Paul Cézanne (1839 – 1906) được ví như “cha đẻ” của hội họa hiện đại, ông sở hữu loạt họa phẩm tinh tế và in đậm dấu ấn cá nhân, đơn cử The Basket of Apples (1895), Turning Road at Montgeroult (1898) hay The Large Bathers (1898 – 1905).

paul cezanne hinh anh 1 scaled e1638021540888 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Bức chân dung tự họa của Paul Cézanne

Nhờ nét đột phá trong nghệ thuật, danh họa đã trở thành nhà lãnh đạo của trường phái Hậu ấn tượng, gắn liền tên tuổi với bộ ba nghệ sĩ Vincent van Gogh, Georges Seurat và Paul Gauguin.

Miệt mài làm việc để phát triển kỹ thuật mới, Cézanne đặt nền móng cho sự ra đời của nhiều trào lưu lớn như Lập thể, Dã thú, Biểu hiện, đánh dấu vai trò quan trọng của bản thân trên tiến trình hội họa nhân loại.

Hành trình khám phá nghệ thuật của Paul Cézanne

Paul Cézanne chào đời vào mùa xuân năm 1839 tại Aix-en-Provence, miền nam nước Pháp. Cha ông tên Louis Auguste Cézanne, người từng là thợ làm mũ và sau trở thành chủ ngân hàng Banque Cézanne et Cabassol.

Mẹ ông, Anne Elisabeth Honorine Aubert thì được biết đến như người phụ nữ tinh tế, lãng mạn và nhạy bén. Nhờ sự giáo dục của bà, Cézanne sớm xây dựng cho bản thân góc nhìn khác biệt về cuộc sống, điều này phần nào tác động lên phong cách nghệ thuật của ông.

Paul Cézanne và con đường đến với hội họa

Lớn lên trong một gia đình giàu có, cậu bé Paul không chỉ sở hữu nguồn tài chính vững vàng mà còn được cha mẹ đầu tư học hành, phát triển năng khiếu. Năm mười tuổi, Paul Cézanne đăng ký học trường cấp hai Saint Joseph, nơi cậu tiếp nhận bài giảng về đạo Công giáo.

Ba năm sau, Cézanne tiếp tục theo học trường cấp ba Collège Bourbon (nay là Collège Mignet). Tại đây, anh đã kết bạn với Émile Zola và Baptistin Baillé, họ cùng nhau tạo thành bộ ba bạn thân “Les Trois Inséparables”.

paul cezanne hinh anh 2 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Ảnh chụp nhà văn nổi tiếng người Pháp Émile Zola

Năm 1857, chàng trai trẻ chính thức theo đuổi hội họa khi ghi danh vào Free Municipal School of Drawing, trường mỹ thuật của thành phố. Kể từ đó, Paul Cézanne bắt đầu học vẽ dưới sự dẫn dắt của Joseph Gibert, một tu sĩ người Tây Ban Nha.

Nhờ nỗ lực không ngừng nghỉ, Cézanne đoạt giải nhì trong cuộc thi vẽ cấp trường năm 1859, đánh dấu thành tựu đầu tiên trên con đường nghệ thuật.

Song hành cùng mỹ thuật, người họa sĩ trẻ còn theo đuổi ngành luật ở đại học Aix-Marseille (Aix-Marseille Université), trường công lập nổi tiếng của Pháp. Tuy nhiên, những bài giảng về luật học không thu hút được Paul Cézanne, chúng khiến anh cảm thấy chán nản và mệt mỏi.

Nhận ra bản thân không phù hợp, anh từ bỏ luật để chuyên tâm theo đuổi hội họa. Bất chấp phản đối từ cha, Cézanne quyết định rời quê hương, mang theo hoài bão về tương lai đầy hứa hẹn.

Phong cách mới lạ thách thức nghệ thuật truyền thống

Khởi hành đến Paris năm 1861, Paul Cézanne lập tức ghi danh vào Académie des Beaux-Arts (nay là École des Beaux-Arts), cái nôi của nghệ thuật cổ điển Pháp thời bấy giờ.

Tuy nhiên, Cézanne đã bị học viện từ chối do chưa đáp ứng đủ tiêu chuẩn mà họ đề ra. Không nản chí, anh tiếp tục đăng ký học tại Académie Suisse, trường nghệ thuật tư nhân của Martin François Suisse.

paul cezanne hinh anh 3 e1638024000453 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Académie Suisse xuất hiện trên một tấm bưu thiếp cũ vào năm 1904

Ngoài thời gian ở trường, Paul Cézanne còn đến thăm bảo tàng Louvre, nơi anh nghiên cứu và sao chép tác phẩm của nhiều bậc thầy như Michelangelo, Peter Paul Rubens, Diego Velázquez, Rembrandt hay Caravaggio.

“Bảo tàng Louvre là cuốn sách mà chúng ta nên học” – danh họa Paul Cézanne

Dẫu miệt mài học tập, anh vẫn tỏ ra chán nản khi nỗ lực mà không có kết quả. Cézanne vì vậy trở lại quê hương, bắt đầu công việc trong ngân hàng chỉ sau vài tháng ngắn ngủi. Tuy nhiên, tiếng gọi của nghệ thuật lần nữa thôi thúc người họa sĩ trẻ, anh quay lại Paris năm 1862.

Khi ấy, nghệ thuật đang trong bầu không khí căng thẳng với cuộc tranh luận nảy lửa giữa phe cách tân và truyền thống. Nếu các họa sĩ truyền thống cho rằng hội họa cần chú trọng quy tắc cổ điển thì nhiều nhà “cách mạng” lại hướng đến đổi mới toàn diện về phương pháp, nội dung.

Không nằm ngoài vòng xoáy, Paul Cézanne tiếp thu kiến thức từ những danh họa bậc thầy lẫn nghệ sĩ hiện đại. Qua giới thiệu của Émile Zola, anh gặp gỡ nhiều nhà Ấn tượng như Camille Pissarro, Claude Monet, Édouard Manet, Pierre-Auguste Renoir và Edgar Degas.

Cùng nhau, họ đã thiết lập cộng đồng nghệ sĩ trẻ để xây dựng phong cách riêng, vượt khỏi lối mòn của Salon de Paris.

Lấy cảm hứng từ Gustave Courbet, Cézanne đã phát triển phương thức hội họa mới khi vẽ tranh bằng dao trộn màu, kỹ thuật được ông ứng dụng trên nhiều họa phẩm từ năm 1866 đến 1867.

“Đó không chỉ là phát minh của chủ nghĩa Biểu hiện mới, dù tình cờ điều đó đã xảy ra, ý tưởng nghệ thuật ấy giống như sự bộc phát về mặt cảm xúc xuất hiện lần đầu tiên trong thời điểm này ” – họa sĩ kiêm nhà văn Lawrence Gowing

Sở hữu tên gọi une couillarde, những bức họa trong thời kỳ này thường là tranh chân dung, đơn cử Portrait of a Young Man (1866), Portrait of a Man in a Blue Cap, or Uncle Dominique (1866), Self-Portrait (1866)Portrait of Marie Cezanne, the Artist’s Sister (1867).

paul cezanne hinh anh 4 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Kỹ thuật vẽ bằng dao trộn màu được danh họa ứng dụng trên Portrait of a Man in a Blue Cap, or Uncle Dominique

Ra đời vào mùa thu năm 1866, Portrait of a Man in a Blue Cap, or Uncle Dominique gây ấn tượng bởi kỹ thuật kỳ lạ khi họa sĩ dùng dao vẽ trực tiếp lên vải. Không chỉ thiết lập kết cấu cho họa phẩm, phương pháp này còn tăng vẻ thu hút, độc đáo ở bức tranh.

Cuối thập niên 1860, loạt tác phẩm của Paul Cézanne đặc trưng bởi sự suy tư hay nỗi sầu muộn. Tái hiện dấu ấn từ Eugène Delacroix, người họa sĩ trẻ tập trung vào đề tài ảo ảnh, giấc mơ, tôn giáo hay bạo lực.

Một số tác phẩm tiêu biểu trong thời kỳ này có thể kể đến Still life with skull, candle and book (1866), Christ in Limbo (1867), Sorrow (1867) Washing of a Corpse (1867 – 1869).

paul cezanne hinh anh 5 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Nét cọ dày cùng mảng màu tối được Paul Cézanne áp dụng trong họa phẩm Christ in Limbo (1867)

Dẫu nhận được ủng hộ từ những người bạn nghệ sĩ, các bức tranh của Cézanne vẫn bị từ chối bởi Salon de Paris nhiều năm liền. Thậm chí, anh còn hứng chịu lời chế giễu từ giới chuyên môn do phong cách khác biệt.

Năm 1869, Paul Cézanne gặp người mẫu Marie-Hortense Fiquet tại Académie Suisse, họ nhanh chóng kết bạn, trở nên thân thiết và nảy sinh hảo cảm. Về sau, bà trở thành vợ kiêm nàng thơ của họa sĩ, thể hiện qua ba mươi bức chân dung được vẽ từ năm 1870 đến 1895.

Paul Cézanne và trường phái Ấn tượng

Khi chiến tranh Pháp – Phổ nổ ra năm 1870, Paul Cézanne đã cùng Marie-Hortense Fiquet chuyển đến L’Estaque, miền nam nước Pháp. Thời gian ngắn sau đó, họ trở lại thủ đô và chào đón đứa con đầu lòng trong niềm hạnh phúc vô bờ.

paul cezanne hinh anh 6 e1638025631770 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Chân dung con trai của Paul Cézanne và Hortense Fiquet được vẽ trong khoảng thời gian từ năm 1885 đến 1890

Năm 1872, gia đình Cézanne định cư ở Auvers-sur-Oise, vùng ngoại ô thành phố Paris. Không chỉ tận hưởng khung cảnh thanh bình, họa sĩ còn dành thời gian luyện tập với Camille Pissarro, họa sĩ  Ấn tượng người Pháp.

“Tất cả chúng ta đều bắt nguồn từ Pissarro.” – Paul Cézanne

Dưới ảnh hưởng từ Pissarro, dải màu u ám trên tác phẩm của Paul Cézanne dần biến mất, nhường chỗ cho sắc màu tươi sáng, rực rỡ hơn. Ngoài ra, giới mộ điệu còn tìm thấy sự thay đổi ở nội dung khi ông chuyển từ tranh tôn giáo, lãng mạn sang chủ đề thiên nhiên, tiêu biểu là Cottages of Auvers (1873) Landscape in Provence (1875).

Được truyền cảm hứng bởi trường phái Ấn tượng, họa sĩ đã tham gia hai buổi triển lãm của nhóm vào năm 1874 và 1877. Dẫu áp dụng kỹ thuật từ trào lưu, các bức họa của Cézanne vẫn mang dấu ấn riêng, thể hiện qua tính thống nhất, hiệu ứng phẳng cùng sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa màu sắc, đường nét với nội dung.

“Điều tôi muốn là xây dựng cho trường phái Ấn tượng một điều gì đó chắc chắn và lâu bền, giống như nghệ thuật của bảo tàng.”- danh họa Paul Cézanne

Mang tầm nhìn độc đáo và mục tiêu khác biệt, Paul Cézanne không tập trung tái hiện ánh sáng như nhiều nhà Ấn tượng mà ông nhấn mạnh vào cấu trúc, hình khối.

Một số tác phẩm nổi bật trong hai buổi triển lãm là The House of the Hanged Man (1873), A Modern Olympia (1874), Portrait of Victor Choque (1875 – 1877)Still Life with Jar, Cup, and Apples (1877).

paul cezanne hinh anh 7 e1638025867171 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
The House of the Hanged Man (1873) là một trong những tác phẩm tâm đắc nhất của danh họa

Trái với kỳ vọng của Cézanne, loạt họa phẩm không mang lại vinh quang cho ông mà thay vào đó là sự chế giễu, lời chỉ trích từ công chúng lẫn giới phê bình.

“Thế giới không hiểu tôi và tôi không hiểu thế giới, đó là lý do tại sao tôi rút lui khỏi nó.” – Paul Cézanne

Cảm thấy thất vọng, Paul Cézanne dần rút lui khỏi triển lãm công khai và làm việc độc lập trong thời gian kế tiếp. Theo các học giả, động thái này của họa sĩ phần nào bắt nguồn từ tư tưởng khác biệt giữa ông với những nhà Ấn tượng.

Thời kỳ trưởng thành về nghệ thuật của Paul Cézanne

Thập niên 1880, Paul Cézanne đã miệt mài làm việc để định hình phong cách cá nhân. Đặc biệt yêu thích khung cảnh thiên nhiên, ông cho ra đời vô số bức tranh khắc họa ngọn núi Montagne Sainte-Victoire và thị xã Gardanne.

Trong loạt tác phẩm ấy, những bức họa nổi tiếng nhất phải kể đến Mountains in Provence. L’Estaque (1880), Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley (1882 – 1885) hay Mont Sainte-Victoire with Large Pine (1887).

paul cezanne hinh anh 8 e1638026295373 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley tái hiện vẻ đẹp bình dị của vùng nông thôn nước Pháp

Là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất của Cézanne, Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley khai thác chiều sâu bằng cách sử dụng mặt phẳng và lớp màu, kết hợp hiện thực với cảm xúc.

Đánh dấu khoảng thời gian đầy biến động trong cuộc đời người họa sĩ, năm 1886 là những tháng ngày chứa đựng niềm vui lẫn nỗi buồn. Kết hôn với nàng Hortense Fiquet vào mùa xuân, Cézanne bắt đầu hành trình xây dựng tổ ấm, vun vén hạnh phúc gia đình.

Tuy nhiên, niềm vui ngắn chẳng tày gang khi cha của nghệ sĩ ra đi trong tháng mười cùng năm, để lại nỗi buồn khôn nguôi cho Paul Cézanne. Không dừng lại ở đó, tình bạn giữa ông và Émile Zola cũng chấm dứt do cuốn tiểu thuyết L’Œuvre.

paul cezanne hinh anh 9 e1638026605326 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Tiểu thuyết L’Œuvre lấy cảm hứng từ cuộc đời của Paul Cézanne

Xuất bản năm 1886, tác phẩm văn học lấy cảm hứng từ cuộc đời của Cézanne, tái hiện những thất bại mà ông gặp phải trên hành trình nghệ thuật. Điều này vô tình làm tổn thương Paul Cézanne, dẫn đến quyết định từ bỏ mối quan hệ thân thiết với Zola.

Gạt bỏ khó khăn về đời tư, Paul Cézanne tiếp tục sáng tác và xây dựng dấu ấn cá nhân. Đầu thập niên 1890, phong cách nghệ thuật của họa sĩ đạt đến độ chín muồi khi ông sáng tác loạt tranh The Card Players.

paul cezanne hinh anh 10 e1638026914844 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Một tác phẩm thuộc bộ tranh The Card Players của danh họa

Nhấn mạnh không gian ba chiều, Cézanne sử dụng hệ thống màu sắc để phân tích đối tượng, hình khối lẫn phối cảnh. Tất cả tạo nên sự kết hợp hoàn hảo giữa hình học và nghệ thuật, trở thành minh chứng cho tài năng của Paul Cézanne.

Năm 1895, họa sĩ tổ chức thành công cuộc triển lãm cá nhân nhờ sự trợ giúp của Ambroise Vollard, nhà buôn nghệ thuật nổi tiếng. Với hơn một trăm bức tranh, buổi trưng bày không chỉ thu hút sự chú ý từ giới mộ điệu mà còn mang về cho Cézanne danh tiếng cùng tài chính.

Những năm tháng sau đó, Paul Cézanne dần trở thành huyền thoại trong giới nghệ thuật. Danh họa liên tục góp mặt trong các triển lãm lớn như Salon des Indépendants (1899), hội chợ triển lãm thế giới tại Paris (1900).

Đầu thập niên 1900, loạt họa phẩm của ông được săn đón ở khắp các nước châu Âu, xuất hiện trên nhiều phòng trưng bày nổi tiếng gồm Luxembourg Gallery (Paris) và National Gallery (Berlin).

Paul Cézanne trong những năm tháng cuối đời

Khoảng thời gian cuối đời, sức khỏe của Paul Cézanne ngày càng giảm sút khi ông mắc bệnh tiểu đường. Dẫu vậy, danh họa vẫn làm việc không ngừng nghỉ và cho ra đời những tuyệt tác nghệ thuật như Mont Sainte-Victoire (1898 – 1902)The Large Bathers (1900 – 1905).

paul cezanne hinh anh 11 e1638027131136 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
The Large Bathers (1900 – 1905) là minh chứng cho tài năng hội họa của Paul Cézanne

Là tác phẩm xuất sắc nhất của Cézanne, The Large Bathers tích hợp hình ảnh khoả thân với phong cảnh thiên nhiên. Vượt khỏi khuôn khổ truyền thống, bức tranh đánh dấu sự thành công của danh họa trong việc tái cấu trúc chi tiết, tạo tiền đề cho hội họa hiện đại.

Mùa thu năm 1906, Paul Cézanne qua đời do viêm phổi và được chôn cất tại nghĩa trang Saint-Pierre ở Aix-en-Provence, khép lại hành trình nghệ thuật với vô số tuyệt tác hội họa.

“Cézanne là nghệ sĩ vĩ đại nhất” – họa sĩ Arshile Gorky

Một năm sau, Salon d’Automne tổ chức triển lãm hồi tưởng nhằm tôn vinh cuộc đời và tài năng của danh họa. Là sự kiện mang tính bước ngoặt trong lịch sử nghệ thuật, buổi trưng bày tác động mạnh mẽ lên thế hệ họa sĩ trẻ, truyền cảm hứng cho quá trình đổi mới tư duy.

Ngôn ngữ hội họa đậm chất Paul Cézanne

Pha trộn truyền thống với hiện đại, các tác phẩm của Paul Cézanne thể hiện sự sắc sảo, tính độc đáo trong bố cục lẫn màu sắc, tiêu biểu là Boy in a Red Vest (1888 – 1890), The Card Players (1895), Apples and Oranges (1900)Château Noir (1903 – 1904).

paul cezanne hinh anh 12 e1638027384187 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Dấu ấn của danh họa được bộc lộ qua tuyệt tác Apples and Oranges (1900)

Tiếp thu những bậc thầy đi trước, loạt tranh thời kỳ đầu của danh họa thường sử dụng tông màu tối, nét cọ dày nhằm bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ về chủ đề hàn lâm như tôn giáo hay thần thoại.

Sau đó, Cézanne chuyển hướng sang khắc họa đời sống đương đại, thế giới tự nhiên khi làm việc với các nghệ sĩ cấp tiến. Cùng nhiều họa sĩ Ấn tượng, ông thử nghiệm phương pháp vẽ tranh ngoài trời (en plein air), áp dụng nét vẽ nhanh kết hợp tông màu sáng.

Tuy nhiên, Paul Cézanne nhận thấy trường phái Ấn tượng còn điểm thiếu sót, đó là việc trào lưu này quá tập trung vào hiệu ứng thị giác, ánh sáng mà bỏ qua bố cục hay kết cấu. Danh họa vì vậy quyết tâm xây dựng phong cách khác biệt, mở ra lối đi mới cho hội họa hiện đại.

“Vẽ tranh thật sự rất khó – bạn luôn nghĩ rằng bạn đã làm được, nhưng thật ra bạn chưa từng.” – Paul Cézanne

Chỉ với màu sắc hay đường nét, Cézanne đã thiết lập hệ thống hình khối trên các bức họa, tái cấu trúc chi tiết và truyền tải bản chất của hình ảnh. Kỹ thuật này được gọi là hình học hóa bố cục, phương pháp phân tích đối tượng bằng cách chia nhỏ hình dạng gồm hình tròn, hình nón, tam giác, hình cầu cùng hình trụ.

Nhờ bước đột phá ấy, chuỗi tác phẩm của danh họa không còn là tranh vẽ thuần túy mà chúng trở thành bản vẽ kiến trúc, tạo tiền đề cho quá trình phát triển nghệ thuật đương đại và tác động mạnh mẽ lên hội họa trong thế kỷ hai mươi.

Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley (1882 – 1885)

Ra đời vào thập niên 1880, Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley khắc họa khung cảnh nông thôn ở thị trấn Aix-en-Provence, nơi có dãy núi Montagne Sainte-Victoire cùng dòng sông Arc “dịu dàng” chảy quanh.

paul cezanne hinh anh 8 e1638026295373 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Vẻ đẹp hiền hòa của thiên nhiên được tái hiện trong Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley

Từ trên cao nhìn xuống, vẻ đẹp bình dị được gói gọn vào tầm mắt với thung lũng sông Arc, ngọn núi hùng vĩ và tuyến đường sắt Aix-Marseille chạy dọc cây cầu đá. Nhằm tô điểm cho thiên nhiên, Paul Cézanne sử dụng bảng màu đa dạng gồm sắc lam, vàng, xám hay xanh lục.

Nhờ hệ thống màu rực rỡ cùng các đường chéo, danh họa không chỉ thiết lập chiều sâu cho tác phẩm mà còn thành công trong việc xây dựng hiệu ứng tương phản.

Dù cản trở tầm nhìn khi xuất hiện nơi tiền cảnh, những cái cây vẫn phối hợp hoàn hảo với phần còn lại của bức họa. Chúng trở thành điểm nhấn cho sự đối lập đến từ khoảng cách, không gian và kích thước, đồng thời nhấn mạnh vào tính chân thực của họa phẩm.

“Tranh thiên nhiên không phải là sao chép đối tượng; nó là hiện thực hóa cảm giác của con người.” – Paul Cézanne

Nổi bật trên khung cảnh đồng quê, cây cầu đá đại diện cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Pháp thời bấy giờ. Lấy cảm hứng từ The Finding of Moses (Nicolas Poussin), chiếc cầu trong bức họa gợi nhớ đến cây cầu dẫn nước cổ đại, công trình kiến trúc kỳ vĩ của nền văn minh La Mã.

paul cezanne hinh anh 13 e1638028311149 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Hình ảnh cầu dẫn nước cổ đại được bậc thầy Nicolas Poussin khắc họa trong The Finding of Moses (1638)

Không chỉ học hỏi từ những bậc thầy châu Âu, Cézanne còn tiếp thu dấu ấn của nghệ thuật Nhật Bản, thể hiện qua điểm tương đồng giữa bức tranh và bản in khắc gỗ Lake Suwa in the Shinano province (Katsushika Hokusai).

paul cezanne hinh anh 14 e1638028774440 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Lake Suwa in the Shinano province thể hiện dấu ấn đặc trưng của nghệ thuật in khắc gỗ Nhật Bản

Mang vẻ đẹp tinh tế cùng kỹ thuật độc đáo, Mont Sainte-Victoire and the Viaduct of the Arc River Valley đã trở thành một trong những tác phẩm vĩ đại nhất của Paul Cézanne. Họa phẩm hiện được trưng bày tại viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan, nơi lưu giữ hơn hai triệu tác phẩm từ cổ đại đến đương đại.

The Basket of Apples (1895) và cách tiếp cận mới trong nghệ thuật

Cuối thế kỷ mười chín, tranh tĩnh vật bị giới nghệ sĩ coi là tầm thường, không được xếp ngang hàng với các chủ đề quan trọng như tôn giáo, lịch sử hay phong cảnh, chân dung.

Tuy nhiên, Paul Cézanne đã tìm thấy “mảnh đất trống cho riêng mình” khi khám phá đề tài tĩnh vật, nơi ông thỏa sức thử nghiệm và phát triển ý tưởng. Xuyên suốt hành trình sáng tác, danh họa cho ra đời hơn hai trăm họa phẩm tĩnh vật mà nổi bật nhất phải kể đến The Basket of Apples (1895).

paul cezanne hinh anh 15 e1638029173987 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Phối cảnh độc đáo được Paul Cézanne áp dụng lên tác phẩm The Basket of Apples (1895)

Mang kích thước nhỏ, bức tranh là sự kết hợp độc đáo của giỏ táo, khăn trải bàn, bánh quy và chai rượu. Bằng nét cọ dày, Cézanne đã khắc họa chi tiết với độ nghiêng thích hợp, tạo bố cục cân bằng cho tác phẩm.

Không tập trung vào một điểm duy nhất, Paul Cézanne quan sát đối tượng từ nhiều góc độ khác nhau, mang đến sự hòa trộn kỳ lạ giữa cấu trúc và hình ảnh, phối cảnh cùng nội dung. Người xem có thể thấy điều đó trên chiếc bàn hay đĩa bánh quy, những chi tiết được đặc tả qua hai điểm nhìn khác biệt.

“Chỉ với một quả táo, tôi sẽ khiến cả Paris phải kinh ngạc.” – Paul Cézanne

Với phương pháp phân tích, danh họa thành công trong việc giải mã, tách lớp vật thể, đồng thời nhấn mạnh hiệu ứng chuyển động ở thị giác, điều tranh vẽ thông thường không làm được.

Chính vì vậy, The Basket of Apples đã thiết lập hệ thống quan điểm, quy tắc mới về phối cảnh cũng như bố cục, tạo tiền đề cho sự phát triển của hội họa hiện đại và trở thành “cây cầu” kết nối chủ nghĩa Ấn tượng với Lập thể.

Cái chết và Pyramid of Skulls (1901)

Vốn là chủ đề phổ biến, hình ảnh đầu lâu thường xuất hiện trên tác phẩm của người Aztec, nghệ thuật Tây Ban Nha hay loạt tranh “vanitas” ở Hà Lan. Không ngoại lệ, Paul Cézanne cũng bị thu hút bởi chủ đề này, nó trở thành biểu tượng cho phong cách của ông trong những năm cuối đời.  

Bị ám ảnh bởi cái chết, Cézanne đã sáng tác vô số bức tranh đầu lâu từ ​​năm 1898 đến 1905, nổi bật nhất phải kể đến Pyramid of Skulls (1901).

paul cezanne hinh anh 16 e1638029342399 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Hệ thống màu sắc được danh họa sử dụng để thiết lập bố cục cho họa phẩm

Dưới ánh sáng nhạt, Paul Cézanne mô tả bốn hộp sọ xếp chồng lên nhau, tạo thành hình kim tự tháp. Dẫu sử dụng nét vẽ đơn giản, những chi tiết trên đầu lâu được khắc họa hết sức tỉ mỉ, cẩn thận.

Nhấn mạnh tính độc nhất, các đối tượng xuất hiện trong dáng vẻ riêng biệt từ hốc mắt đến vùng trán, khoang mũi hay hàm răng. Nhờ hệ thống màu sắc, danh họa từng bước thiết lập bố cục cho tác phẩm, xây dựng hiệu ứng tương phản và bộc lộ cảm xúc cá nhân.

“Một tác phẩm nghệ thuật không bắt đầu bằng cảm xúc thì không phải là nghệ thuật.” – Paul Cézanne

Không chỉ thể hiện nỗi lo lắng của Cézanne, hình ảnh đầu lâu còn là biểu tượng ở Công giáo, đại diện cho sự khôn ngoan của đấng tối cao. Tựa lời răn dạy từ Chúa, mô hình này nhắc nhở con người phải sống trọn vẹn, không lãng phí thời gian hay sinh mệnh.

Kiệt tác The Large Bathers (1898 – 1905)

Được ví như kiệt tác của hội họa hiện đại, The Large Bathers (1898 – 1905) không chỉ là bản hòa tấu giữa con người với thiên nhiên mà còn minh chứng cho tư tưởng nghệ thuật tiến bộ của Paul Cézanne.

paul cezanne hinh anh 11 e1638027131136 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
The Large Bathers (1898 – 1905) diễn tả mối liên kết giữa con người và tự nhiên

Sử dụng nét vẽ dày, danh họa tái hiện cảnh sinh hoạt của cư dân vùng đồng quê, nơi cuộc sống êm đềm trôi qua. Bằng phương pháp hình học hóa không gian, nhân vật trong tranh được chia thành hai phần, mỗi nhóm tạo thành một hình tam giác nhỏ, cân xứng.

Liên kết chặt chẽ với con người, những cái cây thiết lập khối tam giác lớn, đóng khung tác phẩm và xây dựng bố cục cho tranh. Cùng bảng màu đa dạng gồm tông ấm và lạnh, Cézanne khéo léo gợi hiệu ứng tương phản, vẻ hài hòa trong khung hình.

“Khi màu sắc đạt đến độ phong phú nhất, thì hình thức cũng được tái hiện ở mức tối đa.” – Paul Cézanne

Không chỉ biểu đạt nội dung, màu sắc còn diễn tả cấu trúc ở vật thể hay tự nhiên, tô điểm cho nét độc đáo trên từng chi tiết và khắc họa mối liên kết giữa hình thức với không gian. Dẫu chưa hoàn thiện, The Large Bathers vẫn gây tiếng vang khi trưng bày tại các triển lãm lớn trong thập niên 1920.

“Nếu bạn yêu cầu tôi kể tên mười khoảnh khắc mà thị giác tác động mãnh liệt lên cảm xúc trong cuộc đời, đây sẽ là một trong số đó.” – nhà điêu khắc Henry Moore tại buổi trưng bày tác phẩm năm 1922

Hiện nay, bức họa thuộc sở hữu của Bảo tàng Mỹ thuật Philadelphia, nơi lưu giữ hơn hai trăm nghìn tác phẩm gồm tranh vẽ, bản in, ảnh chụp và tượng điêu khắc.

Những di sản nghệ thuật của danh họa

Xuyên suốt hành trình sáng tác nghệ thuật, Paul Cézanne để lại cho hậu thế khối di sản đồ sộ với hơn chín trăm bức tranh sơn dầu, bốn trăm tác phẩm màu nước cùng vô số bản phác thảo.

paul cezanne hinh anh 17 e1638029871398 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Nét cọ đặc trưng của Paul Cézanne qua kiệt tác Château Noir (1903 – 1904)

Nhờ kỹ thuật độc đáo, loạt họa phẩm của ông đã thiết lập khuôn mẫu mới trong nghệ thuật, tác động mạnh mẽ lên hội họa hiện đại và đặt nền móng cho quá trình phát triển chủ nghĩa Lập thể, Dã thú lẫn Biểu hiện.

Không chỉ là tiền thân cho hội họa trừu tượng, phong cách của danh họa còn truyền cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ như Pablo Picasso hoặc Henri Matisse, thể hiện qua nhận định của Picasso “Cézanne là cha của tất cả chúng ta”.

Bộ sưu tập tranh của Paul Cézanne hiện được lưu giữ tại nhiều bảo tàng lớn trên thế giới gồm viện bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA), phòng trưng bày Courtauld tại London, Musée d’Orsay ở Paris, bảo tàng Mỹ thuật Philadelphia và phòng trưng bày nghệ thuật quốc gia tại Washington.

paul cezanne hinh anh 18 e1638030228413 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Góc nhìn toàn cảnh về Musée d’Orsay ở thủ đô Paris

Cho đến nay, loạt tác phẩm của danh họa vẫn thu hút lượng lớn nhà sưu tầm, chúng liên tục phá kỷ lục để trở thành những họa phẩm đắt giá nhất mọi thời đại.

Tiêu biểu là Rideau, Cruchon et Compotier (1894) với 60,5 triệu USD, La Montagne Sainte-Victoire vue du bosquet du Château Noir (1904) trị giá 100 triệu USD và The Card Players (1892 – 1893) lên tới 250 triệu USD.

paul cezanne hinh anh 19 e1638030579831 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
The Card Players (1892 – 1893) được mua lại bởi hoàng gia Qatar với mức giá 250 triệu USD

Thậm chí, cuộc đời của Cézanne còn tạo cảm hứng cho sự ra đời của những bộ phim, vở kịch và tiểu thuyết. Nổi bật nhất phải kể đến phim tiểu sử Cézanne and I (2016) của đạo diễn Danièle Thompson.

paul cezanne hinh anh 20 e1638030948769 - Paul Cézanne: Từ tài năng bị lãng quên đến danh họa Hậu ấn tượng  
Tấm áp phích của bộ phim tiểu sử Cézanne and I (2016)

Tái hiện một cách xuất sắc tình bạn giữa Paul Cézanne và Émile Zola, bộ phim không chỉ thành công với mốc doanh thu phòng vé 4,3 triệu USD mà còn được cục điện ảnh Pháp gửi đến lễ trao giải Oscar lần thứ 89, tham dự danh mục phim quốc tế hay nhất tại buổi lễ.

Ngọc Vân