Người ngựa ngựa người là một tác phẩm nổi bật của Nguyễn Công Hoan kể về số phận của những người lao động nghèo, thông qua câu chuyện đầy trớ trêu của anh phu xe, tác giả đã chỉ ra những mặt trái của xã hội thực dân nửa phong kiến đương thời.

Tác phẩm của ông không chỉ thể hiện sự đồng cảm, xót thương trước những bất công của nhân dân ta mà còn thẳng thắn phê phán sự tàn ác của một bộ phận quan lại, quý tộc lúc bấy giờ.

Đôi nét về tác giả Nguyễn Công Hoan

Nguyễn Công Hoan sinh vào tháng ba năm 1903 tại làng Xuân Cầu, phủ Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh trong một gia đình Nho học thất thế.

Từ nhỏ ông đã được nghe rất nhiều câu thơ, câu đối có tính chất châm biếm, đả kích tầng lớp quý tộc, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến phong cách sáng tác của ông sau này.

Năm 1926, sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm ông đã đi dạy học ở nhiều nơi cho đến khi Cách mạng tháng Tám nổ ra.

Sau năm 1945, Nguyễn Công Hoan đã làm việc tại nhiều nơi và giữ nhiều chức vụ quan trọng như Giám đốc kiểm duyệt báo chí Bắc Bộ, biên tập viên báo Vệ Quốc quân, Giám đốc trường Văn hóa quân nhân hay Chủ nhiệm và biên tập tờ Quân nhân học báo.

Ông bắt đầu sáng tác năm mười bảy tuổi và chủ yếu viết để phản ánh hiện thực xã hội bằng lối hành văn trào phúng nhưng lại chứa đựng nhiều yếu tố nhân văn sâu sắc.

nguoi ngua ngua nguoi hinh anh 6 e1628177403326 - Người ngựa ngựa người: Tính nhân văn ẩn chứa trong tiếng cười trào phúng
Chân dung nhà văn Nguyễn Công Hoan

Với thái độ nghiêm túc trong nghiệp cầm bút, Nguyễn Công Hoan đã để lại cho văn đàn Việt Nam hơn hai trăm truyện ngắn, gần ba mươi truyện dài và rất nhiều bài phê bình văn học như  Kép Tư Bền, Bước đường cùng hay Nông dân và địa chủ.

Với những cống hiến hết mình cho nghệ thuật, năm 1960 Nguyễn Công Hoan đã được nhắc đến trong Từ điển Bách khoa toàn thư của Liên Xô, không những thế ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật vào năm 1996.

Đến với văn chương của ông, độc giả sẽ cảm nhận được trọn vẹn sự chân thực từ bức tranh về những tháng ngày gian khó của dân tộc cũng như nỗi thống khổ mà đồng bào ta lúc bấy giờ phải gánh chịu.

“Nguyễn Công Hoan cũng đã sống ở nông thôn trong nhiều năm, ông chịu khó quan sát nên có nhiều hiểu biết về nông thôn. Ông sáng tác nhiều truyện về đề tài này.”

– Lê Thị Đức Hạnh

Không những thế, Nguyễn Công Hoan còn là một nhà văn của nông thôn khi đã thẳng thắn dùng ngòi bút của mình để phê phán bọn cường hào cũng như chế độ thực dân nửa phong kiến đã khiến dân ta chịu nhiều áp bức, bất công với giọng văn trào phúng và châm biếm.

Dù có trải qua bao nhiêu lớp bụi của thời gian thì Nguyễn Công Hoan cùng những trang văn của ông vẫn mãi là ngôi sao sáng trong lòng độc giả.

Phận đời trớ trêu của anh phu xe trong Người ngựa ngựa người

Nguyễn Công Hoan được đánh giá là một nhà văn lớn của văn học Việt Nam đồng thời được xem như cây bút trào phúng bậc thầy, Người ngựa ngựa người là một trong những truyện ngắn đặc sắc do ông chắp bút vào năm 1931, giai đoạn nước ta đang chịu ách đô hộ của thực dân Pháp.

Thời điểm đó cuộc sống của những người lao động vô cùng khắc khổ và phải chịu nhiều bất công, thiệt thòi. Dựa trên những chất liệu từ hiện thực, Nguyễn Công Hoan đã mượn hình ảnh anh phu xe để khắc hoạ số phận của những người lao động nghèo lúc bấy giờ.

nguoi ngua ngua nguoi hinh anh 1 e1628177810668 - Người ngựa ngựa người: Tính nhân văn ẩn chứa trong tiếng cười trào phúng
Bìa sách Người ngựa ngựa người

Mở đầu truyện là hình ảnh lam lũ của anh phu xe vào đêm ba mươi Tết, khi tất cả mọi người đều đang quây quần bên gia đình thì anh vẫn phải vác xe đi tìm khách.

Vì mới trải qua một trận ốm nặng, tiền dành dụm bấy lâu cũng đều mất cả, nên bây giờ anh phải làm gấp đôi để có tiền lo cho vợ con.

“Ấy, giá trong túi có nặng cái đồng tiền, thì chả phải bảo, anh ta cũng về nhà cho xong quách, việc gì còn phải vơ vẩn vẩn vơ như thế này! Khốn nhưng anh ấy vừa mới ốm dậy, ốm một trận tưởng mười mươi chết, thành ra không những mất một dịp kiếm tiền vào lúc cuối năm, mà bao nhiêu tiền dành dụm trong bấy lâu, sạch sành sanh cả.”

Dù đã cố vay vốn thuê xe để kéo ngày ba mươi nhưng vất vả mời khách cả ngày anh cũng chỉ có được hai hào, đang lúc tuyệt vọng thì phu xe nghe có người gọi. Vị khách của anh là một người phụ nữ ăn mặc khá sang trọng nhưng lại có phần bủn xỉn, sau một hồi kì kèo giá cả, phu xe quyết định chở bà khách này với giá hai hào.

Dù giá cuốc xe không được như mong đợi nhưng anh nghĩ chỉ cần có tiền mang về cho vợ con và khiến họ vui mừng là đủ. Chính suy nghĩ đó không chỉ tiếp thêm động lực mà còn giúp anh phu xe vơi đi phần nào nỗi vất vả từ chặng đường mưu sinh phía trước.

“Sáng mai, kéo chuyến khách qua ga, xong rồi, ta đánh bát phở tái, rồi mua cho con cái bánh ga tô cho nó mừng. Vợ ta nghe thấy trong túi ta có tiền, thì chắc hớn hở, thấy ta làm lụng vất vả để kiếm tiền nuôi cả nhà, tất là thương ta lắm. Nhưng ta sẽ làm ra dáng không mệt nhọc, để vợ chồng con cái ăn Tết với nhau cho hể hả.”

Những tưởng đã có thể về nhà cùng số tiền nhận được từ công sức của mình thì anh ngậm ngùi phát hiện vị khách kia chỉ là một cô gái bán hoa đang tìm khách, không có tiền trong túi.

nguoi ngua ngua nguoi hinh anh 4 scaled e1628177920366 - Người ngựa ngựa người: Tính nhân văn ẩn chứa trong tiếng cười trào phúng
Vở kịch Người ngựa ngựa người trên sân khấu

Cô gái nói với anh rằng hãy kéo cô ấy đi tiếp, nếu tìm được khách thì sẽ trả tiền cho anh ngay. Một thoáng thất vọng hiện lên trong mắt anh nhưng vì đã lỡ giờ nên anh quyết định ôm tia hy vọng cuối cùng và kéo cô gái đó đến tận sáng.

Cái kết lấp lửng kèm theo tiếng pháo hoa cùng dáng đi lủi thủi của anh đã khiến độc giả ngậm ngùi và xót thương cho số phận của người phu xe nghèo.

“Anh xe nghiến răng, cau mặt, lủi thủi ra hè, cầm cái đệm quật mạnh vào hòm đánh thình một cái! Anh móc túi lấy bao diêm đốt vía, rồi khoèo bàn chân, co cái càng lên, đưa tay ra đỡ, thủng thẳng dắt xe đi.
Tiếng pháo chào xuân nối đuôi nhau đùng đùng, toạch toạch…”

Tình huống truyện được tác giả xây dựng tuy đơn giản nhưng luôn chứa đựng yếu tố nhân văn và có phần trào phúng. Trong tác phẩm Người ngựa ngựa người, Nguyễn Công Hoan đã làm bật lên thái độ phê phán xã hội qua giọng văn đầy châm biếm.

Bằng lối kể chuyện mộc mạc, giản dị cùng với sự kết hợp nhuần nhuyễn của nghệ thuật ngôn ngữ, Nguyễn Công Hoan đã thành công tái hiện bối cảnh hiện thực của Việt Nam dưới chế độ thực dân nửa phong kiến trước Cách mạng tháng Tám.

Người ngựa ngựa người là bức tranh đa chiều về số phận của con người trong xã hội

 Lấy bối cảnh xã hội Việt Nam thời thuộc địa Pháp, Nguyễn Công Hoan đã vẽ ra sự đối lập xoay quanh anh phu xe và cô gái bán hoa.

Tuy đều sống dưới đáy xã hội nhưng cách mà cả hai mưu sinh lại không giống nhau, nếu anh phu xe đổi sức lao động của mình để có được những đồng tiền chân chính thì vị khách trên xe lại vô cùng lười biếng, không chịu lao động.

“Thôi này, đừng cáu làm gì. Tôi bảo, cảnh tôi cũng như cảnh anh, cũng đi kiếm khách cả. Nhỡ phải một tối thế này, thì chịu vậy, chứ biết làm thế nào?”

Chính sự đối lập này đã cho thấy tài hoa của tác giả trong việc xây dựng cốt truyện, đồng thời mang đến cho độc giả nhiều góc nhìn khác nhau về các mảnh đời trong xã hội đương thời.

Ngay phần nhan đề Người ngựa ngựa người Nguyễn Công Hoan đã thể hiện thái độ châm biếm, giễu cợt.

“Bất đắc dĩ, con ngựa người lại phải kéo con người ngựa vậy.”

– Người ngựa ngựa người

Đồng thời, ông cũng còn vận dụng giọng điệu trần thuật một cách khéo léo vào tác phẩm nhằm khẳng định quan điểm của mình cũng như miêu tả tâm lý nhân vật.

Nhìn chung thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan gồm nhiều loại người nhưng chủ yếu chỉ xoay quanh hai tầng lớp là quan lại, quý tộc và người nông dân nghèo, chính vì vậy nên các tác phẩm đã dễ dàng chạm đến những góc khuất của xã hội.

nguoi ngua ngua nguoi hinh anh 3 scaled e1628178175563 - Người ngựa ngựa người: Tính nhân văn ẩn chứa trong tiếng cười trào phúng
Bìa cũ của tác phẩm Người ngựa ngựa người

Dù được nhận định là một tác phẩm trào phúng nhưng Người ngựa ngựa người lại mang đến cho độc giả nhiều suy tư về số phận con người hơn là tiếng cười thoải mái.

Tuy nhiên với ánh nhìn đầy chiêm nghiệm, Nguyễn Công Hoan đã thành công khắc hoạ lại cuộc đời của những con người lao động nghèo, cũng như làm sáng ngời ý chí kiên cường và bản tính lương thiện bên trong họ.

Người ngựa ngựa người và những dư âm đọng lại

Được mệnh danh là bậc thầy của truyện ngắn châm biếm, Nguyễn Công Hoan đã lên tiếng tố cáo những thế lực tàn ác chà đạp lên quyền sống của con người đồng thời bày tỏ niềm xót xa, thương cảm trước những số phận bất hạnh trong xã hội đương thời.

nguoi ngua ngua nguoi hinh anh 5 scaled e1628178448152 - Người ngựa ngựa người: Tính nhân văn ẩn chứa trong tiếng cười trào phúng
Vở kịch Người ngựa ngựa người trên màn ảnh

Văn học luôn gắn bó với đời sống, bởi sứ mệnh của nhà văn là thâm nhập và khắc hoạ cuộc sống dưới ngòi bút tài hoa của mình. Dù chỉ là một truyện ngắn nhưng Người ngựa ngựa người đã bộc lộ được sự xuất sắc trong ngòi bút cùng trái tim nhiệt thành dành cho nghệ thuật của Nguyễn Công Hoan.

“Có thể nói Nguyễn Công Hoan là ngọn cờ đầu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam. Nguyễn Công Hoan đến với chủ nghĩa hiện thực bằng văn học trào phúng, từ những truyện đầu tiên, ông đã tìm đề tài trong những người nghèo khổ, cùng khốn của xã hội.

Đa số nhân vật phản diện của ông đều thuộc tầng lớp thượng lưu giàu có và quan lại, cường hào. Toàn những cảnh xấu xa, bỉ ổi, những chuyện bất công, ngang ngược, những con người ghê tởm, đáng khinh bỉ. Nguyễn Công Hoan tạo ra những tình huống bất ngờ, rồi phá lên cười và làm cho người khác cười theo, nhưng ngẫm lại thật thương tâm đau xót.”

– Từ điển Bách khoa Việt Nam

Truyện ngắn không chỉ khắc hoạ sự vất vả mưu sinh từ những mảnh đời bất hạnh mà còn mang đến tiếng cười trào phúng qua cuộc gặp gỡ giữa anh phu xe và cô gái bán hoa. Chính giọng văn châm biếm nhưng vẫn chứa đựng tinh thần nhân đạo đã để lại cho độc giả nhiều suy ngẫm về phận đời của những con người đáng thương ở xã hội thực dân nửa phong kiến.

Với nội dung đầy tính nhân văn cùng tầng ý nghĩa sâu sắc ẩn chứa trong cốt truyện, Người ngựa ngựa người đã nhiều lần được các đạo diễn chuyển thể và mang lên sân khấu lớn để phục vụ khán giả.

Tuy nhiên tác phẩm thành công nhất chính là vở kịch do đạo diễn Lê Hùng chuyển thể vào năm 2010 với sự góp mặt của nghệ sĩ hài Xuân Hinh, vở kịch đã gây được tiếng vang lớn trong giới nghệ thuật lúc bấy giờ. Chính tiếng cười giòn giã đã giúp tác phẩm dễ dàng tiếp cận đồng thời trở nên gần gũi với khán giả hơn.

nguoi ngua ngua nguoi hinh anh 2 scaled e1628178353913 - Người ngựa ngựa người: Tính nhân văn ẩn chứa trong tiếng cười trào phúng
Hình ảnh nghệ sĩ hài Xuân Hinh trong vở kịch Người ngựa ngựa người

Thông qua Người ngựa ngựa người độc giả còn cảm nhận được hơi thở của cuộc sống cùng những góc nhìn mới mẻ về xã hội Việt Nam lúc bấy giờ. Bên cạnh đó người đọc cũng dành nhiều lời khen cho giọng văn châm biếm, trào phúng nhưng cũng đầy tinh tế của Nguyễn Công Hoan.

Người ngựa ngựa người đã cho thấy sự tài hoa cùng trái tim giàu lòng thấu cảm trong ngòi bút của Nguyễn Công Hoan. Tuy chỉ là một tác phẩm truyện ngắn nhưng tiếng cười đầy chua chát từ Người ngựa ngựa người vẫn mãi để lại ấn tượng khó phai trong lòng nhũng người yêu văn chương.

Thiên Nhi