Sau giải phóng năm 1975, văn học Việt Nam đã có bước chuyển mình mạnh mẽ khi bước vào thời kỳ đổi mới với hàng loạt cây bút nổi bật như Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê hay Lưu Quang Vũ, trong đó không thể không nhắc đến Lê Lựu cùng những đóng góp to lớn của ông cho nền văn học nước nhà.

Với phong cách dung dị cùng cảm hứng bi kịch, Lê Lựu đã thổi vào văn chương lúc bấy giờ một làn gió mới mang đậm hơi thở hiện thực và đề cao giá trị cốt lõi của con người.

Cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Lê Lựu

Lê Lựu sinh vào tháng 12 năm 1942 tại thôn Mẫn Hoà, xã Tân Châu, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên trong một gia đình nông dân nghèo.

Nhà văn lớn lên giữa lúc miền Bắc được giải phóng và người nông dân bước vào công cuộc xây dựng xã hội mới, chính vì thế nên văn chương của ông luôn chứa đựng những tình cảm sâu đậm dành cho nông thôn.

Lên mười tuổi, với mong muốn trở thành một nhà báo, Lê Lựu đã cố gắng viết và gửi các tác phẩm của mình lên tờ báo của tỉnh nhưng không có hồi đáp. Năm 1959, vì muốn đi nhiều để học hỏi và viết báo nên nhà văn đã tham gia vào quân đội khi mà phong trào Ba nhất đang diễn ra sôi nổi.

Chính sự thay đổi mạnh mẽ của đất nước cộng với lòng nhiệt huyết của tuổi trẻ đã thôi thúc nhà văn cầm bút ghi lại tất cả những chuyển biến đó. Lúc đầu, ông làm báo ở quân khu III, tiếp đến là phóng viên báo và công tác tại mặt trận đường dây 559 Trường Sơn.

Sau chiến tranh, Lê Lựu về làm việc tại toà soạn của Tạp chí văn nghệ quân đội một thời gian dài. Ở đấy, ông không chỉ làm công việc của một biên tập viên mà còn bắt đầu bén duyên với sự nghiệp sáng tác.

le luu hinh anh 1 scaled e1627137857299 - Lê Lựu: Ánh đèn sáng soi những góc tối của số phận
Chân dung nhà văn Lê Lựu

Từ những trang viết đầu tiên, ông đã thể hiện được sự nghiêm túc trong nghiệp viết. Để có vị trí trên văn đàn văn học lúc bấy giờ, Lê Lưụ đã trải qua quá trình khổ luyện đầy gian nan bởi ông không chấp nhận giọng văn nhạt nhẽo và tầm thường.

Văn Lê Lựu có giọng riêng, có duyên riêng, không rành rẽ, không mạch lạc nhưng có một chất nhựa gì đấy bên trong. Nếu trong tổng số sáu trăm hội viên Hội nhà văn Việt Nam, cứ mười người chọn lấy một người tiêu biểu thì Lê Lựu là một trong tổng số sáu trăm nhà văn ấy.

– Nhà nghiên cứu Đinh Quang Tốn

Nhà văn cầm bút ngay từ khi còn là một người lính, đã nếm trải nhiều dư vị đắng cay từ chiến tranh chống Đế quốc nên các sáng tác của Lê Lựu không chỉ mang đậm hơi thở của hiện thực mà còn chứa đựng những suy tư trăn trở về cuộc đời.

Trước khi trở thành người viết tiểu thuyết chuyên nghiệp, ông từng là cây bút truyện ngắn với tác phẩm đầu tiên ra đời năm 1964 mang tên Tết mùa lụa được in trên Tạp chí văn nghệ quân đội.

Cho đến hiện tại, Lê Lựu đã sáng tác trên mười lăm tác phẩm như Phía mặt trời, Mở rừng hay Thời loạn. Tiêu biểu trong số đó là tiểu thuyết Thời xa vắng sáng tác năm 1986 đã được đạo diễn Hồ Quang Minh chuyển thể và ra mắt công chúng vào năm 2004.

Bên cạnh đó tiểu thuyết Sóng ở đáy sông cũng đã được đạo diễn Lê Đức Tiến chuyển thể thành bộ phim cùng tên vào năm 2000 và nhận được sự quan tâm và yêu thích từ khán giả truyền hình.

Lê Lựu chính là một trong những cây bút có đóng góp quan trọng đối với văn học thời kỳ đổi mới, Thời xa vắng, Chuyện làng Cuội hay Sóng ở đáy sông đã góp phần khẳng định phong cách nghệ thuật cũng như in đậm dấu ấn của Lê Lựu trên văn đàn Việt Nam.

Lê Lựu là ánh đèn soi chiếu từng mảng tối của con người

Sau cuộc chiến tranh chống Đế quốc Mỹ, khi xã hội Việt Nam chuyển mình sang một trang mới, có không ít tác giả đã trở nên nổi tiếng nhờ phong cách viết mới lạ và Lê Lựu chính là một trong số những ngôi sao sáng trên bầu trời văn học lúc bấy giờ.

Văn xuôi Việt Nam những năm 1975, đặc biệt là sau đổi mới chủ yếu tập trung khai thác những tư tưởng và đời sống cá nhân của con người đồng thời dần dần thoát li khỏi văn chương thời kỳ cách mạng.

le luu hinh anh 2 scaled e1627137971804 - Lê Lựu: Ánh đèn sáng soi những góc tối của số phận
Lê Lựu là nhà văn của thời kỳ mới

Vào thời điểm đó các văn sĩ đã hướng ngòi bút về hình tượng cá nhân nhiều hơn là phục vụ kháng chiến và cũng dần thoát li khỏi những hào quang từ quá khứ, từ đó bám sát các biến đổi của thời cuộc đồng thời không còn chịu nhiều ràng buộc như trước đây.

Cũng như các tác giả lúc bấy giờ, tiểu thuyết của Lê Lựu gắn liền với quá trình đổi mới của văn học Việt Nam và thành công mang đến cho người đọc những ấn tượng sâu đậm về phong cách nghệ thuật riêng biệt.

Lê Lựu luôn nâng niu từng con chữ, cách viết của ông tuy mộc mạc, dung dị nhưng vẫn chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc.

Ông không chấp nhận sự tầm thường, nhạt nhẽo của văn học nên đã không ngừng cách tân và sáng tạo trong lối kể chuyện, bởi vậy mà nghệ thuật trần thuật từ lâu đã trở thành nét đặc trưng cho giọng văn Lê Lựu.

Bên cạnh đó văn chương của Lê Lựu còn mang giọng điệu giễu nhại nhưng vẫn chứa đựng ngôn từ gần gũi nhằm dễ dàng khai thác nhiều vấn đề khác nhau của của xã hội, đồng thời lột tả trọn vẹn và chân thực từng góc tối trong nội tâm các nhân vật do ông chắp bút.

Những giá trị nhân văn sau tấn bi kịch trong các tác phẩm của nhà văn

Nền văn học Việt Nam ra đời và phát triển trong dòng chảy của thời gian. Nó không chỉ là tấm gương phản chiếu cuộc sống muôn màu muôn vẻ mà còn giúp cho người đọc hiểu được những đặc điểm riêng của mỗi thời đại.

Nếu văn học Việt Nam từ năm 1945 đến 1975 mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn pha lẫn hiện thực thì văn học Việt Nam sau 1975 chính là dòng văn học đề cao cái tôi và khắc hoạ số phận con người.

Bên cạnh những cái tên như Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu hay Tạ Duy Anh, Lê Lựu cũng đã góp phần khẳng định tài năng của mình với các tác phẩm tiêu biểu nhằm phê phán những mặt tối của xã hội, đồng thời đề cao giá trị con người như Thời xa vắngSóng ở đáy sông.

le luu hinh anh 3 e1627138085901 - Lê Lựu: Ánh đèn sáng soi những góc tối của số phận
Hình ảnh tác phẩm Thời xa vắng

Đến với trang viết của Lê Lựu, người đọc sẽ cảm nhận được sự cuốn hút đặc biệt từ những nhân vật vừa đáng thương lại vừa đáng giận hiện lên một cách đầy bi kịch.

Số phận con người trong tiểu thuyết của Lê Lựu là vấn đề được ông nhìn dưới nhiều góc độ khác nhau, từ những mối quan hệ bình thường trong cuộc sống cho đến nỗi đau khổ, bất hạnh khi họ gặp phải bế tắc, tuyệt vọng.

Trong tác phẩm Thời xa vắng, bi kịch bắt đầu khi nhân vật Giang Minh Sài đồng ý cuộc hôn nhân do gia đình sắp đặt với Tuyết, tuy ngoài mặt đồng ý nhưng anh chưa từng nguyện ý chấp nhận mối hôn sự này.

Một nề nếp, một thói quen, một thông tục cha truyền con nối từ mấy đời nay: Con cái không được quyền muốn sao được vậy vì như thế là trái với phép tắc gia phong.

Sài luôn sống trong sự ràng buộc, tù túng và dù có những đấu tranh trong nội tâm nhưng anh vẫn không dám đứng lên làm chủ cuộc đời mình.

Thời xa vắng đã khắc họa nên số phận trái ngang của một kiếp người mà Sài chính là đại diện. Tấn bi kịch trong tác phẩm không những do xã hội tạo ra mà kết quả đó còn nảy sinh từ chính bản thân nhân vật, để rồi họ phải tự mình gánh lấy trách nhiệm và mang theo nỗi hoài vọng đến cuối đời.

Bên cạnh đó còn có nhân vật Núi trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, Núi sinh ra trong một gia đình kiểu cũ khi cha anh có tận ba người vợ, vì là vợ hai nên mẹ Núi không có tiếng nói và sống như một người làm trong nhà.

Cả khi lên gác, cả lúc quanh mâm cơm, cả khi lúc thấy người tầng trên đi về, mẹ và các con tầng dưới phải kính cẩn mời chào. Nhưng chẳng bao giờ được nghe một tiếng nói, một cái phẩy tay, hay một cái nhìn đáp lại. Vậy mà không mời, chào lập tức được “đáp” lại ngay.

Qua những chi tiết trên, nhà văn đã cho thấy sự phân biệt đối xử trong gia đình, giữa con vợ cả và con vợ thứ chính là nguồn cơn dẫn đến bi kịch của nhân vật Núi. Tuy chỉ là một đứa trẻ bảy tám tuổi nhưng Núi vẫn ý thức được sự bất công trong chính gia đình mà mình đang sống.

Hàng loạt bi kịch xảy ra đã khiến Núi từ một cậu học trò hiền lành, chất phác trở thành một kẻ cắp. Bi kịch mà Núi phải chịu không những xuất phát từ bản thân anh mà còn bởi sự thiếu thốn tình thương lúc nhỏ cũng như kết quả của những mối tình không trọn vẹn.

le luu hinh anh 4 e1627138188186 - Lê Lựu: Ánh đèn sáng soi những góc tối của số phận
Hình ảnh tác phẩm Sóng ở đáy sông

Giống với nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của nhà văn Nam Cao, Chí và Núi đều bị tha hoá bởi hoàn cảnh và số phận thế nhưng trước những biến chuyển của dòng chảy văn chương, Lê Lựu đã viết nên một kết cục tươi sáng hơn cho nhân vật Núi.

Khác với những bế tắc xuất phát từ sự tăm tối trong thời đại của Nam Cao, Lê Lựu đã có cách tháo gỡ nút thắt và mang đến cho nhân vật ánh sáng từ từ tương lai, qua đó thể hiện tính nhân văn sâu sắc mà ông truyền tải trong các tác phẩm của mình.

Qua tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, bằng cái nhìn đầy thấu cảm, nhà văn Lê Lựu đã nhấn mạnh tầm quan trọng của tình cảm gia đình và cách nuôi dạy của bậc sinh thành sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến tương lai của một con người.

Hầu hết các tác phẩm mang tên Lê Lựu đều khắc họa rõ hình ảnh của những trái tim luôn kiếm tìm và khao khát hạnh phúc, đồng thời thông qua các nhân vật của mình, tác giả đã phản ảnh những mặt trái của xã hội đương thời.

Mỗi nhân vật tiểu thuyết của Lê Lựu là một mảnh đời riêng nhưng đều chịu chung tấn bi kịch từ xã hội mới. Cảm hứng bi kịch và hiện thực xã hội được ông đưa vào trang viết đã góp phần làm thay đổi diện mạo nền văn học nước nhà lúc bấy giờ.

Bằng ngòi bút tinh tế với lối viết mộc mạc mang đậm tính hiện thực, Lê Lựu đã đem đến người đọc những cảm nhận mới mẻ về thân phận con người trong giai đoạn đầy biến động của thời cuộc.

Cái nhìn đầy hiện thực về thời kỳ mới qua ngòi bút Lê Lựu

Sau chiến tranh, khi tư duy nghệ thuật được thay đổi, văn học không chỉ nhìn lại quá khứ hào hùng mà còn tập trung khai thác các khía cạnh khác của cuộc sống dưới góc nhìn đa chiều nhưng cũng đầy tính nhân văn.

Là một trong những nhà văn mang tư tưởng của thời đại mới, Lê Lựu không những chỉ ra các vấn đề xoay quanh lối tư duy lỗi thời, lạc hậu đã vô hình trung trở thành sợi dây trói buộc tinh thần con người và gây ra nhiều thảm kịch mà còn góp phần hình thành khuynh hướng hiện thực trong văn chương lúc bấy giờ.

le luu hinh anh 5 scaled e1627138288644 - Lê Lựu: Ánh đèn sáng soi những góc tối của số phận
Chuyện làng cuội là một trong số những tác phẩm của nhà văn Lê Lựu

Trong tác phẩm Thời xa vắng, tác giả đã lên án và phê phán những tục lệ lạc hậu lỗi thời như nạn tảo hôn hay tư tưởng bảo thủ của bậc sinh thành. Cuộc đời của Sài đã chịu sự áp đặt một cách phi lý bởi những quan niệm, niềm tin của người khác từ đó dẫn đến hàng loạt bi kịch không đáng có.

Ở thời kỳ đó, nhân dân luôn cam chịu và không dám đứng lên vì quyền lợi của mình. Thông qua hình tượng nhân vật Giang Minh Sài tác giả đã khắc họa rõ nét bản chất con người lúc bấy giờ, tuy vẫn có sự đấu tranh tâm lý sâu sắc nhưng không dám đứng lên làm chủ cuộc đời mình.

Thời xa vắng đồng thời tái hiện lại đời sống văn hoá và tinh thần của nhân dân trong những ngày đầu đổi mới dưới chế độ bao cấp khiến con người mất đi tiếng nói cá nhân, phải đứng sau tiếng nói tập thể và bị ép vào khuôn mẫu đúc sẵn.

Nói về Thời xa vắng của Lê Lựu, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhận xét:

Công cuộc đổi mới đất nước vừa được mở ra thì ngay lập tức, văn học đã ghi được dấu ấn bất ngờ bằng tác phẩm Thời xa vắng của Lê Lựu. Ông viết từ mình, rút ruột mình ra mà kể chuyện mình, chuyện một người nhưng là chuyện của nhiều người, chuyện của một thế hệ, chuyện của một thời. Cái thời đó tác giả gọi là “thời xa vắng” nhưng thật ra vẫn chưa qua.

Hay qua hình tượng nhân vật Núi, quan điểm sai lầm trong cách giáo dục lúc nhỏ cùng những lệch lạc trong tư duy của Núi lúc lớn đã phần nào phản ánh bản chất tha hoá của con người.

Như vậy, với cái nhìn trực diện vào những mặt trái trong xã hội cùng thái độ phê phán sự tha hoá của con người, Lê Lựu đã đặt ra những vấn đề của thời đại nhờ những trải nghiệm cá nhân đồng thời truyền tải thông điệp nhân văn đến người đọc.

Với Lê Lựu sự thật chính là nguyên tắc cơ bản trong việc xây dựng tác phẩm

Tôi không thể viết được nếu không bám vào sự thật.

Trong các tác phẩm do mình chắp bút, nhà văn đã thẳng thắn phơi bày những góc khuất cuộc sống bằng cái nhìn đầy chiều sâu và mang đậm tính hiện thực, chính sự chân thật đó đã giúp văn chương của ông mang màu sắc riêng biệt đồng thời để lại dấu ấn khó quên trong lòng độc giả.

Nhà văn cùng tư duy nghệ thuật không bao giờ cũ

Nền văn học Việt Nam trong suốt hơn ba mươi năm chiến tranh đã lấy tinh thần kháng chiến làm cảm hứng chủ đạo và làm tròn sứ mệnh tuyên truyền, cổ vũ tinh thần chống giặc ngoại xâm. Sau năm 1986 với chủ trương đổi mới, cởi trói văn học do Đảng đề ra thì bộ mặt văn chương lúc bấy giờ bắt đầu có sự khởi sắc và không còn đi theo lối mòn mang đậm màu sắc chính trị.

Thông qua các tác phẩm của mình, Lê Lựu đã khẳng định vị trí vững chắc trên văn đàn Việt Nam thời kỳ đổi mới. Cùng với đó, tình yêu dạt dào dành cho quê hương và con người cũng được khắc hoạ rõ nét trong từng câu văn mộc mạc của ông.

Hơn bốn mươi năm cầm bút, Lê Lựu đã khẳng định mình ở nhiều thể loại từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến kịch hay tạp văn. Bằng những cống hiến hết mình cho nghệ thuật, ông đã được trao tặng nhiều giải thưởng nhằm tri ân các đóng góp cho nền văn học nước nhà như Giải nhì báo Văn nghệ năm 1968 cho truyện ngắn Người cầm súng và Giải A Hội nhà văn Việt Nam cho tiểu thuyết Thời xa vắng.

Qua văn chương, người ta muốn hiểu thời chúng ta đang sống là như thế nào? Người ta muốn nhận thức đúng thực chất các quan hệ xã hội con người đã sống một quãng đời lắm sôi động, nhiều biến cố vừa qua và bây giờ.

– Lê Lựu

Dù từng là nhà văn lừng lẫy một thời nhưng khi về già Lê Lựu vẫn sống trong nỗi cô đơn và hoài vọng. Bên cạnh chuyện đời tư buồn, nhiều năm trước ông còn mắc bệnh tai biến, điều này đã khiến nhà văn gặp nhiều khó khăn trong sinh hoạt, mặc dù vậy nhưng ở ông vẫn toát ra vẻ đẹp của một nhà văn chân chất.

Ngòi bút đầy tính hiện thực cùng những trang viết giản dị, mộc mạc nhưng vẫn đầy tính triết lý sâu sắc đã góp phần mang văn chương của Lê Lựu đi vào lòng độc giả, đồng thời giúp họ có cái nhìn mới mẻ về một thời đã qua.

Là người có tầm nhìn xa và hiểu biết sâu rộng, Lê Lựu luôn không ngừng sáng tạo cũng như đổi mới trong phong cách sáng tác. Các tác phẩm mang tên ông không chỉ phơi bày những góc khuất của xã hội mà còn chứa đựng nhiều giá trị nhân văn sâu sắc dưới góc nhìn đầy chiêm nghiệm và thấu cảm. Chính vì lẽ đó nên dù có qua bao nhiêu lớp bụi của thời gian thì ngòi bút của Lê Lựu vẫn mãi mãi là tinh tú trên bầu trời văn học Việt Nam.

Thiên Nhi