Bạn đến chơi nhà là bài thơ hay nhưng không dễ ăn điểm cao khi làm bài. Dưới đây bài phân tích Bạn đến chơi nhà hay nhất giúp các sĩ tử lấy điểm 9, 10.
1/Giới thiệu tác phẩm/đoạn trích/tác giả/bối cảnh tác phẩm
Nguyễn Khuyến sinh năm 1835, mất năm 1909, quê tại làng Yên Đổ, huyện Bình Lục, Hà Nam. Tên thật của nhà thơ là Nguyễn Thắng, từ nhỏ vốn nổi tiếng thông minh, hiếu học. Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho yêu nước, có truyền thống học vấn. Cha ông là Nguyễn Tông Khởi từng đỗ đầu ba khóa Tú tài, làm nghề dạy học.
Mẹ ông là bà Trần Thị Thoan vốn là con gái của một tú tài thời Lê Mạc. Năm 1864, Nguyễn Khuyến đỗ đầu kỳ thi cử nhân tại trường Hà Nội. Năm 1865, sau khi trượt kỳ thi hội, ông đổi tên thành Nguyễn Khuyến với mục đích tự nhắc nhở bản thân phải nỗ lực hơn. Năm 1871, ông tiếp tục đỗ đầu hai kỳ thi: Thi Hội và thi Đình năm Hoàng Giáp và trở thành Tam Nguyên Yên Đổ.
Nguyễn Khuyến từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình Nhà Nguyễn như: Đốc học, Án sát, Bố chính. Tuy nhiên, vốn là người chính trực, liêm khiết nên Nguyễn Khuyến sớm thấy chán ghét cảnh nịnh hót, vơ vét chốn quan trường. Vì thế, năm 1884, ông cáo quan về quê sống cuộc đời thanh bạch, gắn bó với làng quê. Từ đây, nhiều bài thơ viết về cảnh làng quê Việt Nam ra đời, nổi bật là chum thơ thu và bài thơ Bạn đến chơi nhà.
Nói về sự nghiệp sáng tác, Nguyễn Khuyến để lại cho đời hơn 800 tác phẩm gồm: Thơ, văn, câu đối. Trong đó, thơ chiếm số lượng nhiều nhất:
- Quế Sơn thi tập gồm 200 bài thơ viết bằng chữ hán và 100 bài thơ viết bằng chữ Nôm.
- Yên Đổ thi tập
- Bách Liêu thi văn tập
- Một số bài ca, hát ả đào, văn tế, câu đối truyền miệng
Sáng tác thơ văn của Nguyễn Khuyến đậm đà phong vị quê hương đất nước. Người, cảnh vật trong thơ ông đều mang đến cho người đọc cảm giác thân thuộc, bình yên. Thông qua ngôn từ tinh tế, ngoài việc thể hiện tình yêu quê hương đất nước, thơ Nguyễn Khuyến còn châm biếm sâu cay tầng lớp thống trị, đồng cảm với cuộc sống khổ cực của những người dân thấp cổ bé họng.
Khi nói về Nguyễn Khuyến, Xuân Diệu khẳng định: Ông là nhà thơ tiêu biểu cho làng quê Việt Nam. Hình ảnh làng quê trong thơ ông gắn với đời sống nơi thôn dã mộc mạc, giản dị.
Bài thơ Bạn đến chơi nhà được sáng tác trong thời gian Nguyễn Khuyến cáo quan về ở ẩn ở làng Yên Đổ. Bố cục bài thơ gồm 3 phần:
- Phần 1: Câu đầu: Thể hiện cảm xúc của tác giả khi bạn đến chơi nhà
- Phần 2: 6 câu thơ tiếp theo: Nêu rõ hoàn cảnh nhà thơ khi bạn đến chơi nhà
- Phần 3: Câu cuối thể hiện tình cảm gắn bó thắm thiết giữa tác giả với bạn: Ta với ta.
Bài thơ ca ngợi tình bạn chân thành, gắn bó và cuộc sống mộc mạc, giản dị, dân giã nơi làng quê. Nét độc đáo của Bạn đến chơi nhà là ở cách tạo tình huống bất ngờ, giọng thơ hồn nhiên, chất pháp, ngôn ngữ có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ bác học.
2/ Lập dàn ý cho bài phân tích
2.1. Mở bài
– Giới thiệu đôi nét về tác giả Nguyễn Khuyến: Nét tiêu biểu về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác.
– Sơ lược về bài thơ: Bạn đến chơi nhà: Hoàn cảnh ra đời, khái quát giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật
2.2 Thân bài
– Phân tích câu thơ đầu: Giới thiệu việc bạn đến chơi nhà
+ Thời gian: Đã bấy lâu nay, nghĩa là rất lâu rồi nay bạn mới ghé thăm nhà chơi
+ Tác giả sử dụng cách xưng hô: Bác rất thân mật, thể hiện sự gắn bó giữa bạn với nhân vật trữ tình
+ Giọng điệu: Cởi mở, chân thành, hiếu khách của nhà thơ
+ Câu thơ chia thành hai vế song đôi: Một là lời reo mừng vì bạn đến chơi nhà, một là lời chào đón khách cởi mở, chân tình.
– Phân tích 6 câu tiếp theo: Hoàn cảnh của nhà thơ khi bạn đến chơi nhà
+ Tác giả tạo ra một tình huống hết sức éo le khi bạn đến chơi nhà: Trẻ thời đi vắng nên không có ai để nhờ đi mua đồ ăn tiếp đãi. Chợ thời xa có nghĩa là chợ rất xa, nếu đi sẽ mất nhiều thời gian, không có ai ở nhà tiếp bạn.
+ Còn trong nhà: Ao sâu – khôn chài cá nên khó bắt được cá để mời bạn. Cải chửa ra cây, cà mới nụ, bầu vừa rụng rốn mướp đương hoa: Tất cả rau củ, cây trái trong nhà đều chưa thể ăn được.
+ Miếng trầu: Thứ quan trọng nhất để tiếp bạn cũng không có. Trong văn hóa của người Việt, miếng trầu là đầu câu chuyện.
=> Bằng cách tạo ra những tình huống đặc biệt nói trên, tác giả muốn nhấn mạnh cuộc sống thiếu thốn, đạm bạc về vật chất nơi làng quê. Thế nhưng, sự thiếu thốn đó không làm cho Nguyễn Khuyến buồn khổ thậm chí ông còn sống một cách lạc quan, yêu đời thể hiện qua giọng thơ hóm hỉnh, hài hước.
– Phân tích câu cuối: Tình cảm bạn bè thắm thiết
+ Bác đến chơi đây: Tuy hoàn cảnh thiếu thốn vật chất nhưng người bạn vẫn không ngần ngại đến chơi. Đó là thứ tình cảm chân thành đáng trân quý.
+ Ta với ta: Từ ta đầu tiên là chỉ nhân vật trữ tình – chủ nhà. Từ ta thứ hai là chỉ người bạn tức là khách
+ Từ với: Thể hiện mối quan hệ bạn bè song hành, gắn bó không có sự phân biệt về khoảng cách
=> Câu thơ cho biết tình cảm gắn bó tri kỷ giữa tác giả với bạn của mình: Sự thấu hiểu sâu sắc, thông cảm cùng nhau, không mang đến vật chất.
2.3 Kết luận
– Khẳng định lại giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của bài thơ: Bạn đến chơi nhà.
– Học sinh có thể liên hệ, mở rộng vấn đề.
3/ Viết 1 bài văn mẫu
Nguyễn Khuyến được mệnh danh là nhà thơ của làng quê Việt Nam. Các sáng tác của ông thường gắn liền với cuộc sống nơi làng quê cùng những con người đôn hậu, chân thành. Ngoài chùm thơ thu (Thu Vịnh, Thu điếu, Thu ẩm) thì Bạn đến chơi nhà được đánh giá là bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách thơ Nguyễn Khuyến.
Nhiều nhà phê bình văn học nhận xét: Thơ của Tam Nguyên Yên Đổ chẳng có mấy bài vui vì tâm trạng của ông luôn mang nặng nỗi buồn trước cảnh đất đau thương, thói đời bạc bẽo, tệ nạn tham quan ô lại. Sau khi tác giả cáo quan về quê thì nỗi buồn thế sự trong ông càng sâu đậm. Cuộc sống ở làng quê tuy nghèo nhưng cái nghèo về vật chất không thể lấn át tình cảm và sự chân thành. Bài thơ Bạn đến chơi nhà được viết theo thể thất ngôn bát cú đường luật nhưng không theo cấu trúc vốn có: 4 phần: 2 câu đề, 2 câu thực, 2 câu luận, 2 câu kết.
Ở bài thơ này,, Nguyễn Khuyến chỉ sử dụng 1 câu duy nhất làm câu đề, câu thứ hai chuyển sang phần thực. Đặc biệt, giữa câu thực và câu luận không có ranh giới rõ rệt. Câu 7 gắn với phần luận còn phần kết chỉ có duy nhất câu 8. Chính sự phá cách độc đáo nói trên làm cho tứ thơ trở nên khác lạ cho thấy sự sáng tạo trong sáng tác của nhà thơ. Mở đầu bài thơ là lời chào thân mật, giản dị:
“Đã bấy lâu nay bác tới nhà”
Tuổi già, người ta thường cảm thấy cô đơn nên mong muốn có bạn để trò chuyện, giãi bày, tâm sự. Nguyễn Khuyến cũng thế, khi bạn đến thăm nhà thơ thực sự vui mừng. Câu thơ mở đầu bài thể hiện sự vồn vã, thân mật của tác giả khi được gặp lại bạn thân. Đã rất lâu rồi hai người không gặp nhau, không tới thăm nhau có thể vì bận bịu công việc hoặc vì đường sá xa xôi. Tác giả gọi bạn bằng bác vừa thân tình, dân dã vừa thể hiện sự nể trọng. Câu thơ giống như lời chào quen thuộc hàng ngày, làm tiền đề cho những lời tâm sự tiếp theo:
“Trẻ thời đi vắng chợ thời xa
Ao sâu nước cả khôn chài cá
Vườn rộng rào thưa khó đuổi gà
Cải chửa ra cây cà mới nụ
Bầu vừa rụng rốn mướp đương hoa
Đầu trò tiếp khách trầu không có”
Đọc những câu thơ đầu của bài chúng ta có cảm giác lo lắng, hụt hẫng. Đã rất lâu bác mới có dịp tới nhà chơi, thật quý hóa nhưng nhà chẳng có gì. Ở chốn quê nghèo này: Chiêm mất đằng chiêm, mùa mất mùa nên không có gì tiếp bạn. Theo phép xã giao, khách đến chơi nhà thì phải có trầu, có nước tiếp khách.
Đặc biệt, bạn thân ở xa tới, lâu ngày hai người mới gặp lại nhau nhất định phải mời cơm, mời rượu. Nếu ở chốn phố thị đông đúc, mọi chuyện trở nên đơn giản, có quán xá để ta và bác nhâm nhi, hàn huyên tâm sự. Ở quê của Nguyễn Khuyến lúc bấy giờ làm sao có quán. Cái hay, cái độc đáo của nhà thơ bắt đầu từ câu “Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa”
Nguyễn Khuyến phân trần với bạn về sự tiếp đãi không chu đáo là có lý do: Nhà neo người nên chẳng có ai để sai bảo, chợ lại ở xa, bản thân thì già yếu không thể đi được… Tôi và bác là bạn già tri kỷ nên chắc sẽ hiểu và thông cảm cho nhau. Chợ xa, trong nhà tuy có sẵn mọi thứ nhưng ngặt nỗi: “Ao sâu nước cả khôn chài cá/Vườn rộng rào thưa khó đuổi gà/Cải chửa ra cây, cà mới nụ/Bầu vừa rụng rốn mướp đương hoa”
Nếu căn cứ vào bề nổi của câu chữ sẽ thấy, nhà thơ đang thanh minh với bạn: Cá trong ao rất nhiều nước ao sâu nước cả, gà không thiếu nhưng vườn rộng rào thưa. Cải, cà, bầu, mướp trong vườn đều có nhưng đang độ ra cây, mới nụ, vừa rụng rốn, đương hoa… nên chưa thể ăn được. Vì thế, bữa cơm đãi khách không thể có cá thịt, cũng không có rau dưa. Thôi thì, ta nói chuyện, hàn huyên bằng điếu thuốc, chén rượu, miếng trầu.
Đến đây, tình huống càng éo le hơn: Trầu cũng đã hết từ bao giờ “Đầu trò tiếp khách trầu không có”. Từ xưa đến nay người Việt luôn xem: Miếng trầu là đầu câu chuyện nhưng với Nguyễn Khuyến trầu để tiếp bạn cũng không có. Đọc 6 câu thơ người đọc hình dung ra cái lúng túng, cái loay hoay dễ thương của người từng làm đại quan nay trở thành ông già ở chốn thôn quê.
6 câu thơ toàn nói đến không nhưng trong đó lại hàm chứa cái có. Đọc kỹ bạn sẽ thấy chủ nhà không nghèo mà thậm chí còn là người giàu có. Cái nghèo về vật chất ở hiện tại được tác giả thi vị hóa sẽ giàu ở tương lai: Trong nhà có gà, có cá, có cải, cà, bầu…. , chẳng thiếu thứ gì chỉ là chưa ăn được.
Thực ra, đây có thể chỉ là cách nói của cụ Tam Nguyên: Nhà thơ đã tiếp bạn rất chu đáo còn cách đặt ra tình huống với nhiều cái không nói trên thực chất là muốn nói đến cuộc sống thanh bình, ung dung, tự tại của bản thân sau khi cáo quan về quê.
Với cách nói trên, nhà thơ đang cố cho thấy mình giàu có, dư giả nhưng thực chất ông rất nghèo, nghèo đến mức không thể che dấu. Bạn biết mình nghèo nhưng vẫn không quản ngại đường xa đến thăm đó mới là điều đáng quý. Thực tế, Nguyễn Khuyến đang cảm thấy vui vẻ và tự hào về cuộc sống thanh bần hiện tại: Giàu có đâu dễ gì đổi được cái nghèo ấy.
Đó là cách nói khiêm nhường nhưng rất đỗi hãnh diện của nhà thơ. 6 câu thơ với nhịp thơ đều đặn, cách ngắt nhịp nhẹ nhàng như lời thủ thỉ kèm nụ cười hóm hỉnh, trêu đùa của nhà thơ. Trong nhà không có gì nhưng đối lập với điều đó là tấm lòng, là sự chân tình và tương giao giữa tôi với bác.
Đến câu kết: “Bác đến chơi đây ta với ta”, ta với ta trở thành linh hồn của bài thơ. Cụm từ này có thể hiểu: Tấm lòng với tấm lòng, kẻ tri âm đến với người tri kỷ. Vậy nên, đâu cần lễ nghi, đâu cần vật chất, đã là tri kỷ thì mọi thứ lễ nghi đều trở nên tầm thường. Ở đây, chủ và khách tình cảm thắm thiết, thanh cao nên không có thứ vật chất nào có thể so sánh được.
Ta với ta: 3 tiếng đơn giản nhưng gợi lên bao nhiêu cảm xúc và sự thân mật. Thật quý hóa vì bạn già đã không ngại vượt đường xa đến đây thăm nhau. Đó là thứ tình cảm cao quý không gì có thể so sánh được. Bác đến đây hai ta sẽ lánh đục tìm trong, tìm niềm vui với thú điền viên, giữ trọn hai chữ thiên lương, không thể vì vật chất mà đánh đổi chính mình.
Đọc câu thơ ta thấy rõ sự tương giao chân thành giữa khách và chủ: Không màng công danh, không màng vật chất, muốn sống cuộc đời an nhàn. Tình bạn này đã vượt lên trên mọi nghi thức tiếp đãi thông thường bởi sự thấu hiểu, thông cảm và chân thành. Bạn đến chơi không bởi mâm cao cỗ đầy mà đơn giản chỉ để gặp nhau trút bầu tâm sự.
Câu kết của bài thơ thể hiện rõ cái tài của Nguyễn Khuyến. Ông không chỉ giỏi trong việc tạo ra tình huống độc đáo mà còn tinh tế khi sử dụng ngôn từ. Ta với ta: Đại từ ta trong tiếng Việt vốn chỉ số ít, vừa chỉ số nhiều. Ở đây, ông dùng từ ta với cả hai nghĩa: số ít và số nhiều: Ta với ta tuy hai là một, cùng ngồi lại bên nhau tâm tình, thủ thỉ về chuyện đời, chuyện người…
Trong bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan cũng có câu “Một mảnh tình riêng ta với ta” thể hiện sự cô đơn của tác giả khi phải rời quê hương đến nơi đất khách, chỉ có một mình đối diện với chính mình. Còn trong thơ Nguyễn Khuyến, ta với ta mang nội hàm hoàn toàn khác: ta với ta tuy hai nhưng là một, thân thiết, gần gũi, gắn bó, hòa quyện, ấm áp.
Có thể nói, Bạn đến chơi nhà là bài thơ hay tiêu biểu trong cuộc đời sáng tác của Nguyễn Khuyến. Đọc thơ chúng ta cảm nhận được rất rõ tấm lòng của nhà thơ và bức tranh làng quê Việt Nam giản dị, mộc mạc. Bức tranh ấy được vẻ lên bởi màu xanh của ao cá, màu non mơn mởn của ngồng cải, màu vàng tươi của hoa mướp, màu tím của hoa cả…
Tất cả đang ở độ tươi non và tràn đầy sức sống. Cảnh làng quê vì thế mà trở nên vui mắt và ấm áp lòng người. Với Nguyễn Khuyến, con người đang mang nặng nỗi đau thế sự nhân tình, cảnh vật ấy giúp ông cảm thấy thanh thản hơn, nhẹ nhàng hơn. Trong khung cảnh ấy, được đón bạn đến chơi nhà, được dốc bầu tâm sự hẳn niềm vui của cụ Tam Nguyên sẽ nhân lên gấp bội.
Bài thơ ẩn chứa hai nội hàm ý nghĩa sâu sắc: Tình bạn thân thiết gắn bó, đẹp đẽ và tình yêu quê hương đất nước. Bằng ngôn ngữ mộc mạc, giọng thơ tự nhiên như chính cách ăn nói của những người nông dân chất pháp, bài thơ thực sự chạm sâu đến trái tim bạn đọc. Nó chứng tỏ tài năng của ngòi bút Nguyễn Khuyến: Tả cảnh để ngụ tình, trong tình có cảnh và ngược lại. Chính sự hài hòa, đan xen giữa tình và cảnh là tạo nên một bức tranh làng quê vừa mộc mạc vừa tươi đẹp vừa ấm áp tình người.
Trên tao đàn văn học Việt Nam, thơ viết về làng quê khá nhiều nhưng phải đến những sáng tác của Nguyễn Khuyến người đọc mới thực sự cảm nhận rõ cái đẹp, cái riêng của làng quê Việt Nam và lối sống giản dị, mộc mạc của con người nơi đây. Vì lẽ đó, cụ Tam Nguyên được mệnh danh là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam. Bài thơ: Bạn đến chơi nhà là một trong những sáng tác tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách thơ của Nguyễn Khuyến.
