tháng 11 năm 1835 trong một gia đình đông con không mấy giàu có tại Florida thuộc tiểu bang Missouri.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 3 e1630554077515 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Chân dung nhà văn Mark Twain

Khi Samuel lên bốn, gia đình ông chuyển về Hannibal, một thị trấn cảng nằm về phía tây bên bờ sông Mississippi. Tại đây nhà văn đã trải qua tuổi thơ ấu của mình với nhiều kỉ niệm thú vị như bơi lội trên sông, chơi đùa trong các cánh rừng hay hòn đảo nhỏ và đọc những cuốn truyện phiêu lưu mạo hiểm.

Mississippi là một dòng sông rất lớn, nối miền bắc với các thành phố phía nam và nắm một vị trí quan trọng trong cuộc nội chiến Hoa Kỳ.

Bằng những kỷ niệm của mình trên dòng sông ấy, Mark Twain đã viết ra nhiều tác phẩm tạo nên tên tuổi của ông được lấy bối cảnh ở đây như Cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer hay Cuộc sống trên sông Mississippi.

Thời điểm đó quê hương Missouri của nhà văn là một tiểu bang duy trì chế độ nô lệ, vì vậy trong suốt thời thơ ấu của mình ông đã từng chứng kiến nhiều người nô lệ da đen bị bán cho các đồn điền thuộc phía Nam.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 9 e1630554156603 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Những tác phẩm tạo nên tên tuổi của Mark Twain

Mark Twain đã tái hiện điều đó qua tác phẩm Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn, kể về hành trình đi dọc con sông Mississippi của cậu bé Huck Finn và người bạn Jim, một nô lệ da đen đang chạy trốn.

Trong thời kỳ nội chiến, Sam Clemens tham gia vào lực lượng quân sự miền nam sau đó bỏ trốn để theo nghề đào mỏ. Lưu lạc từ nơi này qua nơi khác, cuối cùng ông định cư tại Virginia và viết bài cho tờ báo địa phương có tên là Territorial. Thời điểm này, nhà văn bắt đầu sử dụng bút danh Mark Twain có nghĩa là sâu hai tầm, một khoảng cách an toàn khi đi thuyền trên sông.

Tác phẩm đầu tiên của Mark Twain được xuất bản năm 1865 có tên là Con ếch nhảy trứ danh của quận hạt Calaveras, đây chính là tác phẩm mang lại danh tiếng cho ông.

Khi tuyến đường thủy nối liền giữa thành phố San Francisco và vùng hải đảo Hawaii được khánh thành, Mark Twain được tờ báo The Sacramento Union phái đi làm phóng sự. Ông đã viết một loạt bài châm chọc các du khách bằng các câu chuyện ngắn với lối văn đàm thoại và giọng văn hài hước.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 2 e1630554243482 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Bìa tác phẩm Hoàng tử và chú bé nghèo khổ

Mark Twain sau đó nổi danh là một nhà viết văn khôi hài chuyên chế giễu các định kiến xã hội và hủ tục địa phương, ông được xếp cùng thời với những nhà văn châm biếm nổi tiếng thời bấy giờ là Bret Harte, Artemus Ward và Petroleum V. Nasby.

Năm 1867, nhà văn bắt đầu chuyến du lịch xuyên Châu Âu và miền đất thánh Palestine bằng con tàu thủy Quaker City. Sau chuyến du lịch này, ông đã tổng hợp những câu chuyện của mình viết lên nhiều tiểu thuyết lần lượt là cuốn Hoàng tử và chú bé nghèo khổ, Các kẻ ngây thơ ở nước ngoài và Đi nước ngoài.

Hoàng tử và chú bé nghèo khổ được xuất bản tại Mỹ vào năm 1882. Lấy bối cảnh nước Anh vào năm 1550, tác phẩm kể về hoàng tử Edward VI và đứa trẻ nghèo sống trong khu ổ chuột ở London tên Tom Canty, tuy có vẻ bề ngoài giống nhau nhưng cuộc sống của cả hai lại hoàn toàn đối lập.

Cuộc sống trái ngược của hoàng tử và chú bé Tom 

Câu chuyện bắt đầu vào một ngày thu giá lạnh giữa thế kỉ XVI, tại London có hai cậu bé chào đời, đó là Tom Canty sinh ra trong một gia đình nghèo khổ và Edward Tudor hoàng tử xứ Wales người sẽ kế nghiệp vua cha thừa kế đất nước.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 1 e1630554318726 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Chú bé Tom Canty và hoàng tử Edward có ngoại hình giống nhau

Tom lớn lên trong một khu phố được gọi là Ngõ Rác bẩn thỉu chật hẹp và đầy rác rưởi. Em sống cùng bố mẹ, bà nội và hai chị gái sinh đôi.

Mặc dù có cuộc sống vất vả nhưng mẹ và các chị gái của Tom là những người hiền lành tốt bụng còn cha và bà của em lại là người gian ác, lúc nào cũng rượu chè be bét luôn cãi cọ, chửi bới và bạo hành ba chị em Tom.

“Ngày nào cũng vậy, Tom lang thang hết phố này sang phố khác để ăn xin. Nếu chẳng may hôm đó không kiếm được xu nào thì tối về bố và bà lại đánh chú một trận nên thân, bắt chú phải nhịn đói đi ngủ.”

Tom rất thích đọc truyện cổ tích, em thường được bà cụ hàng xóm kể cho nghe những câu chuyện thú vị về cuộc đời của các vị hoàng tử, công chúa thời xưa nên cậu bé luôn mơ tưởng về thế giới gấm vóc lụa là đó và ao ước được gặp một vị hoàng tử bằng xương bằng thịt.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 5 e1630554587382 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Tuy có ngoại hình giống nhau những cuộc sống của hai cậu bé lại hoàn toàn khác biệt

Một ngày nọ, Tom tình cờ đi ngang qua cung điện và gặp được Edward, cậu được vị hoàng tử bé mời vào phòng riêng để trò chuyện. Tại đây, Tom đã kể cho hoàng tử nghe về gia đình mình và những điều mình làm hàng ngày ở phố Rác cùng với bọn trẻ.

Nghe vậy, hoàng tử hết sức ngạc nhiên về một thế giới xa lạ mà mình chưa từng biết đến. Edward bèn nảy ra ý định sẽ đổi trang phục của mình với Tom để có thể dạo chơi trong giây lát mà không bị nhắc nhở, sau đó sẽ đổi lại trước khi bị mọi người phát hiện.

Thế là, hai cuộc sống hoàn toàn khác biệt  với cả hoàng tử và cậu bé Tom diễn ra. Tom sống trong tòa cung điện nguy nga và đầy lễ nghi xa lạ. Cậu luôn mang trong mình nỗi sợ bị lộ thân phận thật, tuy nhiên, mọi người kể cả đức vua Henry đều không mảy may nghi ngờ Tom mà họ chỉ nghĩ rằng hoàng tử vì học hành vất vả mà tạm thời mất trí.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 6 e1630554768475 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Bản tiếng Anh của tác phẩm Hoàng tử và chú bé nghèo khổ

Về phía Edward, cậu bé lần đầu được tiếp xúc với thế giới thường dân thì bị mọi người cười nhạo vì liên tục nói rằng mình là hoàng tử.

Edward đã bị cha và bà nội của Tom đánh đập không thương tiếc vì cậu chẳng mang về được đồng xu nào. Quá sợ hãi người cha tàn ác, hoàng tử bé đã bỏ trốn khi gia đình đang di tản, cậu đã may mắn gặp được người bạn tốt Miles Hendon và cùng anh trở về ngôi biệt thự của gia đình.

Dù trải qua nhiều lần nguy hiểm nhưng cuối cùng bằng sự dũng cảm của mình, hoàng tử Edward đã trở về cung điện và thành công chứng minh được thân phận của mình ngay trước lễ đăng quang lên ngôi vua của Tom.

Giá trị nhân đạo được thể hiện qua tác phẩm Hoàng tử và chú bé nghèo khổ

Qua cuộc phiêu lưu của hoàng tử bé, người đọc có thể thấy được số phận của người nông dân nước Anh khi phải chịu những đạo luật khắc nghiệt khiến họ mất mạng sống có khi chỉ vì những điều rất vô lý.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 7 scaled e1630554637773 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Sự thay đổi về thân phận khiến hoàng tử Edward hiểu hơn về cuộc sống khổ cực của người dân

Một tên trong nhóm trộm cướp và ăn xin đi cùng John Canty đã kể về cuộc đời mình như vậy và điều đó khiến cho nhà vua lúc này phải suy nghĩ.

“Đầu đuôi câu chuyện là như thế này. Mẹ tôi gắng sức tự kiếm lấy miếng cơm. Bà cụ xin được một chân hộ lý chăm sóc những con bệnh. Không may một con bệnh bị chết mà các thầy thuốc chẳng biết vì sao. Thế là chiểu theo pháp luật nước Anh, mẹ tôi bị mang ra hỏa thiêu vì bị kết tội là phù thủy. Các con tôi bị đưa đến để chứng kiến cuộc hỏa thiêu người bà đáng thương của chúng… Luật pháp nước Anh! Hãy đứng dậy, hỡi tất cả các anh em! Hãy nâng cốc chúc mừng cái luật pháp nước Anh rất đỗi nhân từ đã giết chết một người đàn bà lương thiện! – Giọng hắn nghẹn lại, hắn nuốt  khan mấy lần rồi lại kể tiếp: – Thế rồi tôi lâm vào cảnh thất nghiệp. Tôi phải đi gõ cửa hết nhà này sang nhà khác để xin ăn. Tôi, vợ tôi và các con tôi nữa nhưng luật pháp nước Anh rất nhân đạo không cho phép người ta đi lang thang mà đói khát. Cho nên chúng tôi bị tóm cổ và được xơi đòn liên tiếp… Hãy  cạn chén đi, hỡi tất cả anh em! Hãy uống mừng cho cái luật pháp nước Anh rất mực nhân ái đã giết chết vợ tôi bằng đòn roi vọt! Nước mắt hắn giàn giụa chảy xuống gò má, hắn lấy tay áo quệt ngang rồi lại kể tiếp: – Vì tôi không đành lòng để các con tôi chết đói dần dần, tôi lại buộc phải đi ăn xin và cuối cùng bị tóm cổ, bị bán làm một tên nô lệ. Các anh em có hiểu cái từ ấy không? Tên nô lệ! Một tên nô lệ người Anh! Tôi đã chạy trốn khỏi tên chủ nô của tôi và khi nào tôi bị tóm cổ lần nữa thì luật pháp nước Anh rất mực từ bi bác ái sẽ treo cổ tôi lên để hóa kiếp cho tôi!”

Đỉnh điểm của sự bất công trong luật pháp hiện ra trước mắt Edward khi cậu bé bị nhốt vào tù cùng Miles Hendon. Trong tù hoàng tử được hai người phụ nữ quý mến và chăm sóc hết sức chu đáo, khiến cậu thực sự biết ơn họ.

Cho đến một sáng nọ, khi Edward tỉnh dậy và không thấy hai người phụ nữ kia bên cạnh, cậu bé nghĩ rằng họ đã được thả nhưng sự thật là họ đã bị đưa lên giàn hỏa thiêu. Tận mắt chứng kiến cái chết của hai người phụ nữ khiến cho hoàng tử đau khổ cùng cực và tự nhủ với lòng mình.

“Ta sẽ không bao giờ quên được những gì mà ta đã trông thấy trong giây phút ngắn ngủi này. Suốt đời ta, ngày ngày ta sẽ trông thấy nó, và đêm đêm ta sẽ mơ thấy nó, cho đến khi nào ta tắt thở mới thôi.”

Về phía Tom, khi cậu bé chứng kiến người phụ nữ bị nghi ngờ là phù thủy và đưa lên giàn hỏa thiêu, cậu bé đã giúp người phụ nữ thoát khỏi kiếp nạn vì bằng cách chứng minh sự thật là chẳng có phép màu nào tồn tại cả.

Cả hai cậu bé tuy khác nhau về địa vị, hoàn cảnh sống nhưng đều là những chú bé nhân hậu, tốt bụng, giúp đỡ người khác.

hoang tu va chu be ngheo kho hinh anh 8 e1630554897419 - Hoàng tử và chú bé nghèo khổ: Truyện cổ tích mang màu sắc nhân đạo
Tuy ở địa vị khác nhau nhưng hai cậu bé đều cảm thông trước nỗi đau của người khác

Nhờ có chuyến vi hành bất đắc dĩ, hoàng tử Edward đã có cái nhìn thực tế hơn về cuộc sống, biết yêu thương và có lòng cảm thông với những người nghèo khổ, điều này giúp cho cậu có sự cai trị công bằng, nhân từ và được lòng dân về sau.

Ý tưởng về tráo đổi thân phận là vô cùng mới mẻ ở thời điểm nó được ra mắt độc giả, chính điều này đã góp phần tạo nên thành công cho cuốn sách.

Là một tác phẩm dành cho thiếu nhi, Hoàng tử và chú bé nghèo khổ mang trong mình những bài học thấm thía nhiều tầng nghĩa và một cốt truyện tuy đơn giản nhưng đầy sức hút đến những trang cuối cùng.

Nhật Hằng