Nguyễn Tuân, người nghệ sĩ suốt đời tôn thờ cái Đẹp, đã để lại dấu ấn vĩnh cửu trong văn học Việt Nam với tác phẩm “Chữ người tử tù”. Khắc họa cuộc hội ngộ bi tráng giữa ánh sáng tài hoa và bóng tối ngục tù, truyện ngắn này là đỉnh cao của phong cách nghệ thuật uyên bác, thách thức mọi giới hạn của hiện thực. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích Chữ người tử tù, làm rõ vẻ đẹp lý tưởng và sức mạnh cảm hóa bất diệt của thiên lương trước cường quyền.
1. Giới thiệu tác phẩm
Trong hành trình khám phá văn chương, việc nắm bắt tinh hoa của tác giả và bối cảnh sáng tác là nền tảng quan trọng. Dưới đây là toàn bộ tư liệu chi tiết về một trong những áng văn kiệt xuất nhất của văn học hiện đại, phân tích Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân:
Tác giả Nguyễn Tuân
Nguyễn Tuân (1910-1987) là một nhà văn tài hoa, uyên bác, nổi tiếng với phong cách sang trọng, phóng túng và đầy chất “ngông” của một người nghệ sĩ suốt đời tôn thờ cái đẹp. Sinh ra trong gia đình nhà Nho giữa buổi Hán học suy tàn, ông mang trong mình nỗi hoài niệm về những giá trị tinh hoa cổ xưa. Sau Cách mạng tháng Tám, ông chuyển hướng ngòi bút, tự nguyện dấn thân và phục vụ hai cuộc kháng chiến bằng tài năng của mình.
Một số tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Tuân như:
- Trước Cách mạng: Một chuyến đi (1938), Vang bóng một thời (1940) (tiêu biểu cho cái đẹp cổ kính), Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua…
- Sau Cách mạng: Đường vui, Tình chiến dịch…
Nguyễn Tuân là nhà văn luôn tìm kiếm cái “Tuyệt đỉnh”, “Tuyệt đối”, “Phi thường” trong mọi lĩnh vực đời sống. Ông huy động vốn kiến thức rộng lớn của mình (âm nhạc, hội họa, thể thao…) để khám phá và mô tả sự vật đến tận cùng. Sự sáng tạo độc nhất trong ngôn từ, cách đặt câu và sử dụng biện pháp tu từ, tạo nên một giọng văn giàu hình ảnh, nhịp điệu và đầy chất thơ.
Có thể nói rằng, Nguyễn Tuân chính là bậc thầy của văn xuôi, người nâng tầm ngôn ngữ tiếng Việt lên đỉnh cao của sự tinh tế và cầu kỳ.
Bối cảnh sáng tác Chữ người tử tù
Truyện ngắn “Chữ người tử tù” là một trong những áng văn kinh điển, kết tinh tài hoa và tâm huyết của Nguyễn Tuân, là minh chứng rõ ràng nhất cho phong cách nghệ thuật “tài hoa, uyên bác” của ông.
Tác phẩm ban đầu mang tên “Dòng chữ cuối cùng”, được in trên tạp chí Tao Đàn năm 1939. Sau đó, nó được tuyển chọn vào tập truyện ngắn “Vang bóng một thời” (in lần đầu năm 1940) gồm 11 truyện ngắn. Tập truyện này được giới phê bình đánh giá là một văn phẩm đạt đến sự toàn thiện toàn mỹ, nơi Nguyễn Tuân ghi lại những tinh hoa cuối cùng của một thời đại đã qua.
Tác phẩm được kiến tạo một cách logic và nghệ thuật, dẫn dắt người đọc từ sự tò mò, ngưỡng mộ đến cảnh tượng bi tráng, tất cả xoay quanh cuộc gặp gỡ định mệnh giữa cái “Đẹp” và cái “Thiện”. Bố cục được chia làm 3 phần chính gồm:
- Phần 1: Khởi đầu của sự ngưỡng mộ (Từ đầu đến … rồi sẽ liệu)
- Phần 2: Cuộc gặp gỡ định mệnh và tấm lòng tri âm (Tiếp theo đến …thiếu một chút nữa ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ)
- Phần 3: Cảnh cho chữ (Phần còn lại)
2. Lập dàn ý phân tích Chữ người tử tù
Mẫu dàn ý phân tích Chữ người tử tù chi tiết bạn có thể tham khảo sau đây:
Mở bài
- Tác giả: Giới thiệu về Nguyễn Tuân – một cây bút độc đáo, tài hoa bậc nhất của văn học hiện đại Việt Nam, người đã xác lập vị thế không thể thay thế bằng phong cách nghệ sĩ tinh tế và uyên bác.
- Tác phẩm: “Chữ người tử tù” là áng văn tiêu biểu, kết tinh trọn vẹn phong cách nghệ thuật độc đáo đó. Tác phẩm được trân trọng tuyển in trong tập Vang bóng một thời (1940), nơi cái đẹp cổ kính và tinh hoa văn hóa được tôn vinh.
Thân bài
1. Kiến tạo tình huống truyện: Phép nghịch lý tuyệt vời
Tác phẩm xây dựng một tình huống truyện đầy kịch tính và nghịch lý, làm nền cho sự thăng hoa của cái Đẹp:
- Không gian: Chốn ngục tù u tối, ẩm ướt – nơi cái ác và sự hủy diệt ngự trị. Đây không phải là nơi dành cho sự giao cảm và nghệ thuật.
- Thời gian: Những khoảnh khắc cuối cùng, cận kề án chém của người tử tù.
- Ý nghĩa: Sự đối lập cực đoan về không gian và thời gian tạo nên kịch tính nội tại, làm nên một cuộc hội ngộ lịch sử giữa hai con người có vị thế đối lập nhưng cùng chung một chí hướng tôn thờ cái Đẹp.
2. Nhân vật Huấn Cao: Sự kết hợp của anh hùng, nghệ sĩ và thiên lương
Huấn Cao là biểu tượng của cái “Đẹp” toàn diện:
- Nghệ sĩ thư pháp trác tuyệt:
- Người sở hữu “cái tài viết chữ vuông lắm, đẹp lắm”, được cả vùng tỉnh Sơn kính phục.
- Chữ của ông được xem là “một báu vật ở trên đời”, biểu tượng cho tài năng và khí phách.
- Khí phách hiên ngang bất khuất:
- Mang tầm vóc của một anh hùng nghĩa liệt, thủ lĩnh khởi nghĩa chống lại triều đình.
- Thái độ thản nhiên rũ rệp trên thang gông ngay khi vào ngục, thể hiện phong thái ung dung, tiết tháo của một nhà Nho.
- Thái độ khinh miệt, đầy ngạo nghễ khi đối đáp với Quản ngục chứng tỏ không hề khuất phục trước cường quyền và cái chết.
- Thiên lương cao cả và tinh sạch:
- Giữ trọn nguyên tắc “trọng nghĩa khinh lợi”: “không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ”. Chỉ cho chữ những người tri kỷ, trân trọng cái đẹp.
- Từ thái độ khinh miệt ban đầu, chuyển sang sự trân trọng tột cùng khi nhận ra tấm lòng “biệt nhỡn liên tài” của Quản ngục.
- Lời thốt lên: “Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ” thể hiện sự trân trọng đối với những người có sở thích thanh cao, nhân cách cao đẹp.
3. Nhân vật quản ngục: Người tri âm đích thực
Quản ngục là hiện thân của sự hướng thiện và niềm khát khao cái Đẹp:
- Tấm lòng “Biệt nhỡn liên tài”:
- Luôn duy trì thái độ nghiêm kính, khiêm nhường đối với người tử tù, sẵn sàng dũng cảm biệt đãi Huấn Cao.
- Nỗi tiếc nuối tột cùng khi Huấn Cao sắp ra pháp trường: “Bấy nhiêu … vũ trụ” (ý tiếc nuối tài năng thiên bẩm sắp bị hủy hoại).
- Khát khao và trân trọng “cái Đẹp”:
- Ông ôm ấp khát khao thanh cao là “được treo ở nhà riêng một đôi câu đối” do chính tay Huấn Cao viết.
- Nỗi lo lắng “ân hận suốt đời mất” nếu không kịp xin chữ thể hiện sự trân trọng tuyệt đối và sự khao khát thoát ly khỏi sự tầm thường.
4. Cảnh cho chữ: Bản tuyên ngôn nghệ thuật đỉnh cao
- Bối cảnh: Diễn ra trong đêm cuối cùng của Huấn Cao, tại buồng giam tối tăm, khi chỉ còn “vẳng có tiếng mõ trên vọng canh”.
- Sự đối lập vĩ đại: Nguyễn Tuân đã tạo ra sự giao thoa giữa các cặp phạm trù: Ánh sáng (chữ viết) với Bóng tối (nhà tù), Thiên lương (Quản ngục) với Cường quyền (xiềng xích), cái đẹp (Huấn Cao) với cái ác (pháp trường).
- Hành động Đỉnh điểm: Quản ngục cúi đầu vái lạy người tử tù – chi tiết đắt giá thể hiện sự thức tỉnh tuyệt đối của thiên lương, sự chiến thắng của cái đẹp trước mọi sự ràng buộc.
- Ý nghĩa: Cảnh cho chữ là bài ca tôn vinh cái Đẹp, cái Thiện và Thiên lương của con người ngay trong bối cảnh tối tăm và khắc nghiệt nhất.
Kết bài
- Nghệ thuật: Khẳng định những nét nghệ thuật đặc sắc như xây dựng tình huống kịch tính, ngôn ngữ tuyệt đỉnh, và nghệ thuật khắc họa nhân vật lý tưởng.
- Giá trị: “Chữ người tử tù” là một văn phẩm xuất sắc đạt “gần đến sự toàn thiện, toàn mỹ” (Vũ Ngọc Phan), mãi là biểu tượng của nền văn hóa cao đẹp và nhân cách bất diệt trong văn học Việt Nam.
3. Bài văn mẫu phân tích Chữ người tử tù
Nguyễn Tuân, người nghệ sĩ suốt đời tôn thờ cái Đẹp tuyệt đối, đã để lại dấu ấn không phai mờ với tuyệt phẩm “Chữ người tử tù”. Đây là áng văn kết tinh trọn vẹn tài năng và tư tưởng của ông về sự chiến thắng của cái Thiện. Để khám phá chiều sâu nghệ thuật và giá trị nhân văn của tác phẩm này, chúng ta sẽ tiến hành phân tích Chữ người tử tù:
Bài viết
Nhà thơ lừng danh người Mỹ Ralph Waldo Emerson từng có câu nói rất hay rằng: “Yêu cái đẹp là thường thức. Tạo ra cái đẹp là nghệ thuật. Nhưng biết trân trọng cái đẹp mới là người nghệ sĩ chân chính.” Có lẽ từ lâu nhà văn Nguyễn Tuân đã sớm thấm nhuần tư tưởng ấy, bởi cả cuộc đời ông là một chặng đường miệt mài, say mê đi tìm cái đẹp thanh cao, cái đẹp của chuẩn mực và tinh hoa tạo hoá. Với vị thế là một cây bút tài hoa, độc đáo có đóng góp vô cùng quan trọng cho nền văn học hiện đại Việt Nam, Nguyễn Tuân đã thổi hồn vào tác phẩm của mình những vẻ đẹp nhân văn cao cả. Truyện ngắn “Chữ người tử tù” của ông – lúc đầu có tên “Dòng chữ cuối cùng” in năm 1939, sau được tuyển in trong tập Vang bóng một thời (1940) – đã khắc hoạ rất thành công chân dung vẻ đẹp toàn mỹ, dù trong bất kỳ nghịch cảnh nào thì nó vẫn luôn toả sáng và trường tồn với thời gian.
Thành công của một tác phẩm truyện ngắn thường đến từ việc kiến tạo một tình huống truyện đặc sắc, như cách mà Nguyễn Minh Châu từng nói đó là: “Tình thế của câu chuyện, là khoảnh khắc mà trong đó sự sống hiện ra rất đậm đặc”. “Chữ người tử tù” cũng là một câu chuyện được đặt vào nghịch cảnh trớ trêu như thế. Nguyễn Tuân đã dựng nên một cuộc hội ngộ giữa hai thế lực đối lập: một bên đại diện cho tài hoa, khí phách (Huấn Cao), và một bên là quyền lực tăm tối, sự thối nát của xã hội phong kiến (nhà tù). Không gian là nhà tù u ám, nơi cái ác ngự trị; thời gian là những ngày cuối cùng trước khi Huấn Cao ra pháp trường. Sự đối lập gay gắt giữa thời gian và không gian ấy đã tạo nên kịch tính dâng cao, lôi cuốn người đọc. Cuối cùng, vẻ đẹp thiên lương tao nhã đã thắng thế trước sự tàn bạo, xấu xa của xã hội, tạo nên một khung cảnh lịch sử và nghệ thuật hiếm có.
Truyện ngắn đã xây dựng thành công tuyến nhân vật chính diện, họ là trung tâm đại diện cho cái đẹp thanh cao trong tâm hồn, không bị vướng bẩn bởi thực tại xã hội dơ bẩn. Trong đó, nổi bật là hình tượng Huấn Cao – một vị anh hùng sa cơ, thất thế. Ông là người lãnh đạo nhân dân đứng lên đấu tranh, mang chí lớn nhưng không thành, bị gọi là kẻ “phản nghịch”. Nguyễn Tuân đã khắc hoạ vẻ đẹp của nhân vật Huấn Cao qua nhiều bình diện để thấy được cái vẻ đẹp thanh cao đạt đến chân – thiện – mỹ của một người tài hoa bậc nhất. Trước tiên, Huấn Cao hiện lên là một nghệ sĩ thư pháp lừng danh khắp chốn. Ông xuất hiện gián tiếp trong câu chuyện của viên quản ngục và thầy thơ lại, là người mà “vùng tỉnh Sơn ta vẫn khen cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp”, không những thế ông còn có tài “bẻ khoá và vượt ngục”. Hình tượng “văn võ song toàn” này là sự hội tụ khí chất của một người anh hùng tài ba. Cái tài hoa, nghệ sĩ của ông còn được bộc lộ rõ nét khi viên quản ngục khao khát có được chữ ông, bởi chữ Huấn Cao “đẹp lắm, vuông lắm”, có được nó coi như đã “mãn nguyện bội phần” vì sở hữu “một báu vật ở trên đời”.
Huấn Cao còn là vị anh hùng với khí phách hiên ngang ngút trời, dù lâm vào cảnh tù đày đối diện với án tử nhưng ông chẳng một chút sợ hãi. Trước lời giễu cợt của bọn lính cai ngục, ông im lặng “lạnh lùng, chúc mũi gông nặng, khom mình thúc mạnh đầu thang gông xuống thềm đá tảng” – một hành động dứt khoát như lời cảnh báo đanh thép. Trong ngục tù tăm tối, ông thản nhiên, ung dung “nhận rượu thịt, coi như đó là một việc vẫn làm trong cái hứng sinh bình”, giữ trọn phong thái tự do, điềm nhiên trước cái chết. Khí phách ấy còn thể hiện qua sự khinh miệt chế độ tàn bạo. Dù biết trước sẽ phải đối đầu với sự trả thù, ông vẫn dõng dạc: “Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều. Là ngươi đừng đặt chân vào đây.” Câu nói ấy là tuyên ngôn về sự bất khuất, là cái ngông của người anh hùng không hề nhún nhường trước cường quyền.
Hơn cả tài năng và khí phách, người anh hùng kiên cường này còn mang tấm lòng thiên lương cao cả. Huấn Cao từ thuở sinh thời không bao giờ ham phù hoa, danh lợi mà bán chữ. Ông quan niệm cái đẹp thanh cao phải được trao cho đúng người mới phát huy được hết giá trị. Chính vì thế, ông đã bị cảm động sâu sắc trước sự đối đãi chân tình “biệt nhỡn liên tài” của chủ tớ viên quản ngục. Việc ông nhận lời cho chữ là hành động trân trọng cái thiện, không muốn phụ “một tấm lòng trong thiên hạ”, thể hiện sự thăng hoa của thiên lương.
Bên cạnh Huấn Cao, Nguyễn Tuân còn xây dựng thành công nhân vật viên Quản ngục, một người yêu thích cái đẹp, tâm hồn nghệ sĩ nhưng lại bị lạc vào chốn nhơ bẩn. Nhà văn xây dựng đồng thời hai nhân vật chính diện song song, soi chiếu cho nhau tỏa sáng với vẻ đẹp tâm hồn tao nhã. Viên quản ngục dường như chọn nhầm nghề, ông là “một thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ”. Ông khao khát cái đẹp đến mức dũng cảm bất chấp hiểm nguy và luật lệ ngục tù. Nỗi buồn tiếc nuối khi hay tin Huấn Cao sắp bị hành hình cho thấy sự trân trọng của ông đối với tài năng sắp bị hủy diệt: “Bấy nhiêu … vũ trụ”. Sống giữa một xã hội rối ren, loạn lạc mà vẫn giữ cho tâm hồn mình không bị vùi lấp trong bùn lầy, biết trân trọng cái đẹp, biết nể trọng người tài, đó chính là vẻ đẹp thuần khiết đáng trân quý của người tri âm.
Đỉnh điểm của thiên truyện là “cảnh tượng xưa nay chưa từng có” xảy ra tại trại giam tỉnh Sơn vào một đêm hoang vắng. Trong buồng giam chật hẹp, ẩm ướt, đầy mùi hôi thối, ngọn đuốc đỏ rực đã tạo nên một vầng sáng thiêng liêng. Thủ pháp đối lập đạt đến mức cao trào: “Một người tù, cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang đậm tô nét chữ trên tấm lụa trắng tinh” (cái Đẹp) đối lập với viên quản ngục “khúm núm”, thầy thơ lại “run run bưng chậu mực” (quyền lực). Vị thế nhân vật dường như bị đảo ngược hoàn toàn. Người nắm quyền thế bỗng dưng khép nép, kính cẩn trước một tử tù. Chi tiết quản ngục cúi đầu vái lạy người tử tù Huấn Cao là một biểu tượng mạnh mẽ. Đó là sự thức tỉnh trước cái đẹp, là sự thoát ra khỏi những ràng buộc tầm thường để vươn tới cái cao đẹp, là sự chiến thắng của ánh sáng thiên lương trước bóng tối cường quyền. Toàn bộ cảnh cho chữ là một bài ca bi tráng, tôn vinh sự tồn tại vĩnh cửu của cái đẹp, cái thiện và thiên lương của con người trong hoàn cảnh ngục tù tối tăm bậc nhất.
Tóm lại, “Chữ người tử tù” của tác giả Nguyễn Tuân là một thiên truyện đã đạt “gần tới sự toàn thiện, toàn mỹ” (Vũ Ngọc Phan). Tác phẩm thể hiện phong cách nghệ thuật tài tình của nhà văn qua việc tạo dựng tình huống truyện độc đáo, khắc họa tính cách nhân vật qua thủ pháp đối lập, tương phản gay gắt, cùng với ngôn ngữ trang trọng, giàu hình ảnh sinh động. Qua truyện, Nguyễn Tuân đã khẳng định một cách mạnh mẽ sự tồn tại vĩnh cửu và sức cảm hóa của cái đẹp, cái thiên lương, đồng thời thể hiện tấm lòng yêu nước thầm kín của ông đối với những giá trị tinh hoa của dân tộc.
