Là một thành viên Tự Lực văn đoàn nhưng khác các nhà văn trong nhóm như Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam chọn cho mình một lối đi riêng đầy ấn tượng.

Ngòi bút của ông không hề thoát ly hay xa rời hiện thực cuộc sống mà trái lại có khuynh hướng bám sát vào đợi sống thực tế. Có lẽ nhờ thế mà những sáng tác của Thạch Lam dù không nhiều nhưng luôn được giới chuyên môn đánh giá cao.

Vài nét về gia đình và cuộc đời của Thạch Lam

Ông sinh vào tháng 7 năm 1910 trong một gia đình công chức gốc quan lại, cha ông là Nguyễn Tường Nhu từng làm Thông phán Tòa sứ, mẹ ông là bà Lê Thị Sâm, con gái của quan võ huyện Cẩm Giàng Lê Quang Thuật.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Tranh vẽ nhà văn Thạch Lam của họa sĩ Đinh Cường

Tên ban đầu của Thạch Lam do cha mẹ đặt là Nguyễn Tường Vinh, sau này do muốn tăng tuổi để học vượt nên ông làm lại khai sinh và đổi thành Nguyễn Tường Lân.

Năm Thạch Lam bảy tuổi do cha bạo bệnh mất sớm nên mẹ ông phải một mình bươn chải nuôi mẹ chồng và bảy người con. Bởi vậy mà tuy sinh ra ở Hà Nội nhưng thời thơ ấu của Thạch Lam chủ yếu sống ở quê ngoại là phố huyện Cẩm Giàng.

Tại đây ông học ở trường Tiểu học Hải Dương (nay là trường Tiểu học Tô Hiệu). Sau đó khi cả gia đình Thạch Lam theo người anh cả là Nguyễn Tường Thụy chuyển về dạy học ở Tân Đệ, Thái Bình thì ông tiếp tục học tiểu học ở đây.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Tranh vẽ nhà văn Thạch Lam

Tuy nhiên do cuộc sống túng thiếu, không đủ nuôi cả gia đình nên chỉ sống được một năm mẹ ông quyết định để anh trai của Thạch Lam ở lại và dẫn các con quay về Hà Nội.

Bởi những lần chuyển nơi ở liên tục giữa Hà Nội và Cẩm Giàng nên phải đến năm mười bốn tuổi ông mới học xong Tiểu học, muốn sớm phụ giúp gia đình nên Thạch Lam đã đổi tên và làm lại giấy khai sinh để thi lấy bằng Thành Chung.

Sau khi đậu tú tài ở phần thứ nhất của trường Trung học Albert Sarraut, ông thôi học và làm báo với hai người anh của mình và tiếp đó bước vào nghiệp viết.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Như nhiều nhà văn cùng thời, Thạch Lam không tránh khỏi bị cái nghèo đeo bám 

Năm hai mươi lăm tuổi ông lấy bà Nguyễn Thị Sáu và sống trong căn nhà nhỏ tại đầu làng Yên Phụ, ven Hồ Tây Hà Nội. Ông có ba người con, hai trai và một gái, người con trai út được sinh ra khi Thạch Lam vừa mới mất là Nguyễn Tường Giang sau này đã nối nghiệp văn chương của cha.

Tuy sống trong cảnh nhà tranh vách đất và luôn phải lao lực vì kế sinh nhai nhưng trong kí ức của rất nhiều những người xung quanh, ông vẫn hiện lên là một người đầy thanh cao và lương thiện.

Trong hồi ức của nhà văn Vũ Bằng, Thạch Lam bao giờ cũng hiện ra với một tấm lòng đẹp đẽ và tử tế:

“Thạch Lam yêu sự sống hơn bất kỳ ai khác. Anh quý từ cốc nước chè tươi nóng, trang trọng đưa lên miệng uống một cách gần như thành kính … như thể cảm ơn trời đất đã cho mình sống để thưởng thức ngon lành như vậy. Anh cẩn thận từng câu nói với cô bán hàng vì sợ lỡ lời… khiến người ta tủi thân mà buồn. Thạch Lam đi đứng nhẹ nhàng… Anh là một người độc đáo có tài lại khiêm nhường, người nhỏ mà nhân cách lớn…

Một lần, Thạch Lam cho tiền một đứa trẻ bán lạc rang bị cướp mất tiền, tôi nhắc khéo là có thể bị đứa trẻ đánh lừa, Thạch Lam trả lời: Bị lừa hay không, cái đó không quan hệ lắm. Mình cần làm một việc xét ra phải làm, theo ý mình…”

Và chính bản thân nhà văn lúc sinh thời cũng từng tâm sự rằng:

“Xét cho cùng, ở đời ai cũng khổ. Người khổ cách này, người cách khác. Bí quyết là biết tìm cái vui trong cái khổ. Vì chỉ sống thôi cũng đã quý lắm rồi. Người ta không bao giờ nên phí phạm cái sống, coi thường cái sống.”

Có lẽ chính bởi sự lạc quan ngay từ trong tâm thức đã khiến cho suốt cuộc đời, Thạch Lam luôn luôn đem tấm lòng trong sáng như lan thảo của mình ra đối đãi với người khác, cố gắng sống trọn vẹn từng phút từng giây trong cuộc đời ngắn ngủi.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam đã được đưa vào giảng dạy cho học sinh Trung học phổ thông

Những năm tháng nhọc nhằn và thể chất yếu khiến Thạch Lam sớm mắc lao phổi, căn bệnh đã lấy đi sinh mạng của rất nhiều người khi đó. Ông mất ngày 27 tháng 6 năm 1942, kết thúc tuổi 32 một cách đầy dở dang và tiếc nuối khi sự nghiệp văn chương đang đúng độ rực rỡ.

Sự nghiệp sáng tác của nhà văn

Bắt đầu sự nghiệp ngay sau khi đỗ Tú tài, Thạch Lam gia nhập Tự lực văn đoàn do người anh trai của mình là Nguyễn Tường Tam (bút danh Nhất Linh) khởi xướng vào năm 1932.

Đồng thời trong thời gian này, ông cũng hoạt động nghề báo cùng hai người anh trai với việc biên tập hai tờ báo là Phong hóa và Ngày nay. Đến đầu năm 1935 thì Thạch Lam được giao làm chủ bút cho tờ Ngày nay.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Tập truyện ngắn Sợi tóc và tập truyện dài Ngày mới

Thời gian hoạt động văn chương không dài, chỉ vẻn vẹn mười năm nên những tác phẩm mà ông để lại khá khiêm tốn về số lượng và hầu như đều được đăng ở trên báo.

Phải đến sau khi nhà văn qua đời, các sáng tác ấy mới được tổng hợp và xuất bản, trong đó có ba tập truyện ngắn là Gió đầu mùa, Nắng trong vườn Sợi tóc, tập truyện dài Ngày mới và tiểu luận Theo dòng.

Ngoài ra còn có tập bút ký Hà Nội băm sáu phố phường và hai quyển truyện viết cho thiếu nhi là Quyển sách Hạt ngọc do Nhà xuất bản Đời Nay phát hành.

Tuy những sáng tác để lại không nhiều nhưng văn chương của Thạch Lam đã có những đóng góp lớn về nghệ thuật ngôn ngữ và có ảnh hưởng sâu đậm trong quá trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc.

Trong trẻo như nắng sớm, thanh khiết như sương mai

Nhận xét về văn chương của Thạch Lam, nhà văn Vũ Ngọc Phan từng nói rằng:

“Ngay trong tác phẩm đầu tay (Gió đầu mùa), người ta đã thấy Thạch Lam đứng vào một phái riêng… Ông có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tỷ mỷ những cái rất nhỏ và rất đẹp… Phải là người giàu tình cảm lắm mới viết được như vậy.”

Quả vậy, dù là một thành viên của Tự lực văn đoàn và chịu những ảnh hưởng nhất định của trường phái lãng mạn nhưng Thạch Lam chọn cho mình một lối đi hoàn toàn riêng biệt trong văn chương.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Ảnh bìa tập truyện ngắn Nắng trong vườn do NXB Văn học phát hành

Không chọn phong cách lãng mạn nhưng thoát li hiện thực như những tác giả trong nhóm văn Tự lực, cũng không chọn lối đi đầy dữ dội như Ngô Tất Tố hay trào lộng như Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam viết về những điều hết sức bình dị và tinh tế.

Văn chương của ông nhẹ nhàng và trong trẻo nhưng vẫn bám sát vào hiện thực cuộc sống. Thông qua những điều hết sức giản dị, Thạch Lam không chỉ muốn khẳng định vẻ đẹp tâm hồn và phẩm chất của con người mà còn bày tỏ một cái nhìn đầy lạc quan vào cuộc sống.

Dưới cái nhìn tinh tế của nhà văn, người đọc phát hiện ra lẩn khuất giữa những tăm tối và khắc nghiệt không thể trốn chạy của hiện thực vẫn còn những vẻ đẹp đầy lấp lánh.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Có một Hà Nội đầy đẹp đẽ và cổ kính hiện lên trong trang văn đầy trong trẻo và tinh tế của nhà văn

Đó là vẻ đẹp của bình dị thôn quê với đường gạch, hàng cây, với tiếng gió xào xạc hay ngay cả trong ánh đèn của đoàn tàu vụt qua nơi phố huyện nghèo. Và hơn hết là vẻ đẹp đầy sáng ngời của tâm hồn con người.

Thạch Lam bao giờ cũng đưa người đọc đến với những không gian đầy thơ mộng như lạc vào một câu chuyện cổ:

“Tiếng trống thu không trên cái chợ huyện nhỏ; từng tiếng một vang xa để gọi buổi chiều. Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rơ rệt trên nền trời.

Chiều, chiều rồi. Một buổi chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào.”

– Hai đứa trẻ

Những lời lẽ đầy nhẹ nhàng, thủ thỉ nhưng lại gợi ra biết bao xúc cảm đầy mạnh mẽ, thiên nhiên dưới con mắt của Thạch Lam bao giờ cũng là mặt hồ phản chiếu tâm trạng của con người.

“Buổi sáng hôm nay, mùa đông đột nhiên đến, không báo cho biết trước. Vừa mới ngày hôm qua trời hãy còn nắng ấm và hanh, cái nắng về cuối tháng mười làm nứt nẻ đất ruộng và làm giòn khô những chiếc lá rơi. Sơn và chị chơi cỏ gà ngoài cánh đồng còn thấy nóng bức, chảy mồ hôi.

Thế mà qua một đêm mưa rào, trời bỗng đổi gió bấc, rồi cái lạnh ở đâu đến làm cho người ta tưởng đang ở giữa mùa đông rét mướt.”

Gió lạnh đầu mùa

Trên phông nền man mác trầm buồn ấy, bao giờ bức tranh về con người cũng được tác giả miêu tả đầy rõ ràng. Văn của Thạch Lam không có cốt truyện và rất ít những xung đột gay cấn, tất cả cứ lặng lẽ và phẳng lặng như một tấm gương sáng mà khi soi vào đó, ai cũng thấy một phần của chính mình.

Ông đi sâu vào đời sống tâm hồn của nhân vật để từ đó tìm ra những vẻ đẹp còn bị quá nhiều những bụi mờ của đớn đau và khắc nghiệt cuộc sống che lấp đi.

Con người trong quan niệm và trang văn của Thạch Lam không có ai hoàn toàn xấu xa hay tốt đẹp, mà tất cả bao giờ cũng đan xen và song hành với nhau.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Thạch Lam luôn dành cho những nhân vật của mình một niềm trắc ẩn sâu sắc

Nhà văn đặt ra nhiều những đối lập và nghịch cảnh để cho nhân vật của mình tự đấu tranh và tìm ra lối đi phù hợp giữa những ranh giới mong manh của cái thiện và cái ác.

Nhưng quan trọng nhất là Thạch Lam luôn hướng người đọc và nhân vật của mình đến với việc quay về với cái thiện và sơ tâm tốt đẹp ban đầu, bởi thế mà con người trong văn chương của ông rất ít khi trở nên tha hóa.

“…Tôi ngạc nhiên tự hỏi sao mình hãy còn là người lương thiện, không phải là kẻ ăn cắp, cái đó cũng không khiến tôi lấy làm ngạc nhiên hơn. Mà còn là người lương thiện, tôi tự thấy mình cũng chẳng có gì là đáng khen. Tôi nhớ rõ lúc đó không một ý nghĩ nào về danh dự, về điều phải, điều trái ngăn cản tôi, và khiến tôi đi vào con đường ngay, như người ta vẫn nói. Không, không có một chút gì như thế. Cái gì đã giữ tôi lại? Tôi không biết… có lẽ chỉ có lời nói không đâu, một cử chỉ nào đấy, về phía này hay phía kia, đã khiến tôi có ăn cắp hay không ăn cắp. Chỉ một sợi tóc nhỏ, một chút gì đó, chia địa giới hai bên…”

– Sợi tóc

Cảnh người trong thế giới của Thạch Lam bao giờ cũng là kiếp nghèo khó luôn phải vật lộn với kế sinh nhai đến mức trở nên nhẫn nhịn và cam chịu cuộc sống mòn mỏi và vô vọng ấy.

“Vợ chồng bác xẩm góp chuyện bằng mấy tiếng đàn bầu bần bật trong yên lặng. Thằng con bò ra đất, ngoài manh chiếu, nghịch nhặt những rác bẩn vùi trong cát bên đường. Chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ”.

– Hai đứa trẻ

Ông luôn dành cho những kiếp người nhỏ bé một niềm trắc ẩn và tình thương hết sức nhân văn.

Chưa bao giờ ngòi bút của Thạch Lam có sự cẩu thả, dù là một kiếp người dài đằng đẵng hay chỉ là một kẻ vô tình đi ngang qua vài dòng trên trang văn cũng nhận được sự chăm chút đầy kĩ lưỡng.

Thạch Lam, Thạch Lam – Tâm như lan thảo, cốt cách thanh cao
Ảnh bìa tập truyện ngắn Gió đầu mùa

Thạch Lam chưa bao giờ dữ dội nhưng những câu văn đầy thâm trầm và kín đáo lúc nào cũng gây ấn tượng và ám ảnh cho người đọc. Đằng sau những dòng chữ lặng lẽ và nhẹ nhàng ấy lại là một nỗi niềm và trăn trở rằng làm sao để có thể thức tỉnh những điều đẹp đẽ của nhân cách con người.

“Cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật bình thường. Công việc của nhà văn là phải hiểu cái đẹp ở chính chỗ mà người ta không ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp của sự vật cho người khác một bài học trông nhìn và thưởng thức.”

Bởi vậy mà dù bị ảnh hưởng nhiều của trường phái văn học lãng mạn nhưng văn phong của ông luôn tươi sáng và lạc quan. Thạch Lam luôn đi tìm cái đẹp và khao khát sống từ những điều bé nhỏ, bình phàm nhất của cõi đời thường.

Văn chương của Thạch Lam trong trẻo và nhẹ nhàng giống như giọt sương mai đầy tinh khiết có thể thanh tẩy và gột rửa những u buồn và vẩn đục của hiện thực cuộc sống.

Quan điểm sáng tác của Thạch Lam

Trong lời đề tựa của tập truyện ngắn Gió đầu mùa, Thạch Lam đã từng tâm sự quan niệm của mình về nghề văn:

“Đối với tôi, văn chương không phải đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn.”

Đó có thể coi là tuyên ngôn nghệ thuật mà trong suốt cuộc đời cầm bút ngắn ngủi ông luôn tôn trọng và theo đuổi.

Bản thân Thạch Lam đã thoát ra khỏi tư tưởng thoát li hiện thực của Tự lực văn đoàn, tìm ra ánh sáng từ những u tối của văn học hiện thực để có thể đấu tranh cho cái đẹp đẽ và tích cực của cuộc sống.

Ông đã lấy hiện thực làm cánh buồm, đem ngôn từ lãng mạn thành dòng chảy trong sáng mát lành để khơi dòng, đưa con thuyền nghệ thuật của mình đổ vào trăm sông nghìn suối của văn học nước nhà.

Hải Quỳnh