Nhắc đến Nam Cao người ta lại nhớ đến Chí Phèo. Đó là đứa con tinh thần xuất sắc trong đời văn của ông? Làm sao để phân tích nhân vật Chí Phèo ăn điểm cao.
1/ Giới thiệu tác phẩm/đoạn trích/tác giả/bối cảnh tác phẩm
Nam Cao tên thật là Nguyễn Hữu Tri, sinh năm 1917 tại Phủ Lý Nhân, Hà Nam. Ông lớn lên ở làng Đại Hoàng trong cảnh đói nghèo, cơ cực. Đây vốn là mảnh đất mà người nông dân phải đấu tranh mỗi ngày để chống lại đói nghèo, sự áp bức, giành giật sự sống.
Từ nhỏ, Nam Cao luôn mong muốn có cơ hội được học tập để trở thành người có ích cho gia đình, làng xóm. Thế nhưng cuộc sống khốn khó, ốm đau, bệnh tật cứ đeo bám ông từ lúc còn nhỏ đến lớn. Sau khi học xong bậc học cao cấp, ông vào Sài Gòn làm báo và đã có một số tác phẩm đầu tay. Tuy nhiên, vì lý do sức khỏe, Nam Cao lại trở về Bắc giảng dạy ở một trường tư thục tại Hà Nội.
Cuộc sống khắc nghiệt nơi đất Bắc trở thành cảm hứng, động lực thôi thúc ông cầm bút. Ông luôn đau đáu về cuộc đời của những người nông dân nghèo bé nhỏ, số phận của những người trí thức nghèo trong xã hội đầy áp bức khiến họ bị ghì sát đất, không thể đứng dậy.
Sau cách mạng tháng Tám, nhờ được giác ngộ lý tưởng cách mạng sâu sắc, Nam Cao quyết định tham gia vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trường kỳ tại Việt Bắc. Đến 1951, ông hy sinh, bỏ lại phía sau nhiều dự định lớn lao, khi sự nghiệp văn chương mới nở rộ.
Sự nghiệp văn chương của ông bắt đầu từ năm 1943 với tác phẩm mang xu hướng lãng mạn: Cảnh cuối cùng, Hai cái xác, Nghèo, Những cánh hoa tàn. Tuy nhiên, phải đến tác phẩm Chí Phèo viết năm 1941, Nam Cao mới khẳng định rõ phong cách sáng tác của mình: Phong cách hiện thực phê phán. So với thế hệ tiền bối, ông viết về chủ nghĩa hiện thực muộn hơn nhưng ngòi bút của ông sâu sắc, thấm đẫm mạch đời, cảm xúc tuôn trào.
Hiện tại, Nam cao có hơn 20 truyện ngắn viết về chủ đề nông dân như: Lão Hạc, Chí Phèo, Một đám cưới, Lang Rận… Đọc truyện ta thấy bức tranh nông thôn Việt Nam trong những năm 1940 – 1945 hiện lên đầy đủ, rõ nét với những bi kịch tinh thần, những nỗi thống khổ của những người bị xúc phạm, bị đày đọa về nhân phâm, tâm hồn.
Ngoài ra, Nam Cao còn đi sâu vào khai thác bi kịch của những trí thức tiểu tư sản. Họ muốn được sống, được khẳng định mình nhưng bị cơm áo giày vò, phải đấu tranh với lối sống ích kỷ để tồn tại. Tiêu biểu là: Đời thừa, Nước mắt, Trăng sáng, Bài học quét nhà…
Sau cách mạng tháng Tám, ông tiếp tục sáng tạo và trở thành thành viên của Hội văn hóa cứu quốc, thư ký tòa soạn tạp chí Tiên Phong, phóng viên báo Cứu Quốc. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Nam CAo vừa viết văn vừa làm báo vừa soạn kịch, viết sách phổ thông về lịch sử và địa lý.
Năm 1951, ông hy sinh khi tài năng đang nở rộ. Năm 1996, ông vinh dự được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 với các tác phẩm: Chí Phèo, Sống mòn, Nửa đêm, Truyện ngắn chọn lọc… Quan điểm sáng tác của Nam Cao là nghệ thuật vị nhân sinh, vì con người mà phục vụ. Phong cách viết văn của ông là đề cao con người, đi sâu khám phá nội tâm nhân vật, phong cách triết lý trữ tình sắc lạnh…
Chí Phèo là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của ông được viết vào tháng 2 năm 1941. Bối cảnh của truyện là xã hội Việt Nam thời kỳ thực dân nửa phong kiến. Trong cái xã hội ấy, cuộc sống của người nông dân bị bóp nghẹt. Chí Phèo tên ban đầu là: Chiếc lò gạch cũ sau đổi thành: Đôi lứa xứng đôi xuất bản năm 1941. Năm 1946, tác giả đổi tên thành: Chí Phèo.
Có thể nói, Chí Phèo là kiệt tác của văn xuôi Việt Nam đương đại. Truyện phản ánh một cách chân thực, đầy đủ xã hội nông thôn miền Bắc trước năm 1945, khi mà những người nông dân lương thiện bị đẩy vào bước đường cùng. Ông lên án, kết tội xã hội tàn nhẫn đã phá hủy cả thể xác lẫn tâm hồn người nông dân, từ đó khẳng định bản chân lương thiện của chính họ.
2/ Lập dàn ý cho bài phân tích
2.1 Mở bài
- Khái quát về nhà văn Nam Cao và truyện ngắn Chí Phèo: Ông là nhà văn, là chiến sĩ cách mạng say sưa với nghiệp cầm bút và luôn nêu cao tinh thần trách nhiệm. Chí Phèo là kết tinh tài năng, tâm huyết của ông
- Khái quát về nhân vật Chí Phèo: Chí Phèo là nhân vật trung tâm của truyện, là một con người với nhiều bi kịch đau đớn để lại nhiều dư âm sâu sắc trong lòng độc giả.
2.2 Thân bài
a. Sự xuất hiện của Chí Phèo
- Hắn vừa đi vừa chửi: Tác giả cho nhân vật xuất hiện một cách tự nhiên
- Qua tiếng chửi, hình ảnh nhân vật xuất hiện một cách rõ ràng: Hắn là kẻ lưu manh, cứ rượu vào là hắn chửi. Tuy nhiên, đằng sau tiếng chửi ấy là bi kịch cuộc đời, Chí là nạn nhân của xã hội và đang ra sức cựa quậy với mong muốn được làm người lương thiện.
b. Lai lịch, cuộc đời của Chí trước khi ra tù
- Xuất thân đáng thương: Chí không cha, không mẹ, không nhà cửa, không một tấc đất cắm dùi
- Chí có nhiều phẩm chất tốt đẹp: Là người lương thiện, đi ở hết cho nhà này đến nhà khác, ra sức cày thuê cuốc mướn để kiếm sống. Chí từng ước mơ rất giản dị: Có một ngôi nhà nhỏ, chồng cày thuê cuốc mướn… Hơn nữa, Chí là người có lòng tự trọng cao: Khi bà ba của Bá Kiến gọi lên bóp chân, đấm lưng Chí cảm thấy nhục. Chí luôn ý thức được nhân phẩm của mình.
⇒ Với phẩm chất tốt đẹp đó lẽ ra Chí sẽ có cuộc sống yên bình như những người khác. Tuy nhiên, quãng đời lương thiện đó của Chí chỉ kéo dài trong 20 năm đầu.
c. Sự thay đổi của Chí Phèo sau khi ra tù
- Lý do Chí bị bắt vào tù: Vì Bá Kiến ghen với vợ của hắn, chế độ nhà tù thực dân đã biến Chí trở thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại.
- Hậu quả sau khi ở tù về: Hình dạng gớm ghiếc: Cái đầu trọc lốc, hàm răng trắng hớn, cái mặt thì câng câng chằng chịt vết sẹo, hai con mắt gườm gườm. Về nhân tính: Du đãng, du côn, hắn triền miên trong những cơn say, hắn đập đầu ăn vạ, hắn chửi bới, phá phách và trở thành công cụ tay sai cho Bá Kiến.
- Quá trình tha hóa của Chí: Anh đến nhà Bá Kiến để trả thù và bị mắc mưu, bị biến thành tay sai
⇒ Chí đã bị xã hội thực dân nửa phong kiến cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính, là điển hình tiêu biểu cho số phận của người nông dân dưới xã hội cũ.
d. Cuộc gặp gỡ với Thị Nở
- Tình cảm chân thành, mộc mạc, có chút ngây ngô của Thị Nở đã đánh thức bản chất lương thiện trong Chí Phèo: Hắn nhận biết được mọi âm thanh của cuộc sống, hắn nhận ra bi kịch của cuộc đời mình. Lúc này, Chí sợ cô độc và cô đơn và khao khát được làm người lương thiện, được làm hòa với mọi người.
- Bát cháo hành của Thị Nở: Đây là lần đầu tiên hắn được ăn bát cháo trong niềm hạnh phúc và tình yêu thương ⇒ Chí Phèo đã hoàn toàn thức tỉnh.
e. Bi kịch khi bị cự tuyệt quyền làm người
- Nguyên nhân: Bà cô của Thị Nở không cho Thị lấy Chí ⇒ Sự chi phối của định kiến xã hội
- Diễn biến tâm trạng của Chí: Ban đầu, Chí thấy ngạc nhiên trước thái độ của Thị Nở, sau đó hắn hiểu ra mọi việt. Trong cơn tuyệt vọng, Chí uống rượu say rồi xách dao đến nhà Bá Kiến. Hắn đâm chết Bán Kiến và tự sát.
- Ý nghĩa hành động đâm Bá Kiến và tự sát: Đêm chết Bá Kiến là để trả thù, cho thấy sự thức tỉnh của người nông dân. Cái chết của Chí là cái chết của những con người mang trong mình bi kịch đau đớn trên con đường trở về về làm người lương thiện.
f. Nghệ thuật khắc họa hình tượng nhân vật
- Xây dựng nhân vật điển hình trong một bối cảnh điển hình
- Miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật đặc sắc
- Ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, giàu tính hình tượng.
2.3 Kết luận
- Tổng kết giá trị nội dung: Qua tác phẩm Chí Phèo, Nam Cao đã xây dựng thành công hình tượng người nông dân thống khổ trong xã hội cũ. Từ đó, tác giả lên án, tố cáo, phê phán xã hội đương thời đã chà đạp lên quyền sống của những con người nhỏ bé
- Tổng kết giá trị nghệ thuật: Với nghệ thuật khắc họa nhân vật độc đáo, tình huống truyện hấp dẫn, gay cấn, ngôn ngữ đanh thép, giàu sức biểu đạt…. góp phần làm nên thành công của tác phẩm.
3/ Viết 1 bài văn mẫu
Trong nền văn học hiện thực phê phán Việt Nam, Nam Cao là tên tuổi nổi bật với nhiều tác phẩm xuất sắc viết về đề tài người nông dân trước và sau cách mạng tháng Tám 1945. Nhân vật trong tác phẩm của ông là những con người thấp cổ bé họng, nghèo khó, bị áp bức, bị chà đạp cả về thể xác lẫn tâm hồn. Trong đó, Chí Phèo là điển hình cho sự thống khổ của người nông dân Việt Nam trước cách mạng. Đó là nhân vật có một không hai trong lịch sử văn học dân tộc khiến người đọc ấn tượng và đau đáu nhiều nỗi niềm.
Trước hết, Chí là một người nông dân hiền lành, chất phác, lương thiện. Khi sinh ra, hoàn cảnh Chí rất đáng thương, là đứa trẻ mồ côi không cha, không mẹ, không có nhà cửa, không có một tấc đất cắm dùi. Chí được một anh thả ống lươn đem về cho một bà góa mù nuôi nhưng sau đó bà lại bán Chí cho bác phó cối. Sau khi bác phó cối qua đời, Chí lớn lên trong sự cưu mang của mọi người trong xóm. Lớn lên, Chí trở thành một anh thanh niên khỏe mạnh, chăm chỉ làm việc với những ước mong hết sức bình dị.
Anh mơ ước có một gia đình nhỏ, chồng cày thuê cuốc mướn, vợ dệt vải. Đó là ước mơ đẹp đẽ, trong sáng. Tháng này qua tháng khác, ai thuê gì Chí làm nấy, rồi anh đi làm thuê cho Bá Kiến. Rồi anh bị bà ba ép bóp chân, làm những việc mà Chí thấy nhục chứ không thấy thích. Chứng tỏ anh là người có lòng tự trọng cao, luôn ý thức được nhân phẩm của bản thân. Tất cả điều đó cho thấy Chí là một con người hiền lành, chất phác, một người nông dân lương thiện.
Tuy nhiên, chế độ thực dân, nhà tù thực dân đã khiến anh bị tha hóa về nhân cách và tâm hồn, trở thành con quỷ của làng Vũ Đại. Khởi nguồn của biến cố này là Chí bị bà ba sai bóp chân và bị Bá Kiến bắt gặp. Hắn nổi cơn ghen tuông và đẩy Chí vào tù. Những năm tháng sống trong tù đã khiến chí bị tha hóa cả về nhân hình lẫn nhân tính. Chí giờ đây không khác gì con quỷ dữ, người không ra người, ngợm không ra ngợm: “Cái đầu thì trọc lóc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất câng câng, hai mắt gườm gườm trông gớm chết. Hắn phanh ngực đầy những nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm chùy”
Sau khi ra tù, ngày nào hắn cũng say, chửi bới và rạch mặt ăn vạ. Chí nhanh chóng bị Bá Kiến lợi dụng. Bá Kiến vốn là tên địa chỉ khôn ngoan, xảo quyệt. Hắn lợi dụng lúc Chí say, khờ khạo, u mê trong hơn men để biến thanh công cụ. Thế là Chí thành tay sai của Bá Kiến, cho cái ác, hắn làm bất cứ việc gì mà cụ Bá sai khiến. Giờ đây, cả làng Vũ Đại tránh hắn như tránh tà. Hắn nói gì, chửi gì…. mọi người đều bỏ ngoài tai coi như nó chừa mình ra. Thực tế, sự tha hóa của Chí không phải là hiện tượng hiếm gặp trong xã hội lúc bấy giờ. Ngoài kia còn có rất nhiều người bị tha hóa như Chí. Chí là hậu quả tất yếu của xã hội, khi còn người bị chèn ép đến cùng sẽ bị biến chất, mất hết nhân hình, nhân tính.
Cuộc đời chí đặc biệt từ khi lọt lòng. Hắn là đứa bị trẻ mồ côi bị cha mẹ cự tuyệt. Lớn lên, Chí một lần nữa bị cự tuyệt quyền làm người. Có thể thấy, Chí cô độc thực sự, tiếng chửi của hắn là bằng chứng rõ ràng: Hắn chửi trời, chửi đời nhưng chẳng ai thèm đáp lại, chỉ có tiếng chó sủa văng vẳng… Chí bị chính cộng đồng xa lánh, đó là sự khốn khổ tột cùng.
Khi gặp Thị Nở, Chí có sự thay đổi đột ngột. Phần nhân tính còn lại ít ỏi trong hắn trỗi dậy. Sau một cơn say, Chí bị cảm lạnh, nôn mửa. Thị Nở thấy vậy đã đưa Chí Phèo vào lều, đắp cho hắn mảnh chiếu rách. Chỉ chừng ấy thôi cũng khiến Chí cảm thấy hạnh phúc. Sau những ngày dài triền miên trong cơn say, đây là lần đầu tiên Chí cảm nhận được âm thanh của cuộc sống xung quanh. Anh nghe thấy tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ quá! Có tiếng cười nói của người đi chợ… Thực ra, đó là những âm thanh quen thuộc hôm nào cũng có nhưng từ ngày đi tù về đến nay Chí luôn chìm trong cơn say nên chưa một lần nghe thấy. Bất chợt Chí thấy rùng mình khi nghĩ đến rượu rồi hắn nhớ đến quá khứ tươi đẹp của mình, quãng thời gian tươi đẹp hắn được sống, được làm việc như bao người bình thường khác.
Thế nhưng thực tại Chí chẳng còn gì, giờ hắn đã già và cô đốc, hắn nhận ra mình đã ở cái dốc bên kia của cuộc đời nên chẳng thể rạch mặt ăn vạ mãi. Rồi Thị Nở mang vào cho hắn một bát cháo hành nóng hổi. Nhận bát cháo từ tay Thị Nở Chí hết sức vui mừng và ngạc nhiên. Hắn thấy mắt mình ươn ướt vì từ tước đến bây giờ hắn chưa được ai chăm sóc, chưa biết đến tình yêu thương “Hắn thấy lòng thành trẻ con, hắn muốn làm nũng với Thị như với mẹ”. Chính tình yêu thương, sự chăm sóc của Thị đã đã làm bùng lên khát khao được sống của Chí. Đó là ước mơ chính đáng như biết bao người.
Tưởng chừng hạnh phúc sẽ mỉm cười, Chí có cơ hội trở về làm người lương thiện nhưng vì Thị Nở nghe lời ba cô, cự tuyệt chí, ả trút hết những lời bà cô nói vào mặt Chí. Chí Phèo hiểu điều đó và anh đã khóc. Khi ngửi thấy mùi thơm cháo hành thoang thoáng, nỗi đau trong lòng Chí càng dâng lên. Thế rồi Chí xách dao định giết cả nhà Thị nở nhưng bước chân của Hắn lại đến nhà Bá Kiến. Giờ Chí đã nhận ra kẻ thù thực sự của mình không ai khác là Bá Kiến. Rồi hắn giết Bá Kiến và tự kết liễu đời mình.
Đó là lựa chọn duy nhất của Chí vì hắn không còn con đường trở lại làm người lương thiện, còn làm tay sai cho Bá Kiến thì Chí không muốn. Cái chết đau đớn của Chí Phèo là lời tố cáo đanh thép đối với xã hội thực dân nửa phong kiến. Chính cái xã hội thối nát đó đã đẩy bao cảnh đời, bao con người vào con đường không lối thoát.
Sức hấp dẫn của truyện không chỉ ở cách tạo tình huống kịch tính mà ở nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình với diễn biến tâm lý tự nhiên, hấp dẫn. Từ đầu đến cuối mạch truyện rất linh hoạt, hợp lý, kết thúc tác phẩm là sự phát triển tất yếu của nhân vật. Nghệ thuật trần thuật, đảo trật tự thời gian được khai thác một cách hiệu quả.
Truyện khép lại, hình ảnh Chí Phèo cứ ám ảnh mãi trong lòng người đọc. Qua hình tượng nhân vật, tác giả muốn đề cập một thực trạng phổ biến ở nông thôn Việt Nam trước cách mạng là hiện tượng con người bị tha hóa, bị đẩy vào bước đường cùng. Tác phẩm còn là tiếng lòng, là lời tố cáo đanh thép của Nam Cao vào xã hội cũ thối nát, từ đó khẳng định và ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của người nông dân.
