Bánh trôi nước là bài thơ nổi bật trong sự nghiệp sáng tác của Hồ Xuân Hương. Vậy, làm sao để phân tích Bánh trôi nước ăn điểm cao? Dưới đây là hướng dẫn.
1/Giới thiệu tác phẩm/đoạn trích/tác giả/bối cảnh tác phẩm
Hồ Xuân Hương là gương mặt nữ nổi bật trên tao đàn văn học Việt Nam thế kỷ 18. Tuy nhiên, thông tin lai lịch của bà vẫn còn nhiều điều chưa rõ. Theo một số tài liệu ghi chép lại, Xuân Hương là con của Hồ Phi Diễn, quê ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Bà là con vợ lẽ của Hồ Phi Diễn khi ông ra Bắc dạy học. Mẹ của nhà thơ là người Kinh Bắc giỏi giang, thông minh. Gia đình Hồ Xuân Hương từng sống ở phường Khán Xuân, gần quận Hồ Tây, Hà Nội hiện nay.
Những năm tháng tuổi thơ của nữ sĩ diễn ra êm đềm, thuận lợi. Gia đình bà sống ở dinh thự lớn ngay đường ven hồ Tây. Dù sống trong thời đại trọng nam khinh nữ nhưng Hồ Xuân Hương không bị ràng buộc bởi gia giáo nghiêm khắc. Bà được học hành đàng hoàng, có tư chất thông minh hơn người. Xuân Hương được ca ngợi là người phụ nữ xinh đẹp, tài năng, cá tính mạnh mẽ. Bà có mối quan hệ xã hội rộng rãi, có cơ hội gặp gỡ nhiều trí thức tài giỏi lúc bấy giờ.
Tuy nhiên, con đường tình duyên của nữ sĩ lại vô cùng lận đận. Bà đã trải qua hai cuộc hôn nhân không may mắn, kết thúc trong bất hạnh với thân phận một người vợ lẽ. Lần đầu bà kết hôn với Tổng Cóc – là người giàu có, tài năng nhưng có thói tiêu xài hoang phí. Vợ cả của ông là người hay ghen tuông nên thường tìm cách hãm hại Xuân Hương khiến bà phải rời nhà khi đang mang thai.
Sau đó, nữ sĩ kết hôn với Phủ Vĩnh Tường nhưng cuộc hôn nhân này cũng không hạnh phúc. Giữa hai người có một con trai chung nhưng chỉ vài năm sau thì Phủ Vĩnh Tường qua đời. Từ đó, Hồ Xuân Hương sống cô đơn một mình cho đến những năm tháng cuối đời.
Nói về sự nghiệp sáng tác, Hồ Xuân Hương là người có tài năng thơ ca đặc biệt. Thơ của bà chủ yếu viết bằng chữ nôm với rất nhiều bài thơ nổi tiếng như: Bà Lang khóc chồng, Bạch Đằng Giang tạm biệt, Bánh trôi nước…. Các sáng tác của Xuân Hương chủ yếu xoay quanh chủ đề người phụ nữ, cuộc đời gian truân, bị giam cầm, bị ràng buộc… Bằng chính trải nghiệm của người trong cuộc, thơ của bà mang tính chân thực, chạm sâu đến trái tim người đọc.
Như nhiều nhà phê bình văn học từng nói: Thơ của Hồ Xuân Hương không phải là bản tình ca lãng mạn mà mang tính châm biếm, chế giễu, phê phán sâu cay xã hội phong kiến đương thời, cảm thông sâu sắc với cuộc đời bất hạnh của phụ nữ. Qua từng câu thơ, Hồ Xuân Hương đều thể hiện rõ khát khao được sống, được thoát khỏi sự hà khắc của chế độ phong kiến đương thời.
Bánh trôi nước là bài thơ đặc biệt của bà. Bài thơ ngắn gọn, ẩn chứa nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc. Hình ảnh chiếc bánh trôi nước trong bài không đơn thuần là biểu tượng đẹp mà là biểu tượng tinh tế cho cuộc đời, số phận của người phụ nữ. Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt đường luật, in trong tuyển tập thơ văn Việt Nam tập III, nhà xuất bản Văn hoá Hà Nội năm 1963
2/ Lập dàn ý cho bài phân tích thơ Bánh trôi nước
2.1 Mở bài
– Giới thiệu khái quát về nữ sĩ Hồ Xuân Hương: Là nhà thơ nữ tài năng trên tao đàn văn học Việt Nam thế kỷ 18, được mệnh danh là bà chúa thơ Nôm…
– Giới thiệu sơ lược về bài thơ Bánh trôi nước: Khái quát giá trị nội dung và nghệ thuật.
2.2 Thân bài
– Hình ảnh bánh trôi nước
+ Bài thơ cung cấp đầy đủ về chiếc bánh trôi nước với hình dáng bên ngoài tròn, có màu trắng. Tác giả sử dụng điệp từ: Vừa nhằm nhấn mạnh đặc điểm nổi bật về ngoại hình của chiếc bánh.
+ Cách nấu bánh trôi: Luộc bánh trong nước cho đến khi ba phần bánh nổi lên, bảy phần chìm dưới có nghĩa là bánh đã chín và đã có thể ăn.
+ Cách làm bánh: Phải chú trọng khâu nhồi bột. Nếu ở công đoạn này không thực hiện đúng cách thì bánh có thể bị nhão hoặc bị cứng “rắn”
+ Màu sắc nhân bánh: Màu đỏ son
→ Thông qua 4 câu thơ, Hồ Xuân Hương đã miêu tả cặn kẽ, chi tiết từ hình dáng bên ngoài đến phần nhân bên trong, cách nhồi bánh, cách luộc bánh… Tuy nhiên, đó chỉ là phần nghĩa tả thực của bài thơ.
– Hình ảnh người phụ nữ
“Thân em vừa trắng lại vừa tròn
Bảy nổi ba chìm với nước non
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn
Mà em vẫn giữ tấm lòng son”
+ Bài thơ mở đầu với cụm từ: Thân em. Ta thường gặp cụm từ này trong ca dao, dân ca, đó là mô típ quen thuộc được cha ông sử dụng để truyền tải các bài hát than thở về số phận của những người phụ nữ bất hạnh trong xã hội cũ. Từ cách mở đầu ấy, Hồ Xuân Hương đã phần nào hé lộ nội dung bài thơ cho độc giả.
+ Ngoại hình người phụ nữ: Thân hình đầy đặn, tròn trịa, nước da trắng hồng, rạng rỡ. Trong chuẩn mực cái đẹp thời bấy giờ. Những người phụ nữ nào hội tụ cả hai yếu tố nói trên đều được xem là người xinh đẹp, yêu kiều.
+ Số phận của người phụ nữ: “Bày nổi ba chìm với nước non/Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn”: Tác giả sử dụng phép đảo ngữ: Nguyên bản là ba chìm bảy nổi thì đến Hồ Xuân Hương lại viết: Bảy nổi ba chìm nhằm tái hiện lại số phận long đong, lận đận, truân chuyên, không thể làm chủ cuộc đời của người phụ nữ xưa.
+ Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn: Thể hiện sự cam chịu số phận của người phụ nữ trong xã hội cũ. Thực tế, không phải họ không ý thức được về quyền của mình nhưng chính những giáo điều hà khắc, định kiến coi thường phụ nữ trong quan điểm Nho giáo đã khiến họ mất đi chỗ dựa, không dám phản kháng, mặc nhiên chấp nhận khổ đau.
+ “Mà em vẫn giữ tấm lòng son”: Dù bị vùi dập, cuộc sống bấp bênh, phải chịu nhiều tủi nhục nhưng họ vẫn vẫn giữ được phẩm giá của mình, tấm lòng son sắt, thuỷ chung, không thay đổi. Đó là phẩm chất cao quý của người phụ nữ Việt Nam.
– Liên hệ với hình ảnh người phụ nữ trong ca dao:
“Thân em như dải lụa đào/Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai”
Hoặc “Thân em như hạt mưa sa/Hạt vào vườn cấm hạt ra ruộng cày”
Hoặc “Thân em như trái bần trôi/Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu”
Có thể thấy, hình ảnh, số phận truân chuyên của người phụ nữ xuất hiện nhiều trong các sáng tác thơ văn. Xuân Hương tiếp tục khai thác chủ đề ấy nhưng dưới một hình thức độc đáo hơn: Bánh trôi nước trong bài thơ chính là hình ảnh ẩn dụ chỉ người phụ nữ. Có thể thấy, nữ sĩ rất tinh tế khi lựa chọn hình ảnh này.
2.3 Kết luận
– Khái quát lại nội dung bài thơ: Mượn hình ảnh chiếc bánh trôi nước, qua đó ca ngợi, thể hiện sự trân trọng, sự cảm thương sâu sắc với số phận của những người phụ nữ trong xã hội cũ.
– Nghệ thuật: Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, ngôn từ bình dị, hình ảnh gần gũi, cách so sánh độc đáo, nhiều tầng ý nghĩa.
3/ Viết 1 bài văn mẫu phân tích Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương
Trên tao đàn văn học Việt Nam thế kỷ 18 xuất hiện hai gương mặt nữ tài năng: Hồ Xuân Hương và Bà Huyện Thanh Quan. Nếu Bà Huyện Thanh Quan nổi bật với những vần thơ nhẹ nhàng, trang nhã, có một chút buồn thương mang mác thì thơ Hồ Xuân Hương lại mang một phong cách khác hoàn toàn: Giọng thơ mạnh mẽ, rắn rỏi, chủ đề dân giã, gắn với cuộc đời của người phụ nữ, ý thơ sâu sắc, thâm thuý.. thể hiện sự căm phẫn, sự phản kháng xã hội đương thời. Bài thơ Bánh trôi nước là một sáng tiêu biểu cho phong cách sáng tác của nữ sĩ.
Tổng thể bài thơ chỉ có 4 câu ngắn gọn nhưng mang nhiều tầng ý nghĩa: “Thân em vừa trắng lại vừa tròn/Bảy nổi ba chìm với nước non/Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn/Mà em vẫn giữ tấm lòng son”
Trong bài thơ, tác giả đã mượn hình ảnh chiếc bánh trôi nước để ca ngợi vẻ đẹp ngoại hình và vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ. Họ là những người con gái, những người phụ nữ xinh đẹp, tâm hồn trong sáng nhưng số phận nhỏ nhoi, truân chuyên, phụ thuộc vào người khác. Tất cả hình ảnh trong thơ đều có tính nhân hoá, tượng trưng gợi lên sự liên tưởng kỳ diệu trong lòng bạn đọc.
Bánh trôi nước vốn là một loại bánh dân gian có từ lâu đời. Nó được làm từ bột gạo trắng trong, tinh khiết thường được dùng cho việc thờ cúng quan trọng. Với khả năng quan sát tinh tế, nhạy bén, sự liên tưởng tuyệt vời, Xuân Hương đã nhìn thấy sự tương đồng giữa chiếc bánh trôi với hình ảnh, với số phận của người phụ nữ.
Bánh trôi và phụ nữ đều có vẻ ngoài đẹp, phẩm chất cao quý nhưng lại không thể tự làm chủ chính mình. Bánh trôi rắn hay nát là bởi người làm bánh, còn số phận của người phụ nữ sướng hay khổ cũng do xã hội đưa đẩy chứ bản thân họ không thể thay đổi. Bài thơ mang ý nghĩa tả thực nhưng ẩn sâu bên trong là thông điệp sâu sắc, đau đớn.
“Thân em vừa trắng lại vừa tròn”
Hồ Xuân Hương nói chuyện cái bánh trôi mà trở thành câu chuyện muôn thuở của người phụ nữ. Đó là người con gái đẹp, thân hình đầy đặn, tròn trịa, nước da trắng hồn, tâm hồn trong sáng. Đáng lẽ, họ phải được sống cuộc sống sung sướng, hạnh phúc. Thế nhưng, trong xã hội cũ, những người phụ nữ tài hoa bạc mệnh phải chịu nhiều đắng cay, tủi nhục:
“Bảy nổi ba chìm với nước non”
Đáng thương thay cũng là con người, được cha mẹ sinh ra với bằng xương bằng thịt nhưng số phận họ khác hoàn toàn với đấng mày râu. Họ không được làm chủ cuộc đời mình, số phận họ là do người khác định đoạt. Có biết bao người phụ nữ tài hoa trong xã hội phong kiến bị dồn đến bước đường cùng không lối thoát: “Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn”
Dẫu số phận ngang trái, éo le song người phụ nữ vẫn giữ được phẩm giá, đức hạnh của mình “Mà em vẫn giữ tấm lòng son”. Thân em là cụm từ xuất hiện nhiều trong ca dao, tục ngữ “Thân em như dải lụa đào/Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai” hoặc “Thân em như hạt mưa sa/Hạt vào vườn cấm hạt ra ruộng cày”…
Cũng là chất liệu ấy nhưng Hồ Xuân Hương đã có sự sáng tạo độc đáo trong cách so sánh. Từ thân em được đặt trước chiếc bánh trôi. Chiếc bánh là hình ảnh tượng trưng cho người phụ nữ, hai thực thể này có sự tương đồng đến lạ. Chính sự so sánh chân thực đến trần trụi đó giúp người đọc hình dung rõ hơn về vẻ đẹp, phẩm hạnh, số phận của người phụ nữ.
Chỉ với 4 câu thơ nhưng nhịp thơ, giọng thơ có sự thay đổi liên tục. Từ sự cảm thương đến than soán số phận hẩm hiu. Ở đây, Hồ Xuân Hương đã sử dụng nghệ thuật đảo ngữ: Từ Ba chìm bảy nổi thành bảy nổi ba chìm/đối lập với vừa trắng lại vừa tròn. Đáng lẽ một người con gái như thế phải được hưởng hạnh phúc nhưng số phận lại chìm nổi lênh đênh. Cái tinh của nữ sĩ là dùng đảo ngữ để đạt đến dụng ý: Nhấn mạnh sự bất hạnh của người phụ nữ.
“Mà em vẫn giữ tấm lòng son”, từ “vẫn” sử dụng trong câu thơ cho thấy: Dù bị cuộc sống vùi dập nhưng người phụ nữ vẫn luôn ý thức được phẩm giá của mình, quả quyết vượt lên tất cả để giữ tấm lòng son.
Trong xã hội phong kiến, với sự chi phối của ý thức hệ nho giáo, người phụ nữ đã phải chịu nhiều thiệt thòi. Những quan điểm lỗi thời, hà khác: Công dung ngôn hạnh, tam tòng tứ đức, trọng nam khinh nữ đã đẩy biết bao người phụ nữ vào bước được cùng.
Họ phải sống như một cây tầm gửi, tủi nhục, đau đớn và lệ thuộc. Là người sống trong cùng thời đại, cùng cảnh ngộ, Hồ Xuân Hương hiểu và thấu nỗi đau ấy một cách chân thật nhất. Tất cả được nữ sĩ gói ghém đầy đủ, trọn vẹn trong bài thơ bánh trôi nước. Đó cũng chính là tiếng lòng, là thông điệp lên án sâu sắc xã hội đương thời của nhà thơ.
Có thể nói, Bánh trôi nước là bài thơ hay, có giá trị hiện thực và xã hội sâu sắc. Hồ Xuân Hương đại diện cho những người phụ nữ bất hạnh trong xã hội cũ nói lên tiếng nói của chính mình. Đặt trong bối cảnh đương thời chúng ta thấy Xuân Hương là người phụ nữ bản lĩnh, thơ của bà luôn thể hiện rõ cá tính, khẩu khí của bà chúa thơ Nôm. Chỉ với 4 câu ngắn gọn, bài thơ mang lại cho người đọc nhiều liên tưởng thú vị. Đi qua năm tháng, Bánh trôi nước vẫn là bài thơ làm lay động tâm hồn bao thế hệ người đọc và Hồ Xuân Hương vẫn luôn là ngôi sao sáng trên bầu trời văn học Việt Nam.
