Cây cam ngọt của tôi được xuất bản lần đầu vào năm 1968, đây là một tác phẩm văn học kinh điển của Brazil do José Mauro de Vasconcelos chắp bút. Cuốn tiểu thuyết tự truyện đã khắc họa nên cuộc sống khốn khó ở một thị trấn nhỏ, từ đó thành công trong việc truyền tải niềm tin, sự nỗ lực và lòng yêu thương giữa người với người.

José Mauro de Vasconcelos và Cây cam ngọt của tôi

Sinh năm 1920 trong một gia đình đông con, mẹ là người Ấn Độ còn cha là người Bồ Đào Nha. Vì điều kiện không cho phép nên ngay từ khi còn nhỏ, nhà văn đã phải chuyển đến sống với các chú của mình tại thủ đô Natal, thuộc bang Rio Grande do Norte.

Vào những năm đầu tiên ở trường Trung học, José Mauro de Vasconcelos đã có niềm say mê với tiểu thuyết của một số nhà văn Brazil như Graciliano Ramos, Paulo Setúbal hay José Lins do Rego. Đây cũng chính là thời điểm mà ông bắt đầu sáng tác thơ và truyện ngắn.

cay cam ngot cua toi hinh anh 1 e1626102304143 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Chân dung nhà văn José Mauro de Vasconcelos

Vì cuộc sống ngày càng khó khăn nên nhà văn phải chuyển đến São Paulo, nơi ông bắt đầu làm bồi bàn hộp đêm và có một số trải nghiệm với tư cách là ngư dân bờ biển. Sau đó vài năm, José Mauro đã làm giáo viên tại một trường tiểu học thuộc Recife. 

Trong thời gian tiếp theo, ông có cơ hội đến tham quan Châu Âu nhờ vào học bổng ở Tây Ban Nha nhưng chỉ được ba ngày thì José Mauro rời trường đại học để đến các nước như Ý, Pháp và cuối cùng trở về Brazil.

Tại thời điểm này, nhà văn hướng đến miền Trung Tây, chủ yếu là vùng Araguaia khi hợp tác với anh em Villas-Bôas, ba nhà hoạt động xã hội Brazil liên quan đến nhân quyền của người bản địa.

Nhờ vào việc tiếp xúc với nhân dân lao động và garimpeiro, những người tìm kiếm khoáng chất quý giá bất hợp pháp tại lưu vực sông Araguaia thì vào năm 1942, José Mauro đã cho xuất bản Banana Brava, tác phẩm đầu tay của bản thân.

Bằng lối kể tường thuật đầy sức hút, cuốn sách sẽ đưa người đọc đến với một thế giới khốc liệt của những người đàn ông sống trong hầm mỏ và những cuộc trốn chạy không bao giờ kết thúc. 

cay cam ngot cua toi hinh anh 3 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Ảnh bìa cuốn sách Rosinha, Minha Canoa do José Mauro de Vasconcelos chắp bút

Tiếp tục miệt mài chắp bút cho các tác phẩm khác như Barro Blanco, Longe da Terra, Vazante, Arara Vermelha hay Arraia de Fogo thì đến năm 1962, José Mauro đã đánh dấu bước chuyển mình đặc sắc trên văn đàn Brazil với tiểu thuyết Rosinha, Minha Canoa.

Giống với Cây cam ngọt của tôi, ở tác phẩm này ông đã thành công trong việc kết hợp yếu tố giả tưởng và sự dịu dàng, từ đó khắc họa lại những tháng ngày thời niên thiếu của bản thân tại Natal thông qua nhân vật Zé Orocó.

Tương tự với Mark Twain khi viết Cuộc sống trên sông Mississippi thì Rosinha, Minha Canoa cũng vẽ nên những cuộc phiêu lưu mới mẻ trên dòng sông bất tận, từ đó José Mauro đã biến thiên nhiên nơi đây trở thành bài hát mang giai điệu huyền thoại với ca từ bay bổng.

Trước khi đặt bút viết, nhà văn luôn mô phỏng những ý tưởng mới ở trong đầu. Ông thường xây dựng sự chuyển biến tâm lý nhân vật và khắc họa lại cảnh quan bằng cách thực nghiệm ngay trên chính bản thân, chúng ta có thể thấy rõ điều này qua Arara Vermelha.

“Văn chương là nghệ thuật khó nhất, vì con chữ phải thể hiện được toàn bộ màu sắc và sắc thái của hội họa, âm thanh và sự hòa hợp của âm nhạc, chuyển động. Viết là cách tôi truyền đạt kinh nghiệm của mình, cái hay và cái dở và một cảm giác đã bị lãng quên từ lâu: Sự dịu dàng. Và cuộc sống không có sự dịu dàng là vô giá trị.”

José Mauro de Vasconcelos

Có thể nói, José Mauro là một nhà du hành không biết mệt mỏi. Sau sự thành công của Rosinha, Minha Canoa, ông tiếp tục cho ra mắt một số tiểu thuyết và truyện ngắn khác như Doidão, O Garanhão das Praias, Coração de Vidro hay As Confissões de Frei Abóbora.

cay cam ngot cua toi hinh anh 4 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Ảnh bìa cho cuốn sách Doidão phiên bản tiếng Brazil

Để đáp lại cho sự chăm chỉ ấy, năm 1968 Cây cam ngọt của tôi được xuất bản, đánh dấu bước đột phá đỉnh cao của José Mauro. Cuốn sách nằm trong số các tiểu thuyết tự truyện viết theo phong cách lãng mạn hóa như Vamos Aquecer o Sol.

Cây cam ngọt của tôi được viết dựa trên chính tuổi thơ của nhà văn trong những năm 1920. Thông qua nhân vật Zezé, José Mauro de Vasconcelos đã để chính chúng ta phải băn khoăn trước câu hỏi rằng, liệu bản thân đã thực sự thấu hiểu và đối xử đúng cách với những đứa trẻ hay chưa?

Người cưỡi trên cây cam ngọt đã nhiều lần tưởng rằng, bản thân chính là chiến mã đẹp nhất. Tác phẩm là sự hài hòa giữa tư tưởng và hình thức, từ đó đưa nhân vật trở thành bản ngã của giá trị nghệ thuật, thứ mà mọi cây bút đều hướng đến để ngợi ca.

Để những đứa trẻ dạy cho ta biết về cuộc sống

Zezé là cậu bé năm tuổi sinh ra trong một gia đình nghèo đông con. Bởi vì cha đã thất nghiệp từ lâu nên mẹ phải lên thành phố để bươn chải, làm lụng vất vả suốt cả ngày dài, đó là lý do tại sao nhìn bà lúc nào cũng buồn chán mệt mỏi.

Sống trong môi trường như vậy đã khiến Zezé có những suy tư và nỗi niềm về cuộc đời từ rất sớm nhưng không phải vì thế mà cậu đánh mất đi sự vô tư của một đứa trẻ năm tuổi. Bản thân Zezé vẫn luôn hoạt bát, tinh nghịch.

Vì trong nhà ai cũng bận rộn đến tối mới về nên cậu phải chơi một mình, kể cả chuyện chơi khăm hàng xóm, bạn bè và những người đi đường. Chính vì thế mà họ luôn xem cậu là quái vật, đến cả anh Totoca hay chị Lalá cũng nói Zezé là một đứa trẻ hư.

cay cam ngot cua toi hinh anh 5 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Cây cam ngọt của tôi là hình ảnh thời thơ ấu đau buồn của Zezé

Khi Luís chào đời, Zezé có nhiệm vụ phải trông nom em để rồi phía sau sân nhà đã trở thành sở thú, rừng rậm Amazon, thậm chí là châu Âu rộng lớn khi đi qua trí tưởng tượng của hai đứa trẻ. Trong gia đình, ngoại trừ Luís thì còn có chị Glória, người luôn chăm sóc và bảo vệ cậu. 

Cây cam ngọt xuất hiện khi gia đình cậu phải chuyển sang nơi khác vì tiền nợ nhà cũ tám tháng vẫn chưa trả cùng nhiều vấn đề khác. Khi đến đây, Zezé phát hiện ra rằng, bản thân có thể giao tiếp và tâm sự với nó.

“- Hãy nói với tớ xem nào. Mọi người đều biết cậu có thể nói được à?

– Không. Chỉ mình cậu thôi – Thật không?

– Tớ thề đấy. Hồi xưa, một bà tiên bảo tớ rằng, khi một cậu bé giống như cậu làm bạn với tớ, thì tớ sẽ nói được và sẽ rất vui.”

– Cây cam ngọt của tôi

Từ hôm đó trở đi, cây cam ngọt Pinkie và Zezé trở thành đôi bạn thân. Mỗi lần đi học về hay đôi lúc rảnh rỗi, cậu thường ra mảnh sân sau nhà kể cho nó nghe về những câu chuyện vui vẻ hoặc nỗi bất công, oan ức trong ngày.

Giống với hoàn cảnh cô bé Anne trong Anne tóc đỏ dưới Chái Nhà Xanh, Zezé dù phải trải qua một tuổi thơ bất hạnh nhưng ở cậu luôn có một trái tim yêu không ngừng nghỉ. Cây cam ngọt của tôi không chỉ đề cập đến nỗi buồn vô biên mà hiện lên ở đó còn là hành trình khám phá niềm vui bất tận dưới đôi mắt trẻ thơ. 

Nhiều lúc, Zezé nghĩ đến chuyện kết thúc cuộc đời mình để giải thoát bản thân khỏi sự khốn khổ, túng thiếu và nỗi lo lắng mỗi ngày. Thế giới xung quanh đối xử tàn nhẫn với cậu đến nỗi, chính Zezé đã không ít lần nghĩ đến việc trả thù hay giết một ai đó.

cay cam ngot cua toi hinh anh 6 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Ảnh bìa cuốn sách Cây cam ngọt của tôi

Và rồi trong những tháng ngày tăm tối ấy, cậu đã gặp Manuel Valadares, một ông chú Bồ Đào Nha. Từ lúc đó, ngoài cây cam ngọt Pinkie ra thì ông ấy chính là người bạn thân thiết của Zezé, đưa cậu đến trường và sẵn sàng lắng nghe mọi lời tâm sự từ một đứa trẻ chỉ gần sáu tuổi.

“Ông là người tốt nhất trên đời. Không ai đối xử tệ với cháu khi cháu ở bên ông và cháu cảm thấy trong tim cháu có một mặt trời hạnh phúc.”

– Cây cam ngọt của tôi

Không may thay, ông Bồ với chiếc xe đã bị đoàn tàu Mangaratiba dữ dội, kiêu hãnh và là chủ soái của những đường ray cán qua rồi tử vong ngay sau đó. Cây cam ngọt Pinkie cũng bị chặt đi để làm đường, hai người bạn tâm giao của Zezé cứ thế mà đột ngột bước ra khỏi cuộc đời cậu.

Cuốn sách mang nhiều bi thương, cay đắng về thời thơ ấu của một đứa trẻ thường bị mọi người gọi là đứa con của quỷ. Câu chuyện tuy đơn giản nhưng tồn đọng trong đó nhiều nỗi đau, tâm tư đủ để độc giả nhận ra rằng, nước mắt chính là thứ ngôn ngữ câm lặng của nỗi buồn khổ.

Cây cam ngọt của tôi là hành trình khám phá nỗi đau và nuôi dưỡng sự trìu mến ngay trong chính tâm hồn, José Mauro de Vasconcelos đã tưởng nhớ từng số phận chơi vơi, bất hạnh nhưng ở họ luôn có những phẩm chất cao quý đủ để biến cuộc đời trở nên công bằng hơn bao giờ hết.

Những bất công và đau thương tột cùng trong Cây cam ngọt của tôi

Gia đình của Zezé là ví dụ điển hình cho sự nghèo đói nơi con phố nhỏ mang tên Bangu, cha thất nghiệp còn mẹ thì phải đi sớm về khuya ở xưởng dệt tại English Mill. Không những thế, chị gái Lalá dù còn đi học nhưng vẫn tất bật đi làm để kiếm thêm tiền trang trải.

Cuộc sống túng thiếu, quẫn bách đã đè nặng lên vai mỗi số phận ấy là những áp lực vô hình không cách nào thở nổi. Tâm hồn họ trở nên chai sạn trước sự hạnh phúc nhỏ nhoi hằng ngày, mệt mỏi đến nỗi một tiếng thở cũng không có sức để phát ra.

“Chúng tôi nghèo đến nỗi từ khi còn nhỏ xíu chúng tôi đã phải học cách để không làm lãng phí tiền bạc. Tất cả mọi thứ đều tốn tiền.”

– Cây cam ngọt của tôi

José Mauro de Vasconcelos viết Cây cam ngọt của tôi mang đậm sắc màu hiện thực và cảm hứng nhân đạo, từ đó dùng con chữ để đấu tranh cho mọi bất công, đau khổ ở đời. Nhà văn luôn nâng cao giá trị con người, học cách nâng niu những trái tim vốn dĩ sinh ra phải được yêu thương.

cay cam ngot cua toi hinh anh 8 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Cuốn tiểu thuyết tự truyện Cây cam ngọt của tôi

Chúng sinh đều phải trải qua khổ đau, quan trọng là sau những hành trình ấy, con người nên biết trân quý giá trị cuộc sống, học cách tĩnh lặng để tu tập an lạc, không trút hết mọi muộn phiền vào những người mà mình yêu thương.

Tuy rằng còn nhỏ nhưng Zezé đã là một đứa trẻ thông minh và nhạy bén trước tuổi. Sự khắc khổ đã khiến cho tâm hồn cậu trở nên già cỗi, không còn vô lo vô ưu mà mỗi ngày đều phải nghĩ đến tiền bạc hay chuyện mai sau.

Zezé là người da đỏ Apinajé mà theo một cách khác, người ta vẫn thường gọi cậu là đứa con của quỷ. Điều đó khiến họ hình thành nên suy nghĩ, hễ có chuyện gì xấu xa thì đều do cậu làm và rồi đã có những trận đòn vô cớ trút lên người cậu, đau đến mức không thể nói thành lời.

“Chỉ riêng tuần này thôi cháu đã bị đánh mấy trận rồi. Có những trận đau lắm. Cháu cũng bị đòn vì những chuyện cháu không gây ra. Cháu bị đổ tội vì tất cả mọi chuyen. Tất cả mọi người đều đánh cháu.”

– Cây cam ngọt của tôi

Quả cầu do chính tay Zezé làm bị chị cả Jandira xé nát rồi sau đó là từng trận đòn dồn dập. Lúc cô thấm mệt thì anh Totoca cũng đến và đánh vào mặt cậu, những cơn đau liên tiếp khiến Zezé ngã khuỵu xuống, gục vào ngăn kéo phía sau.

Nghe tiếng, chị Glória từ bên nhà hàng xóm chạy về và nhanh chóng can ngăn nhưng lúc này trên người Zezé đã có đủ mọi loại vết thương, máu chảy khắp nơi. Cậu đã phải nghỉ học hai ngày liền vì những dấu tích bạo hành vẫn chưa lành hằn.

cay cam ngot cua toi hinh anh 9 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Ảnh bìa sách Cây cam ngọt của tôi phiên bản tiếng Brazil

Văn học được hình thành khi con người muốn bộc lộ cảm xúc để rồi nghệ thuật đã trở thành tiếng sấm rền vang dội vào cuộc đời những nỗi lòng bất tuyệt, tái hiện hằng ha sa số tâm tư khó nói thành lời.

Đừng để tâm hồn của những đứa trẻ bị tổn thương, bởi vốn dĩ trái tim thơ trẻ phải luôn được trân quý và dạy bảo. Hãy nhìn vào đôi mắt ấy, chúng ta sẽ thấy vô số điều tuyệt vời trên thế giới mà bấy lâu nay chưa có ai khám phá.

Cây cam ngọt của tôi là những trang văn hướng đến hiện thực để ngợi ca lòng hy sinh và sự chia sẻ, từ đó khẳng định được sức mạnh mãnh liệt của tình yêu, dù ở đâu thì nó vẫn luôn âm ỉ rực cháy trong trái tim mỗi con người.

Để trái tim dạy cho trái tim cách để yêu thương

Mỗi trang văn đều là mạch máu, hơi thở của nhà văn, nơi để các cây bút bày tỏ sự trân quý, nhớ thương về đối tượng hay một sự kiện nào đó.

Giống với Thạch Lam khi viết tựa cho truyện ngắn Chân trời cũ của Hồ Dzếnh thì ngay từ những trang đầu tiên trong Cây cam ngọt của tôi, José Mauro de Vasconcelos đã viết rằng:

“Trân trọng tưởng nhớ Manuel Valadares, người đã dạy tôi ý nghĩa của sự trìu mến khi tôi lên sáu. Cầu mong họ yên nghỉ!”

– Cây cam ngọt của tôi

Nhân vật Manuel Valadares là biểu trưng cho sự thức tỉnh của Zezé, chính ông đã thắp lên trong cậu nguồn sống để một lần nữa được cười, được yêu như chính tâm hồn ngây dại mà bất cứ đứa trẻ nào cũng phải có. 

Niềm khát khao hạnh phúc luôn là mẫu số bất tử không thể nào huỷ diệt được, nó như ngọn lửa cháy âm ỉ dưới một lớp tro tàn chờ cơn gió của tình thương mà bùng lên mãnh liệt.

Nhưng rồi ông Bồ lại ra đi đột ngột, chính điều ấy đã giúp độc giả nhận ra rằng, mỗi người mà bản thân gặp gỡ đều đại diện cho một sự kiện. Họ xuất hiện để cho chúng ta biết về những điều tưởng chừng không bao giờ tồn tại.

cay cam ngot cua toi hinh anh 12 - Cây cam ngọt của tôi: Thế giới nằm sau đôi mắt trẻ thơ
Ảnh bìa sách Cây cam ngọt của tôi phiên bản tiếng Anh

Không dừng lại ở đó, Cây cam ngọt của tôi còn dạy chúng ta học cách trân trọng mọi người xung quanh. Đó là tình cảm chan chứa của chị Glória và em út Luís, họ luôn đứng ra bảo vệ cho những bất công và không bao giờ bỏ mặc Zezé một mình trong nỗi đau tuyệt vọng.

“Trái tim chúng ta cần phải đủ lớn để có chỗ cho tất cả mọi thứ chúng ta yêu thương.”

– Cây cam ngọt của tôi

Tác phẩm mang đậm tính giáo dục nhằm góp phần hoàn thiện nhân cách con người. Đây là cuốn sách không chỉ dành riêng cho thiếu nhi mà đến những tâm hồn trưởng thành cũng nên đọc để thấu hiểu mọi lý lẽ trên đời.

Đúng như chính nhà thần học Rumi đã nói, vẻ đẹp vĩnh cửu là vẻ đẹp của trái tim, tư tưởng về nhân đạo trước hết phải gắn liền với mọi nỗi đau để nhận ra chân lý yêu thương.

Cây cam ngọt của tôi là tác phẩm kinh điển của văn học Brazil, được đưa vào chương trình giảng dạy và chuyển thể thành phim bởi giá trị giáo dục và tính nhân văn sâu sắc. Một cuốn sách đáng đọc góp phần xây dựng đạo đức, hoàn thiện lối suy nghĩ của con người đối với đời sống hiện thực.