Làng là một trong những truyện ngắn đặc sắc của nhà văn Kim Lân, được sáng tác sau năm 1945 với nội dung xoay quanh cuộc sống người nông dân trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Tác phẩm đã tái hiện chân thật tình yêu quê hương và đất nước của ông Hai, một người luôn tự hào về Chợ Dầu, ngôi làng bản thân từng gắn bó. Bằng ngòi bút tài tình, Kim Lân đã khắc hoạ thành công những chuyển biến tâm lý của nhân vật khi nghe tin làng Chợ Dầu theo Việt gian.

Nhờ đó, truyện ngắn Làng đã mang đến cho độc giả cái nhìn sâu sắc về làng quê Bắc Bộ, đồng thời góp phần khẳng định tên tuổi của Kim Lân, người “một lòng đi về với thuần hậu nguyên thuỷ của cuộc sống nông thôn”.

Kim Lân cùng những trang viết về cách mạng

Kim Lân tên thật là Nguyễn Văn Tài, ông sinh năm 1920 tại Bắc Ninh và mất năm 2007 tại Hà Nội. Tác giả truyện ngắn Làng thường được biết đến là cây bút chuyên viết về làng quê Bắc Bộ, đây cũng là nơi cất giữ tâm hồn văn chương của ông từ những ngày đầu viết lách.

Nha van Kim Lan e1621429313286 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Nhà văn Kim Lân được biết đến là cây bút chuyên viết về làng quê Bắc Bộ

Sự nghèo khổ khiến ông phải bươn chải khắp nơi để kiếm sống, chi trả những nhu cầu thiết yếu hàng ngày. Nhờ đức tính chăm chỉ và chịu khó, óc quan sát tinh tế mà Kim Lân đã có cho mình cái nhìn sâu sắc về cuộc sống nông thôn Việt Nam.

Vì thế, ông chưa từng thôi nhạy cảm với đề tài người nông dân Việt Nam, từ đó tạo nên dấu ấn riêng so với những nhà văn cùng khai thác chủ đề này như Nguyễn Công Hoan với Bước đường cùng, Nợ nần, Lá ngọc cành vàng hay Vỡ đê Giông tố của Vũ Trọng Phụng.

nha van kim lan trong vai lao hac e1621429346637 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Kim Lân đảm nhận vai lão Hạc trong phim Làng Vũ Đại Ngày Ấy

Giữa sự xuất hiện của hàng loạt cây bút chuyên khắc họa số phận khốn khổ cùng hành trình đấu tranh của người nông dân, Kim Lân dần cho thấy sự khác biệt khi tìm được nét trong sáng và yêu đời của con người trong một xã hội còn tồn tại những điều bất nhân.

Có không ít tác phẩm đã đề cập đến chủ đề trên, tiêu biểu như Đôi chim thành, Con mã máiChó săn. Tuy nhiên, Làng Vợ nhặt của Kim Lân vẫn mang hơi thở khác biệt, đây cũng là hai truyện ngắn thành công nhất của ông.

Với nội dung mang tính giáo dục cao, Làng Vợ nhặt đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông và giữ nguyên sau nhiều lần tái bản, dẫu một số truyện ngắn như Bắt cá sấu trong rừng U Minh Hạ, Rừng xà nu, Mã Giám Sinh mua Kiều Lục Vân Tiên gặp nạn bị giảm tải.

Anh bia sach tuyen tap Kim Lan e1621429363308 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Kim Lân khai thác góc nhìn mới về làng quê Việt Nam

Trong Vợ nhặt, tác giả tập trung khắc họa cuộc sống của người nông dân năm 1945. Tuy chứa nhiều chi tiết đậm chất hiện thực nhưng tác phẩm không quá u ám, độc giả vẫn có thể bắt gặp nét tươi sáng nhờ những tình cảm tốt đẹp của con người nơi làng quê.

“Nhà văn dùng Vợ nhặt làm cái đòn bẩy để nâng con người lên trong tình nhân ái. Câu chuyện Vợ nhặt đầy bóng tối nhưng từ trong đó đã lóe lên những tia sáng ấm lòng.”

Nhà giáo Trần Đồng Minh

Nếu Vợ nhặt chú trọng vào cuộc sống người nông dân thì Làng lại tập trung vào tình yêu quê hương. Dẫu có đi xa, tìm được tri kỉ mới thì ông Hai vẫn đau đáu hướng về cội nguồn, nơi mình đã mang nặng trong lòng.

Làng Chợ Dầu qua giác quan của ông Hai

Làng được viết dựa trên một câu chuyện có thật, khi Kim Lân và gia đình sơ tán đến nơi ở mới thì xuất hiện tin đồn quê ông theo Việt gian. Những ánh mắt chế giễu và khinh thường lúc đó đã trở thành động lực, thôi thúc Kim Lân sáng tác để làm rõ sự thật.

“Hồi ấy gia đình tôi cũng đi sơ tán. Trên khu ở mới, có tin đồn làng tôi là làng Việt gian. Mọi người đều nhìn những người dân làng với con mắt chế giễu, khinh thường. Tôi yêu ngôi làng của tôi và không tin làng tôi lại có thể đi theo giặc Pháp. Tôi viết truyện ngắn Làng như thể để khẳng định niềm tin của mình và minh oan cho làng tôi.” – Kim Lân

Không chỉ mang tình yêu cùng sự tin tưởng dành cho quê hương đặt vào tác phẩm, ông còn tỏ rõ cảm xúc thật của chính mình. Niềm tự hào hay nỗi phẫn uất của ông Hai cũng chính là những gì đã in đậm trong tấm lòng nhà văn ngày đó.

Ông Hai yêu làng, tự hào về tinh thần kháng chiến người dân nơi đây giống cách người con yêu mẹ và tự hào về bố, đó là thứ tình cảm đơn thuần nhưng rất đỗi thiêng liêng và cao cả. Ông lão luôn muốn người khác biết đến mặt tốt của nơi bản thân từng gắn bó nên khi nghe được tin mới về Chợ Dầu, ông liền mang đi khoe khắp nơi.

lang hinh anh 1 1 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Làng được viết dựa trên chính câu chuyện của Kim Lân

Xưa nay cứ hễ đi đâu xa, ông lão phải cất vài tiếng khen và khoe làng mình vài câu thì mới chịu được. Ông yêu tất cả mọi thứ thuộc về Chợ Dầu, cảm xúc và suy nghĩ đều dành hết cho quang cảnh, con người và hồn làng.

Từ tầng mây đến lớp đất, ông đều ghi nhớ và cảm nhận một cách trọn vẹn. Mỗi khi kể về làng Chợ Dầu cho người vùng khác mà thấy mặt họ biến sắc vì kinh ngạc, ông liền lấy làm hả hê như vừa đạt một thành tựu mới.

Với ông Hai, niềm tự hào về thiên nhiên của làng quê thôi chưa đủ, ông còn hãnh diện về tinh thần kháng chiến của bản thân cũng như anh em láng giềng. Khi nghe tin quân đội ta lập công, vì muốn mọi người biết được lòng yêu nước của làng nên gặp ai, ông lão cũng nhanh miệng kể chuyện.

Qua những cảm xúc đầy tự hào mà ông Hai dành cho làng Chợ Dầu, độc giả phần nào nhận thấy tình yêu bất diệt dành cho nơi “chôn rau cắt rốn” trong trái tim nhà văn Kim Lân. Dẫu xung quanh nhiều lời chê bai, tác giả vẫn giữ nguyên niềm tin rằng làng không phản quốc.

ong hai luon khoe lang voi tat ca moi nguoi e1621429415946 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Chỉ cần rời làng là ông Hai sẽ đem chuyện kể với tất cả mọi người (Ảnh minh hoạ)

Vì quá yêu làng nên ban đầu ông lão không đồng ý đi tản cư cùng gia đình, một mực ở lại kháng chiến. Phải đến khi vợ ông khóc lóc và năn nỉ, thậm chí xin mọi người xung quanh khuyên nhủ thì ông mới chấp nhận.

Rời làng, ông Hai như mất đi sức sống, gương mặt cùng không còn nét tươi vui như những ngày ở quê. Tưởng chừng sẽ buồn rầu nhưng may mắn thay, ông đã gặp được bác Thứ, một người luôn sẵn lòng nghe tất cả mọi chuyện về làng Chợ Dầu mà không có lấy một lời phàn nàn.

Thế nhưng, sự tốt bụng của bác Thứ cũng không thể làm vơi đi những bức bách trong người ông lão. Thành ra ông luôn cảm thấy khó chịu, không chỉ vì nỗi canh cánh về làng Chợ Dầu mà còn vì sự phiền toái của bà chủ nhà, một người có cái giọng “lành chanh”.

“Mụ lấy đến người chồng này là đời chồng thứ ba rồi; hai người trước, người thì người ta bỏ mụ, người thì mụ bỏ người ta. Tính nết lành chanh lành chói, chỉ bắt nạt chồng.”

Tất cả những điều đó tạo thành cơn sóng trong lòng, khiến ông nhớ da diết ngôi làng mang cái hồn đồng điệu với chính mình. Ông lão nhớ về những ngày đi đào hố, đắp ụ và xẻ hào cùng anh em, vui vẻ mà không nhàm chán như bây giờ.

ong hai nho ve ngay thang lam viec voi anh em trong lang e1621429439771 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Trong không gian tĩnh mịch ông Hai nhớ lại ngày còn ở làng

Trong trưa hè nóng bức, không gian tĩnh mịch càng khiến ông lão hồi tưởng lại khoảng thời gian còn vui vẻ. Kim Lân miêu tả khoảnh khắc đó như thể ông Hai sắp bật dậy thu dọn đồ đạc, bỏ lại vợ con mà về với Chợ Dầu.

Trái tim từ lâu đã dành cho ngôi làng kháng chiến, sắc cảnh hay cuộc sống có yên bình đến đâu thì đối với ông Hai, mọi thứ vẫn ở con số không. Giờ đây, chuyện làm cho ông lão có hứng thú nhất chỉ là ra đường, vừa nghe vừa kể về quê nhà.

Thế nhưng, niềm vui nhỏ bé của ông Hai không duy trì được lâu, ông trở nên im lặng sau khi từ bên ngoài về. Những cuộc trò chuyện hằng ngày với bác Thứ bỗng chốc bị huỷ bỏ, tiếng mụ chủ nhà khó chịu cũng không còn lọt tai ông lão nữa.

Những người tản cư mới đến nói rằng cả làng Chợ Dầu là Việt gian, theo giặc Pháp chứ không có tinh thần kháng chiến như chuyện thường nghe. Nét mặt ông Hai vốn đã buồn nay lại sầu thêm, chỉ biết thầm hổ thẹn và oán trách.

Khi niềm tin kháng chiến được đặt đúng chỗ

Xen lẫn tiếng quạt, tiếng thở và tiếng trẻ con khóc rồi lại tiếng cười của mấy người đi phá đường về là thông tin trời giáng, mà lại đánh trúng ông Hai với mấy gia đình làng Chợ Dầu đang tản cư ở đây.

“Ông Hai quay phắt lại lắp bắp hỏi:

– Nó… Nó vào chợ Dầu hở bác? Thế ta giết được bao nhiêu thằng? Người đàn bà ẵm con cong môi lên đỏng đảnh:

– Có giết được thằng nào đâu. Cả làng chúng nó Việt gian theo Tây còn giết gì nữa. Cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân. Ông lão lặng đi, tưởng như đến không thở được.”

Cuộc hội thoại trên là giữa ông Hai và một người đàn bà Gia Lâm vừa tản cư lên, ban đầu khi nghe đến tên làng thì ông hồ hởi lắm nhưng ngay sau đó liền co thắt lại. Nội tâm rối bời vì ngỡ ngàng và tủi hổ, ông lão nhanh chóng rời đi nhân lúc những người xung quanh không để ý.

Trên đường về, ông Hai mất hẳn cái sự tự tin và vẻ ngạo nghễ trước đó. Bước chân nhanh chóng vào nhà của ông lão bỗng khựng lại khi nhìn thấy mấy đứa con, ông khẽ rơi nước mắt vì nghĩ đến việc người ta sau này sẽ gọi chúng là dân làng Việt gian.

noi ho then trao dang sau khi biet tin lang la viet gian e1621429457147 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Ông Hai ủ rũ hay khi biết tin làng là Việt gian

Nghe tin cả làng theo Tây, ông Hai tủi nhục lắm nhưng vẫn giữ niềm tin bấy lâu. Ông nhớ lại từng người rồi ngẫm thấy ai cũng đều có tinh thần, quyết chí ở lại để sống còn với giặc mà đời nào lại chịu làm điều nhục nhã như lời người đàn bà ở Gia Lâm vừa nói.

Thế nhưng, niềm tin ấy nhanh chóng bị xóa nhòa bởi ba chữ “làng Việt gian”, điều đó khiến ông lão đau khổ khi nghĩ đến nhà mình cũng như các gia đình đang lang bạt ở vùng khác. Nỗi uất ức dâng lên trong lòng, ông Hai không ngừng lo lắng về cuộc sống sau này khi mọi người đều biết làng mình theo Tây.

Thông tin làng Chợ Dầu là Việt gian giờ đây đã lan khắp khu tản cư, gian nhà ông Hai lặng đi và hiu hắt hơn ngày thường. Bà Hai cũng biết chuyện, bỗng chốc bà thấy thương cảm cho tấm thân của chồng mình.

ong hai nhot minh trong gian nha tro e1621429480212 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Từ khi biết tin ông Hai chỉ dám quẩn quanh trong gian nhà trọ

Tin tức lan rộng đã khiến ông Hai không dám bước ra khỏi nhà, đến việc sang tìm bác Thứ nói chuyện cũng trở thành điều khó khăn. Ông lão quanh quẩn trong gian phòng chật chội và tù túng để nghe ngóng tình hình, chỉ cần thấy người ta tụ lại là ông chột dạ.

Bởi vì ông tin vào tinh thần kháng chiến của dân làng nên vẫn mong ngóng một sự đính chính rằng Chợ Dầu không theo Việt gian. Hy vọng của ông Hai ở thời điểm đó như ngôi sao nhỏ còn sót lại trên bầu trời, ánh sáng le lói của nó không thể xóa đi đêm tối thăm thẳm.

Tuy yêu làng nhưng sau bao lần suy nghĩ, ông Hai quyết định sẽ không quay về quê hương. Nước mắt cứ thế tuôn trào, nhân vật trong truyện ngắn của Kim Lân đã lựa chọn hy sinh tình cảm cá nhân vì lòng trung thành với Tổ Quốc.

niem tin vao khang chien o lang duoc thap sang e1617243382981 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Ông Hai phấn chấn hẳn lên sau khi biết Tây đốt nhà mình

Thông qua việc xây dựng tình huống, Kim Lân đã lột tả chân thật sự phẫn uất của nhân vật khi buộc ông lão phải đưa ra lựa chọn xác đáng nhất. Nhà văn để ông Hai tự quyết định cảm xúc của bản thân mình, chấp nhận hy sinh tình cảm cá nhân để giành độc lập cho đất nước hay ngược lại.

Lựa chọn có phần “một chín một mười” này đã đẩy sự căng thẳng của toàn cục lên đỉnh điểm, nếu không khéo sẽ rất dễ làm hỏng mạch truyện. Tuy nhiên, sự tài tình trong văn chương đã giúp Kim Lân thành công trong việc tạo ra nút thắt kịch tính và cách mở cũng đầy nhẹ nhàng.

“- Bác Thứ đâu rồi? Bác Thứ làm gì đấy! Tây nó đốt nhà tôi rồi bác ạ. Đốt nhẵn! Ông chủ tịch làng tôi vừa mới lên trên này cải chính, ông ấy cho biết… Cải chính cái tin làng chợ Dầu chúng tôi là Việt gian ấy mà. Láo! Láo hết! Toàn là sai sự mục đích cả.

Bác Thứ chưa nghe thủng câu chuyện ra sao, ông lão đã lại lật đật bỏ lên nhà trên.

– Tây nó đốt nhà tôi rồi ông chủ ạ. Đốt nhẵn. Ông chủ tịch làng em vừa lên cải chính… Cải chính cái tin làng chợ Dầu chúng em Việt gian ấy mà. Láo! Láo hết, chẳng có gì sất. Toàn là sai sự mục đích cả!”

Ông Hai vui mừng khi biết tin nhà mình ở quê bị Tây đốt, điều đó chứng minh người trong Chợ Dầu không phải Việt gian. Ông lão mang chuyện này kể đầu tiên với bác Thứ, sau đó mang đi nói với cả khu tản cư.

Nhân vật tự tin bước ra ngoài đường, cứ hễ gặp ai là ông sẽ mang chuyện Tây đốt nhà kể cho bằng hết. Mọi người trong khu đều mừng cho ông lão, bất ngờ nhất là mụ chủ nhà cũng tỏ ra vui sướng, trò hai mắt mà reo lên.

Những âm vang còn mãi trong truyện ngắn Làng

Khi nhắc đến Làng, đa số độc giả bày tỏ sự ngưỡng mộ với cách xây dựng nhân vật và tình huống trong văn chương của Kim Lân. Hai yếu tố hiện thực và nhân đạo được ông lồng ghép một cách uyển chuyển và nhịp nhàng, mang đến cái nhìn tổng quan về cuộc sống lẫn nội tâm của người nông dân thời kỳ đó.

Không chỉ là tác phẩm tiêu biểu cho lối viết của Kim Lân, Làng còn thể hiện được tinh thần yêu nước của nhân dân ta mà đặc biệt là lý trí mạnh mẽ, kiên trung với sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, lời kêu gọi kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

lang hinh anh 1 e1626543731922 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Làng thể hiện ý chí mạnh mẽ và kiên trung của dân tộc Việt Nam

Hầu hết, độc giả đều cảm nhận được tầm quan trọng của làng trong tâm khảm ông Hai nói riêng và người nông dân nói chung. Bởi lẽ sinh thời, họ phải đối mặt với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp nên nơi che chở và bao bọc cho đời sống vật chất cũng như tinh thần chỉ có quê hương.

Bởi vậy, thứ tình cảm đó không bị ảnh hưởng bởi vật chất hay quyền lợi. Sâu trong tâm thức, mỗi người nông dân đã coi quê hương như một phần linh hồn, nếu rời xa thì cuộc sống sẽ chẳng thể trọn vẹn.

“Nhà văn Kim Lân chỉ viết những gì mình thuộc, không tuyên ngôn, không phô trương ồn ào, càng không sa vào những cuộc đánh đấu, mà chỉ muốn là một người viết khiêm nhường, một phận người tử tế, phải chăng đó là một trong các nguyên cớ khiến Kim Lân kiên trì, chủ trương viết ít dù điều đó “gây thiệt” cho ông, cũng là thiệt cho nền văn học nước nhà nửa sau thế kỷ XX” – Giáo sư Phong Lê

Từ câu chuyện của chính mình, Kim Lân đã tạo nên nút thắt cho tác phẩm khi đặt nhân vật vào tình huống éo le. Vốn là người yêu làng, quý mến anh em hàng xóm nhưng giờ đây, ông Hai phải đứng giữa hai ngã rẽ vì nghe tin Chợ Dầu theo Tây.

Nỗi thất vọng xen lẫn bàng hoàng, những giọt nước mắt gần như nhấn chìm nhân vật. Thế nhưng, sau hàng đêm trăn trở giữa lựa chọn về hay không, ông đã chấp nhận từ bỏ mảnh đất quê hương để nghe theo tiếng gọi tổ quốc.

lang hinh anh 2 e1626609038851 - Làng: Bức tranh kháng chiến của người nông dân Việt Nam
Tình huống truyện trong Làng được Kim Lân xây dựng một cách tài tình

Bên cạnh tình huống đắt giá, Làng còn mang đến cho độc giả những cảm nhận chân thực về dáng vẻ, lời nói và suy nghĩ của người nông dân thuần phác. Đó là những tấm thân gầy guộc, đôi chân trần trên nền đất, tiếng cười khi nghe tin quê nhà có sự đổi mới hay giọt nước mắt của sự chia ly. 

Đặc biệt là nhân vật ông Hai, người nắm giữ linh hồn của tác phẩm. Ông đã thể hiện một cách sống động bức tranh về làng quê Việt Nam với những nét đẹp mộc mạc và giản dị, từ đó khơi dậy lòng yêu quê hương và đất nước của nông dân Bắc Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Dưới ngòi bút của Kim Lân, hình ảnh bình dị mà không kém phần sâu lắng về người nông dân và đồng quê Bắc Bộ sẽ mãi khắc sâu trong tâm trí độc giả. Những nét đẹp ấy đã thực sự trải qua nhiều thế hệ, trở thành câu chuyện tiêu biểu của nền văn học Việt Nam.

Loan Phương