Trong văn học dân gian, thành ngữ “Ngựa quen đường cũ” thường được dùng nhằm ám chỉ những người chứng nào tật nấy, cứ lao đầu vào việc xấu cũ. Qua đó, khuyên nhủ mọi người cần phải học cách thay đổi và sửa sai để trở nên tốt hơn.
Ý nghĩa của thành ngữ Ngựa quen đường cũ
Thành ngữ “Ngựa quen đường cũ” được hình thành dựa trên một điển tích có nguồn gốc từ thời Xuân Thu. Tương truyền rằng viên tướng Quan Trọng người nước Tề nổi tiếng khắp vùng bởi tài chăm sóc ngựa, thậm chí còn có thể trò chuyện với chúng.
Quản Trọng có một con ngựa đực, lông mượt và có thể phi nhanh như gió. Hằng ngày, ông thường cưỡi nó đi khắp nơi trong thiên hạ để ngắm cảnh, giao du với nhiều người.
Một lần nọ, Quản Trọng cưỡi con vật quý này đến nhà Thấp Bằng để bàn chuyện đánh nước Cô Trúc. Trong lúc ông cùng bạn hàn huyên, nó bèn đi tìm ngựa của gia chủ đề làm quen kết thân.
Mấy hôm sau khi đã về nhà, con ngựa của Quản Trọng nhớ bạn nên nhân lúc đang thong dong ngoài vườn tranh thủ vượt đường xa đến thăm. Mặc dù đường cát trắng phau không có dấu chân, nó vẫn có thể tìm tới đúng nơi.
Quản Trọng khi biết chuyện vô cùng ngạc nhiên. Ông không hề tức giận mà ngược lại, cảm thán trước khả năng ghi nhớ của con ngựa quý.
Sau này, Quan Trọng cùng Thấp Bằng phó tá Tề Hoan Công đánh nước Cô Trúc. Khi xuất quân là mùa Xuân, đến lúc trời chuyển Đông mới trở về, tuyết phủ kín đường cũ nên không còn nhớ lối về nên phải lang thang khắp rừng sâu nước thẳm.
Chợt nhớ lại chuyện ngày xưa ngựa mình tìm lối sang nhà bạn, Quản Trọng bèn thì thầm nhờ đưa về chốn cũ. Nó như hiểu ý chủ, hí lên vài tiếng rồi dẫn đoàn quân lên đường.
“Đoàn quân theo sau con ngựa đi vòng qua các khe sâu, rừng thẳm, tuyết dày tìm được đường về nước.” – Ngựa của Quan Trọng giúp cả đoàn quân thoát khỏi cảnh lưu lạc, tìm được đường về nước
Thành ngữ “Ngựa quen đường cũ” cũng ra đời từ đây thể hiện sự tài tình của con ngựa, giúp chủ tìm lại đường về. Nó còn được dùng để chỉ những người có trí nhớ tốt, giàu kinh nghiệm.
Tuy nhiên ở thời điểm hiện tại, câu thành ngữ này lại được biết đến với nét nghĩa tiêu cực. Nó lên án những đối tượng quen thói làm việc xấu, không hối cải sửa đổi sai lầm.
“Chuyện với nghĩa đen thì con ngựa tài tình, giúp chủ tìm lại đường về, đó là do khứu giác. Vận dụng vào cuộc sống, dân gian đã nói chệch đi, lại chỉ ra rằng: Quen cái mùi cũ, cái việc cũ mà không dứt ra được, tật nào vẫn chứng ấy, khó hòng mà cải sửa, cứ lao đầu vào. Vận như thế quả thật tài tình.” – Trích từ tác phẩm Đi tìm điển tích thành ngữ
Ngoài thành ngữ này, văn học dân gian Việt Nam cũng còn các cách diễn đạt khác ám chỉ những người không biết thay đổi hành vi, tính nết như “Tật nào vẫn theo chứng ấy” hay “Hổ chết chẳng hết vằn”.
Nhân vật phản diện Tú Bà trong thi phẩm Truyện Kiều
Được ví như bậc đại thi hào của dân tộc Việt Nam, Nguyễn Du đã để lại cho đời nhiều sáng tác giàu giá trị nhân văn. Trong đó, Truyện Kiều là một thi phẩm nổi bật, tái hiện chân thực bức tranh xã hội phong kiến với đầy rẫy bất công, tàn bạo.
Nhân vật trung tâm của tác phẩm là Thúy Kiều, người con gái tài sắc vẹn toàn nhưng cuộc đời lại đầy sóng gió và khó khăn. Nàng đã phải bán mình chuộc cha, trải qua mười lăm năm đoạn trường lưu lạc.
Trong quãng thời gian đó, Thúy Kiều đã tiếp xúc và gặp gỡ với rất nhiều người. Bên cạnh những nhân vật sở hữu tấm lòng nhân hậu, giúp đỡ nàng thì cũng tồn tại không ít kẻ có mưu đồ xấu xa, gieo rắc đau khổ cho cuộc đời người con gái ấy.
Tú Bà là một trong những kẻ xấu xa ấy, giam cầm Thúy Kiều ở lầu xanh và phải tiếp khách. Mụ đã sử dụng mọi cách để dồn nàng vào bước đường cùng, từ mắng nhiếc, đánh đập cho đến dùng lời lẽ ngon ngọt lừa lọc.
Dưới cách miêu tả của Nguyễn Du, thời trẻ Tú Bà cũng từng làm nghề tiếp khách làng chơi. Đến khi về già, mụ ta vẫn không chịu hoàn lương mà tiếp tục kiếm chác dựa trên thân xác người khác.
“Lầu xanh có mụ Tú Bà, Làng chơi đã trở về già hết duyên.” – Nguyễn Du miêu tả nghề nghiệp trước đây của Tú Bà
Hành động của Tú Bà không khác gì ý nghĩa câu thành ngữ “Ngựa quen đường cũ”. Bản chất xấu xa và tham lam ấy vẫn không hề thay đổi, thậm chí mụ ta còn ngày càng sử dụng nhiều thủ đoạn tàn nhẫn, tinh vi hơn.
Trong Truyện Kiều, chính Tú Bà đã gây ra nhiều đau đớn và tủi nhục cho Thúy Kiều. Mụ cũng là đại diện của các thế lực hắc ám xấu xa, khinh rẻ cũng như tìm cách chà đạp những phận người thấp cổ bé họng.
Thông qua Tú Bà cùng tuyến nhân vật phản diện, Nguyễn Du đã lên án tố cáo chế độ phong kiến thối nát xưa. Ở xã hội đương thời, đồng tiền dường như có quyền lực tuyệt đối, khiến con người trở nên tha hóa và xấu xa.
