Mỗi cá nhân tồn tại trên cuộc đời đều cần tiếp xúc và kết giao, mở rộng mối quan hệ. Thế nhưng, không phải ai cũng có đủ sự nhạy bén và tỉnh táo để nhận ra nên làm thân cũng như tránh xa hạng người nào.
Vì thế, ông bà ta đã truyền lại cho các thế hệ đời sau câu thành ngữ “Giậu đổ bìm leo” nhằm lên án những kẻ lợi dụng lúc người khác gặp hoạn nạn để chèn ép và thực hiện ý đồ xấu xa. Từ đó, khuyên nhủ mỗi cá nhân cần biết đề phòng kẻ có lòng dạ tiểu nhân.
Nguồn gốc và ý nghĩa của thành ngữ Giậu đổ bìm leo
Cách nói đậm chất dân gian “Giậu đổ bìm leo” có nguồn gốc từ một câu chuyện lâu đời được lưu truyền đến tận ngày nay. Nó xoay quanh cuộc sống của hàng giậu và cây bìm tại khu vườn nọ.
Theo đó, hàng giậu không biết tồn tại từ khi nào và sừng sững cao lớn. Nó được người chủ vườn cắm chặt xuống đất, chăm sóc kỹ lưỡng nên luôn tự tin chắc chắn rằng mình sẽ chẳng bao giờ bị đổ.
Ngược lại, cây bìm bìm kế bên lại không được cao lớn và cứng cáp, cần nương tựa vào tường hoặc loài thực vật khác để đón ánh nắng. Vì vậy, nó nhiều lần cố gắng ngóc đầu bám chặt lấy hàng giậu hòng leo cao.
Điều này diễn ra nhiều lần khiến hàng giậu vô cùng bực bội, không muốn để bìm bìm tiếp tục nương tựa. Nó bèn mách với người chủ, cho rằng nếu mình đổ ngã, chó gà sẽ xông vào phá hết rau.
“Bìm bìm nó sắp lấn át hàng giậu của chúng tôi. Nếu chúng tôi đổ thì chó gà vào phá hết rau.” – Hàng giậu mách với người khiến bìm bìm không thể tiếp tục nương nhờ được nữa
Sau khi nghe xong, người chủ tỏ ý đồng tình và phạt bìm bìm không được dựa dẫm vào hàng giậu. Điều này khiến nó tức giận, dần nảy sinh sự thù ghét đối với hàng xóm mình.
Sau khi thu hoạch hết rau trong vườn, người chủ không mảy may ngó ngàng đến hàng giậu nữa. Nó một mình chịu đựng sự khắc nghiệt của thời tiết, lại còn chẳng được chăm sóc cẩn thận nên dần trở nên xiêu vẹo, nghiêng ngả xuống gần cây bìm bìm.
Ngược lại với tình cảnh đáng thương của hàng giậu, bìm bìm ngày càng cao lớn và phổng phao. Chúng hùa nhau bám chặt vào thân người hàng xóm cũ, khiến cây bị nghiêng hẳn xuống đất.
“Xưa giậu hắt hủi họ bìm bìm nhà ta, lúc ta cần thì chẳng cho nương tựa, giờ giậu nhà ngươi đổ kêu người nào có thấy ai. Không là hàng giậu ngăn chó, ngăn gà thì cứ để họ nhà ta leo lên, dẫu sao cũng còn có ích.” – Bìm bìm lợi dụng lúc hàng giậu yếu ớt hòng chèn ép
Trong câu chuyện này, bìm bìm đã lợi dụng lúc hàng giậu gặp phải hoạn nạn để trả đũa, lấn át. Đây cũng chính là ý nghĩa câu thành ngữ “Giậu đổ bìm leo”, lên án những kẻ xấu xa chuyên kiếm chác, trục lợi dựa trên hoàn cảnh tội nghiệp của người khác.
Ngoài ra, kho tàng văn học dân gian Việt Nam cũng còn nhiều cách diễn đạt khác để tố cáo những hạng người có ý đồ xấu xa này như “Thừa nước đục thả câu”, “Đục nước béo cò” hay “Mượn gió bẻ măng”.
Thành ngữ Giậu đổ bìm leo và tác phẩm Truyện Kiều
Truyện Kiều hay Đoạn Trường Tân Thanh nằm trong số tác phẩm vĩ đại bậc nhất do đại thi hào dân tộc Nguyễn Du chấp bút. Nó được ví như khúc bi ca về kiếp người tài hoa bạc mệnh ở xã hội phong kiến Việt Nam đương thời.
Truyện Kiều được sáng tác bằng chữ Nôm và ra đời vào khoảng đầu thế kỷ XIX, xoay quanh cuộc đời Thúy Kiều. Nàng vốn là con gái cả của nhà họ Vương, sống những tháng ngày “êm đềm trướng rủ màn che” thế nhưng chỉ vì lời vu hại từ thằng bán tơ mà mất đi tất cả.
Vì để kiếm tiền chuộc cha, nàng đành phải chấp nhận mối hôn sự từ Mã Giám Sinh mà thực chất chính là kẻ buôn bán người. Trong đoạn trích Mã Giám Sinh mua Kiều, Nguyễn Du đã khắc họa tình cảnh đau đớn đến cùng cực của Kiều khi bị tên này xem như một món hàng.
Dưới cách miêu tả của tác giả, Mã Giám Sinh hiện lên là kẻ có lai lịch bất minh cùng với lời nói và hành động xấc xược. Hắn xem Thúy Kiều như một đồ vật để mua bán nên chỉ cân đo, suy tính đến việc kiếm lời.
Không chỉ vậy, tên buôn ấy lợi dụng cả hoàn cảnh khó khăn hiện tại của gia đình Thúy Kiều để chèn ép đến mức rẻ nhất. Vốn ban đầu sẽ trả nghìn vàng nhưng người đàn ông xảo quyệt này đã cò kè xuống còn bốn trăm, chẳng cho nàng thời gian suy nghĩ.
“Cò kè bớt một thêm hai
Giờ lâu ngã giá vâng ngoài bốn trăm.” – Tên buôn người Mã Giám Sinh đã ép Thúy Kiều phải bán rẻ mình
Sự xấu xa và trơn trẽn của hắn không khác gì ý nghĩa câu thành ngữ dân gian “Giậu đổ bìm leo”. Mã Giám Sinh cũng chính là một đại diện tiêu biểu cho những kẻ chuyên kiếm lời dựa trên thân xác người phụ nữ thời xưa, đẩy họ vào bước đường cùng.
Thông qua đoạn trích Mã Giám Sinh mua Kiều nói riêng và tác phẩm Truyện Kiều nói chung, Nguyễn Du đã lên án tố cáo chế độ phong kiến mục nát đương thời. Ở xã hội ấy, người phụ nữ không có quyền làm chủ số phận mình mà bị kẻ khác khinh rẻ, xem như món hàng trao đổi mua vui.
