Có thể nói, nhắc tới Nguyễn Nhật Ánh là nhắc tới những Mắt biếc, hay Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, tuy nhiên trong những tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh, có một tác phẩm mà chạm được đến tuổi thơ của chính mình, đó là Trước vòng chung kết.

Trước vòng chung kết là truyện dài đầu tiên của Nguyễn Nhật Ánh, cũng là tác phẩm mở đầu cho nhiều thành công sau này của ông. Câu chuyện lấy bối cảnh một khu dân cư ở Sài Gòn, với những đứa trẻ và niềm đam mê với trái bóng tròn và những câu chuyện đời thường vô cùng gần gũi.

“Cũng như mọi bữa, hôm nay đúng năm giờ chiều, khi các nhân viên ở cửa hàng bách hóa đóng cửa ra về là các cầu thủ ở khu phố 1 lò dò ôm bóng ra “chiếm ngự” cái hiên xi măng trước cửa hàng. Các cầu thủ tí hon này không hề coi đó là nơi dành cho khách bộ hành đi lại, mà cứ đinh ninh rằng vỉa hè đích thị là một sân bóng của mình và trên sân bóng lộ thiên đó đã diễn ra không biết bao nhiêu trận tranh tài hào hứng, thậm chí có những trận tranh “Cúp vô địch” của các cầu thủ đi chân đất giữa các khu phố. Khi không huy động được lực lượng rộng rãi – thường là vào lúc các trường sắp thi học kỳ – thì quy mô của các giải “vỉa hè” này thu gọn lại trong các cuộc thi đấu giành chức vô địch giữa các ngõ hẻm. Ví dụ như mới đây, đội bóng hẻm 124 đã giành chức vô địch của giải này sau khi thắng đội bóng ở hẻm 136 trong trận chung kết với tỉ số khít khao 4-3.

Ngoại trừ những cầu thủ đi theo nhưng không được đá vì dư người phải ngồi ngoài giữ quần áo cho đồng đội và trở thành những khán giả nhiệt tình không tiếc hơi sức cổ vũ cho trận tranh tài, còn tất cả những người qua lại trên hè phố đều rất bực mình. Họ rất ngại ngần khi đi ngang qua “sân bóng” và luôn lo sợ quả bóng lấm lem bụi đất sẽ đột ngột bắn vào người mình.”

Với văn phong bình dị và gần gũi, Nguyễn Nhật Ánh đã đưa người đọc đi về tuổi thơ bên trái bóng lăn. Những trận cầu nảy lửa giữa những đứa trẻ trên lề phố Sài Gòn, cũng hấp dẫn chẳng khác gì những trận cầu đỉnh cao trên sân vận động Thống Nhất cả. Giải “vỉa hè” của những đứa trẻ, suy cho cùng cũng đâu khác gì những giải của “người lớn”, cũng có thắng và thua. Và trên hết, đó là sự thỏa mãn niềm đam mê dành cho trái bóng tròn.

Chưa hết, người đọc còn được một lần nữa trở về với tuổi thơ với những tiết học trên trường của các nhân vật. “Nhất quỷ nhì ma, thứ ba học trò” được thể hiện một cách vô cùng chân thực với những trò nghịch của nhóm Tân và đồng bọn ở trên lớp. Những trận cười vô cùng sảng khoái bên những trang sách, đọng lại là những suy nghĩ vấn vương về một thời học sinh đã trôi đi rất xa.

“Với sự tinh nghịch, nó xé tập và cuộn tròn tờ giấy lại rồi vặn nhỏ phía trên, uốn cong lại thành hình một cái móc. Sau đó, nó chồm người lên bàn trên, móc mẩu giấy vô cổ áo thằng Lộc. Thằng này cứ ngồi lẩm nhẩm ôn bài không hề hay biết có mẩu giấy quái ác lủng lẳng trên lưng mình.

Khi nghe mấy đứa bàn sau cười khúc khích, tụi bàn trên quay lại, trợn mắt “suỵt, suỵt”, nhưng tụi thằng Dương chỉ cố nín được một lúc rồi lại tiếp tục cười rúc rích với nhau. Lộc quay lại, chẳng hiểu ất giáp gì, cũng nhe răng cười phụ họa khiến tụi thằng Dương càng cười dữ.

Nghe ồn, cô giáo nhìn xuống, nhắc:

– Mấy em ngồi bàn chót nhớ giữ trật tự nghe chưa!

Năm chú nhóc hoảng hồn, vội im bặt, đứa nào đứa nấy cúi mặt xuống tỏ vẻ biết lỗi. Nhưng khi ngẩng mặt lên, bắt gặp “cái đuôi” toòng teng trên lưng thằng Lộc, tụi nó không nhịn cười được. Nhứt là thằng Tân, tác giả của trò chơi đó, nó nắm chặt hai tay, gồng người lên và nghiến răng lại cho tiếng cười cồn cào trong cổ đừng thoát ra, sợ cô nghe thấy.”

Nhưng, bên cạnh đó, qua những nhân vật bên đội “Sư tử”, Nguyễn Nhật Ánh cũng khắc họa nên một xã hội thời bấy giờ, nhiều nhức nhối và tệ nạn. Những đứa trẻ vô tội vì hoàn cảnh mà dần trở nên xấu đi. Có thể nói đối với nhiều đứa trẻ, chỉ vì lý do ngoại cảnh, mà tuổi thơ của chúng trở nên thiếu trọn vẹn. Thay vì tận hưởng thời gian bên bạn bè và những trường lớp, thì có những đứa trẻ phải đi lao động, như nhân vật Hùng Bụi trong câu chuyện vậy.

“Ba giờ rưỡi chiều, Hùng bụi đã trở về nhà. Nó vừa trúng “mánh”.

Số là nó mới vớt được một mớ bao ny-lông dưới kinh Bà Quéo. Mớ ny-lông này nằm lẫn trong đống rác rến trôi lều bều và tấp vô chân cầu ngay chỗ Hùng bụi “phục kích”. Cộng cái mớ “trời” cho ấy vào với số bao ny-lông nó lượm từ sáng sớm, cả thảy được khoảng một ký rưỡi, chưa kể giấy vụn các loại. Hùng bụi đem mớ ny-lông tới vòi nước máy ở góc phố rửa sạch rồi dồn tất cả vô bao, vác về nhà, cây móc sắt trên tay nó múa tít như cây gậy của hề Sạc-lô.

Sau khi đem phân loại số giấy vụn trong bao và phơi rải rác các bao ny-lông dọc hàng rào, Hùng bụi nửa nằm nửa ngồi trên bộ ván kê sát vách tường đằng trước hiên, miệng ê a hát một bài hát chẳng ra đầu ra đuôi gì cả.

Dì nó đi làm chưa về. bà ngoại nó thì nấu ăn dưới bếp. Cũng như mọi ngày, nhiệm vụ của nó là trông coi nhà. Nhưng cũng như mọi ngày, không bao giờ nó làm nhiệm vụ đến nơi đến chốn.”

Nhưng, chẳng để độc giả phải đợi lâu, ngòi bút của Nguyễn Nhật Ánh đã thể hiện một sự cảm thương sâu sắc đối với những đứa trẻ như vậy. Ông đã một lần nữa đưa những đứa trẻ từ dưới bóng tối của xã hội, về với ánh sáng của tri thức, của lớp học. “Nhân chi sơ tính bản thiện”, có lẽ không có đứa trẻ nào là không xứng đáng được đối xử như vậy cả.

“Thực ra, Hùng bụi chẳng muốn giấu giếm bạn bè chuyện đi học của mình. Hồi trước, bị ba má bỏ rơi, Hùng bụi sinh ra chán đời, không thèm đi học nữa, mặc dù lúc đó nó vừa được lên lớp hai. Bà ngoại nó và dì nó hết nói nặng tới nói nhẹ, khuyên nó tiếp tục học hành để đảm bảo tương lai. Nhưng trong hoàn cảnh đau khổ, nó chẳng tìm thấy một ý nghĩa đẹp đẽ nào trong việc học tập và nói chung, nó không còn thiết tha với bất cứ việc gì ngoài chuyện chạy nhảy rong chơi cùng bạn bè. Không dè mỗi ngày một lớn lên, nó cảm thấy việc mù chữ gây ra bao nhiêu là trở ngại trong cuộc sống hàng ngày của nó. Khi đi ngang qua rạp xi-nê, thấy tấm trang quảng cáo vô cùng hấp dẫn nhưng không làm sao đọc được tên phim, Hùng bụi bứt rứt ghê gớm. Nó chỉ đọc được mấy con số từ một đến mười. Đó là do nó thường chơi bài cào ăn tiền với tụi bạn. Còn ngoài ra thì mù tịt. Hùng bụi thỉnh thoảng lại âm thầm đau khổ với ý nghĩ đó. Nhất là gần đây, thằng Tân “lòe” nó về cuốn luật bóng đá khiến mỗi lần nghĩ tới, nó lại tức anh ách. Rồi chuyện đọc báo, chuyện tấm bảng tỉ số trên sân vận động Thống Nhất nữa. Thế là Hùng bụi quyết định đi học trước sự ngạc nhiên và sung sướng của bà ngoại nó và dì nó. “

Ngoài ra, không thể không để đến những trận thi đấu đỉnh cao của những cầu thủ đội “Mũi tên vàng” và “Sư tử” ở giải đấu khu phố, để rồi tiến dần đến giải đấu khu vực. Những trận cầu nghiệp dư nhưng dưới ngòi bút của Nguyễn Nhật Ánh, lại trở nên vô cùng nghẹt thở, tưởng chừng như chính bản thân của chúng ta cũng đang thi đấu vậy. Có lẽ rằng, đối với những chàng trai, chẳng có ai mà tuổi thơ lại không từng dính lấy trái bóng tròn ấy. Sức hút của trái bóng, quả thật vô cùng mãnh liệt.

Trước vòng chung kết là một tác phẩm vô cùng xuất sách, lấy đề tài là trái bóng tròn, nhưng từ những trận bóng, Nguyễn Nhật Ánh đã khéo léo khắc họa nên cả một bầu trời tuổi thơ với những suy nghĩ vô cùng ngờ nghệch mà đáng yêu. Đồng thời, lên án những vấn đề xã hội còn nhức nhối thời bấy giờ, để bảo vệ tuổi thơ của những đứa trẻ, được trọn vẹn.

Nguyễn Nam