Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai là một trong những minh chứng cho thể loại hồi ký thời kỳ dung hợp giữa sử thi và thế sự. Bởi lẽ văn học Việt Nam lúc bấy giờ mang vẻ đẹp lãng mạn của những con người sống vì lý tưởng cách mạng nên tác phẩm chính là hình ảnh phản chiếu năm tháng trường kỳ kháng chiến của dân tộc.

Cao điểm cuối cùng, Cao điểm cuối cùng: Cuộc đấu tranh đẹp đẽ vì độc lập tự do
Tác phẩm Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai

Đề tài lịch sử luôn là nguồn cảm hứng bất tận đối với các nhà văn nói chung và những cây bút viết tiểu thuyết nói riêng nên từ giai đoạn khởi đầu thì ký lịch sử hay tiểu thuyết lịch sử đã làm phong phú thêm và có bước chân vững chắc trong nền văn học nước nhà.

Cao điểm cuối cùng thuộc thể loại hồi ký – tùy bút, đây là cuốn sách viết về niềm tin chiến đấu trong hoàn cảnh khốc liệt nhưng vô cùng anh dũng của nhân dân ta ở Điện Biên Phủ vào mùa Xuân năm 1954.

Đôi nét về tác giả và tác phẩm

Hữu Mai là nhà văn mang áo lính bởi ngay từ năm 19 tuổi khi rời ghế nhà trường thì ông đã sống trong khí thế của cách mạng tháng Tám. Như một lẽ tự nhiên, nhà văn mang trong mình lòng nhiệt huyết và sự hồ hởi tham gia kháng chiến chống giặc.

Ông gia nhập đội tự vệ thành năm 1964 ở Hà Nội rồi vào bộ đội chủ lực, ở đó Hữu Mai giữ trách nhiệm phụ trách tờ báo Quân Tiên phong của Đại đoàn 308. Trong thời gian này, nhà văn tranh thủ viết nhiều về các bài bích báo của trung đội và đại đội. Đây được xem là nền tảng để sau này Hữu Mai có thể viết văn một cách chuyên nghiệp hơn.

Cao điểm cuối cùng, Cao điểm cuối cùng: Cuộc đấu tranh đẹp đẽ vì độc lập tự do
Chân dung tác giả Hữu Mai

Khi cách mạng tháng Tám thành công thì Hữu Mai lúc này mới có cơ hội phát triển và tập trung hoàn toàn vào sự nghiệp văn chương của mình, từ một biên tập viên báo chí thì ông lúc bấy giờ đã là Hội viên sáng lập Hội nhà văn Việt Nam.

Với hơn 60 tác phẩm để lại cho đời, Hữu Mai thuộc lớp nhà văn chứng kiến những thời điểm chiến đấu cam go nhất của đất nước nên những trang văn của ông đều là hình ảnh cuộc kháng chiến trường kỳ dựng nước và giữ nước của dân tộc ta qua nhiều giai đoạn.

Cao điểm cuối cùng là một trong số những tiểu thuyết nổi bật nhất của Hữu Mai, cuốn sách bắt đầu từ những ngày khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt và ông đã thành công dựng lại cuộc chiến đấu trên đồi A1, nơi được quân địch gọi là chiếc chìa khóa sống của Điện Biên Phủ.

Đúng như nhà văn người Nga Torekulovich Aytmatov đã nói rằng:

“Nhà văn phải biết khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, ý thức phản kháng cái ác, cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp.”

Hữu Mai với tư cách là một chiến sĩ cũng như một nhà văn, ông đã cho chúng ta thấy rõ hơn diện mạo về sự khốc liệt của chiến tranh lúc bấy giờ. Hình ảnh Điện Biên Phủ với những chiến hào bùn lầy đọng máu giúp độc giả có thể hiểu được giá trị của từng tấc đất và của đất nước.

Cao điểm cuối cùng là hình ảnh phản ánh sự thật khốc liệt của chiến tranh

Ở giai đoạn 1955 – 1965, văn học Việt Nam bắt đầu xuất hiện đề tài cách mạng trong tiểu thuyết. Cao điểm cuối cùng được Hữu Mai cho ra mắt năm 1961 nên cuốn sách đã ít nhiều chịu ảnh hưởng từ sự chuyển biến ấy.

Bởi lẽ tác phẩm là dòng hồi tưởng của tác giả trong những năm tháng đấu tranh cam go ở chiến dịch Điện Biên Phủ vào mùa Xuân năm 1954 nên Cao điểm cuối cùng được xem như một cuốn phim tài liệu chân thực và sống động về chân dung của người chiến sĩ lúc bấy giờ.

Cao điểm cuối cùng, Cao điểm cuối cùng: Cuộc đấu tranh đẹp đẽ vì độc lập tự do
Tiểu thuyết Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai

Ngay từ Chương 1, phần I, bằng cảm hứng hiện thực và bút lực dồi dào, Hữu Mai đã vẽ ra một khung cảnh khốc liệt của bom đạn để lại ở Điện Biên Phủ:

“Những ngôi nhà sàn, quê hương của những điệu xòe và cây đàn tính , những vườn cam bưởi mơ, muỗm trĩu quả đã bị san bằng không còn sót lại một chiếc cột, một thân cây.”

– Cao điểm cuối cùng

Đó là chiến trường trên cánh đồng Mường Thanh rộng bao la với con sông Nậm Rốm, vào mùa Xuân lúc này nó vốn dĩ mang trên mình một vẻ đẹp êm đềm, trong xanh nhưng bây giờ lại đen ngòm, gai góc vì phủ đầy dây gai thép và mìn của địch.

Không những thế, năm quả đồi ở phía Đông tô đẹp thêm cho cánh đồng ấy giờ đây khi qua con mắt trần thuật của Hữu Mai thì chỉ còn là những ụ đất lớn đỏ hỏn, vô cùng nhớp nhúa và bệnh tật.

Từ trên cao nhìn xuống, tất cả mọi thứ kể cả trung tâm của địch tựa như một miếng thịt khổng lồ, bầy nhầy những vết đọng máu khiến cho ruồi nhặng bâu lại. Bầu trời Điện Biên thâm tím vì trận mưa kéo dài liên tục, đất thì ướt sũng nước và thở ra một thứ hơi thở nặng trịch, oi ả.

“Cả cái lòng chảo khổng lồ này vẫn u uẩn một thứ mù trắng pha sắc xám nhiều lúc vẩn lên dữ dội.”

– Cao điểm cuối cùng

Hữu Mai đã dựng nên Điện Biên nơi đây trong ký ức với một màu đau thương và máu lửa đồng thời qua đó ông lên án, tố cáo những tội ác mà địch đã gây ra. Chúng ta còn bắt gặp hình ảnh những người chiến sĩ chân thật nhất mà có lẽ chưa tiểu thuyết nào như Cao điểm cuối cùng làm được.

Cuốn sách vang lên những âm hưởng bi tráng, nó được đặt làm làm trung tâm chính để tác giả có thể phản ánh được một thời kỳ đen tối nhưng lại rất hào hùng, oanh liệt của dân tộc.

“Họ đưa tay lên xoa mặt, tưởng là bị bùn đánh bắn vào, chợt nhận ra đấy chỉ là mảnh thi thể nát vụn của đồng đội.”

– Cao điểm cuối cùng

Đất nước ta trong lịch sử từ thuở hồng hoang dựng nước đã phải đứng lên đấu tranh chống giặc nên hiện thực đấu tranh cũng có ít nhiều ảnh hưởng đến dòng chảy văn học Việt Nam. Cao điểm cuối cùng cũng không ngoại lệ, Hữu Mai viết cuốn sách khi tiếng súng đã yên lặng và vòng nguyệt quế được trao cho những người chiến sĩ.

Cao điểm cuối cùng, Cao điểm cuối cùng: Cuộc đấu tranh đẹp đẽ vì độc lập tự do
Hình ảnh địa điểm đồi A1 ở Điện Biên Phủ

Hữu Mai miêu tả cuộc kháng chiến tỉ mỉ, không hề bỏ sót một chi tiết nào. Ông đã vinh danh những con người cầm súng bằng một thái độ cảm phục và tràn đầy tự hào. Cuốn sách giải thích được vì sao người nông dân, tiểu tư sản đến những cậu học sinh lớn lên trong cách mạng lại không chịu lùi bước.

Cao điểm cuối cùng một chiến hào mặc kệ đau thương mà vươn lên chiến đấu, có những con người vô danh đã lập nên kỳ tích. Mùa Xuân năm 1954 là giai đoạn khốc liệt nhất ở nơi này và tháng ngày gian khổ ấy đã được khắc lên báng súng tựa như không thể nào quên.

Một sức sống đang dần trỗi dậy trong Cao điểm cuối cùng

Sau khi cách mạng tháng Tám thành công thì nhân dân cả nước sống trong hào khí đánh giặc, ở Điện Biên lúc bấy giờ cũng không ngoại lệ. Đã có những con người nhận ra sứ mệnh của bản thân là sinh ra để chiến đấu, sẵn sàng ký thác tuổi trẻ cho năm tháng giành lấy độc lập tự do của dân tộc.

Đúng như nhà văn Tố Hữu đã viết trong bài thơ Hãy nhớ lấy lời tôi rằng:

“Có những phút làm nên lịch sử

Có cái chết hóa thành bất tử

Có những lời hơn mọi bài ca

Có con người từ chân lý sinh ra.”

Bởi lẽ vùng đất nơi đây được vua Thiệu Trị đặt cho tên gọi là Điện Biên, Điện nghĩa là vững chãi và Biên nghĩa là vùng biên giới, biên ải nên những con người vô danh đang chiến đấu ở đó luôn mang trong mình một tinh thần quyết tử cho tổ quốc quyết sinh.

Hữu Mai tựa như đang quay ngược thời gian để đưa độc giả đến gần hơn với cuộc kháng chiến bằng đôi mắt của mình. Cao điểm cuối cùng đã vẽ nên hình ảnh khuất lấp sau bom đạn, đó là cuộc sống khó khăn cũng như sự hi sinh của các đơn vị trực tiếp chiến đấu ở nơi này.

Cao điểm cuối cùng, Cao điểm cuối cùng: Cuộc đấu tranh đẹp đẽ vì độc lập tự do
Hình ảnh chiến đấu của những người chiến sĩ ở Điện Biên Phủ.

Tháng ngày gian khổ quẩn quanh bên đói rét, họ chia nhau miếng củ mài, bát canh rau tàu bay. Với những con hào chưa bao giờ chết, người chiến sĩ ở vùng Điện Biên đất ải luôn mang trong mình một ý chí quyết tâm giành lấy độc lập, thống nhất đất nước.

“Tinh thần họ thẳng căng những tình cảm tốt đẹp. Cơ thể héo khô của họ bỗng như được tắm trong một thứ nước lạ kỳ, tươi tốt hẳn lên, tràn đầy sức sống.”

– Cao điểm cuối cùng

Và cuối cùng cuộc chiến đấu đã đến, dòng người cuồn cuộn như thác đổ xuống núi, khi đó cả thung lũng Mường Thanh như sục sôi máu lửa.

Đại đội trưởng Khỏe nhảy ra khỏi hầm ếch, lao lên đầu suối cạn, hô thật to “Tiến!”, ngay giây phút ấy, những con người của năm tháng cầm súng ở nơi đây đã sống dậy và chiến đấu quên cả nguy hiểm.

“Các chiến sĩ xách súng, bộc phá nhổm dậy. Cả những người đã quen với chiến đấu, phút này bỗng thấy người ớn lạnh, thoáng rùng mình. Cái rùng mình ở giờ phút họ lao vào cuộc chiến đấu vinh quang và hiểm nghèo bậc nhất.”

– Cao điểm cuối cùng

Không chỉ dừng lại ở việc khai thác tâm lý của những người chiến sĩ mà Cao điểm cuối cùng còn miêu tả rất chi tiết các hành động của địch. Đây có lẽ là điều mà ít ai có thể làm được như Hữu Mai. Nếu nhân dân ta có đại tướng Võ Nguyên Giáp thì trong mắt binh lính Pháp, De Castries chính là một anh hùng.

Những trang văn của Hữu Mai đã khơi dậy sức sống tiềm tàng trong mỗi cá nhân, họ đã quy tụ về đây, trên mảnh đất Điện Biên này, cùng nhau chiến đấu và quyết định vận mệnh của đất nước. Có lẽ cũng vì thế mà nhà văn Thanh Thảo đã viết lên những câu thơ rằng:

 

“So với trời xanh và rừng già thì chúng tôi là trẻ nhất.”

Khi đọc Cao điểm cuối cùng, chúng ta có thể nhận thức sâu hơn về tầm vóc của sự chiến thắng và được thấy rõ hơn một tinh thần anh dũng hướng đến chính nghĩa mà chiến đấu, để quên đi tuổi trẻ, để cùng đất nước đứng lên giành lấy độc lập tự do.

Cuốn sách là tác phẩm tiêu biểu cho đời văn của tác giả

Hữu Mai là một con người sống và chiến đấu vì lý tưởng cách mạng nên phần nhiều tác phẩm của ông để lại đều viết về đề tài lịch sử. Cao điểm cuối cùng là tác phẩm làm sống lại những âm vang của chiến thắng Điện Biên Phủ.

Điểm làm cho Cao điểm cuối cùng nổi bật hơn so với những tác phẩm cùng thời như Vỡ bờ hay Trước giờ nổ súng là tác phẩm không chỉ đơn giản kể tả theo một chiều sự kiện, biến cố chiến tranh mà nó đi sâu vào hiện thực để tìm ra câu trả lời cho số phận của dân tộc và đất nước.

Cao điểm cuối cùng, Cao điểm cuối cùng: Cuộc đấu tranh đẹp đẽ vì độc lập tự do
Hình ảnh bìa sách Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai

Cuốn sách được xây dựng theo nguyên tắc Tam duy nhất giống với sử thi Iliad của Hermes, duy nhất về không gian, thời gian và hành động. Ngoài ra Cao điểm cuối cùng còn miêu tả chi tiết những chiến trận để độc giả thấy rõ hơn phương pháp tiến công hoặc tổ chức quân sự.

Chính nhờ có cái nhìn khách quan nên Cao điểm cuối cùng được nhà sử học Bernard Fall  thường trích dẫn các đoạn văn trong đó và nhận định về Hữu Mai rằng:

 

“Nhà trần thuật Việt Minh này không phải là người huênh hoang.”

Cao điểm cuối cùng như một bản hùng ca cháy bỏng trong lòng chảo Điện Biên, Hữu Mai đã thổi vào trang văn khúc hòa tấu rầm rộ như động biển của các cỡ pháo lớn. Ở đó có những con người chiến đấu vì cách mạng và ở đó có một tinh thần quyết tử cho tổ quốc quyết sinh.

Điện Biên Phủ năm ấy đã đi vào những trang thơ của Văn Thảo Nguyên trong bài Hai mươi năm điệu múa xòe hoa như một cột mốc vàng son của dân tộc.

“Năm mươi sáu ngày đêm

Lửa ngút trời

Máu đỏ đất Điện Biên

Phút đại thắng quân reo tưởng vỡ tung lồng ngực.”

Cuốn sách đã phản ánh chân thực nhất một cuộc chiến với những con người đã viết nên trang sử chói lọi của dân tộc, nêu lên được vai trò của quần chúng, thế hệ quyết định sự chiến thắng và hoà mình vào thời đại Hồ Chí Minh.

Minh Minh