Patrick Modiano đã khắc họa cuộc sống của người dân, đặc biệt là người trẻ nước Pháp trong thập niên sáu mươi thông qua cuốn sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối. Người đọc sẽ bắt gặp một Paris rất khác, không hoa lệ hay sôi động như hiện tại mà là một thành phố buồn với những nỗi ám ảnh về quá khứ.

Năm 2014, Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối vinh dự nhận được Giải thưởng Nobel Văn học do Viện Hàn lâm Thuỵ Điển trao. Ngay sau khi thông tin trên được công bố, hàng loạt các tờ báo nổi tiếng thế giới đã đưa tin về Patrick và tác phẩm đạt giải của ông, bạn đọc nhờ đó mà hiểu hơn về cuộc đời nhà văn.

Patrick Modiano và những chuyến xe ngược về quá khứ

Patrick Modiano sinh vào tháng 7 năm 1945 tại Boulogne-Billancourt, bố ông là người Ý gốc Do Thái và mẹ là người Bỉ gốc Plamand. Do bố mẹ ly thân ngay sau khi vừa sinh ông nên từ sớm Patrick đã sống với ông bà ngoại, tuy nhiên sự yêu thương của họ không thể lấp đầy khoảng trống trong lòng cậu bé ngày đó.

Không có sự ràng buộc về tình yêu hay pháp lý, ông Albert Modiano và bà Louisa Colpelyn đã tìm cho mình con đường riêng. Bố của Patrick thì dành một đời cho kinh doanh nhưng luôn thất bại, còn mẹ nhà văn lại bận bịu với những chuyến lưu diễn nay đây mai đó.

Có lẽ tuổi thơ thiếu vắng đi tình cảm cha mẹ đã khiến cho Patrick Modiano tìm đến viết lách, giống như tiếng nói giải thoát nội tâm. Raymond Queneau, một kiện tướng của nhóm Oulipo trứ danh và trào lưu Tiểu thuyết mới chính là người đưa Patrick vào con đường văn chương nghệ thuật.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Chân dung nhà văn Patrick Modiano

Khi cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông là Quảng trường Ngôi sao (La Place de l’Étoile) được Gallimard xuất bản, Patrick lập tức được chào đón, tác phẩm này cũng mang về hai giải thưởng văn học là Roger Nimier và Fenéon.

Quảng trường Ngôi sao kể về kẻ hoang tưởng Raphael Schlemilovitch, anh ta là người Do Thái nhưng lại theo chủ nghĩa bài Do Thái, tức là thù địch, có thành kiến và phân biệt đối xử với chính những người cùng chủng tộc với mình.

Qua góc nhìn của Raphael, Patrick viết ra những thân phận và số mệnh khác nhau, có khi anh ta là một vua nhưng ở một hoàn cảnh thì lại là kẻ tử vì quyết giữ đức tin. Người đọc cần phải chậm rãi, không thể vội vàng cho rằng đây là câu chuyện hài hước, bởi vì bi kịch đau đớn nhất được che giấu dưới chiếc “mặt nạ” đó.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Những tác phẩm đã được dịch ra tiếng Việt của Patrick Modiano

Sau Những đại lộ vành đai được xuất bản vào năm 1972, Patrick Modiano có một khoảng thời gian dài tạm dừng việc viết lách nhưng điều này không hề khiến ông bị lãng quên, Patrick Modiano nhận được giải Goncourt, giải thưởng Văn học quan trọng nhất của Pháp năm 1978 cho cuốn sách Phố những cửa hiệu u tối.

Những đại lộ vành đai kể về một người đàn ông Do Thái tên là Serge, ông mang theo nỗi ấm ức kìm nén và dấu ấn sâu đậm trong tâm trí để bắt đầu hành trình đi tìm cha sau gần một thập kỷ thất lạc.

Công cuộc tìm kiếm đã khiến Serge ngược về thời gian nước Pháp bị chiếm đóng, ông sống lại trong ảo giác với ngôi làng Seine-et-Marne, ven rừng Fontainebleau cùng những người xa lạ. Họ là Marcheret, Jean Muraille, một nữ viên viên tóc vàng và người cha tên Deychkecaire của ông.

Với Phố những cửa hiệu u tối, Patrick viết ra cuộc hành trình tìm lại chính mình của Guy Roland, anh đã đã mất đi toàn bộ ký ức của nhiều năm về trước. May sao, ông Hutte đã giúp đỡ anh làm giấy tờ tuỳ thân và còn mời anh về làm việc tại văn phòng thám tử tư của ông trong khoảng thời gian khó khăn đó.

Guy Roland thông qua ký ức rời rạc về cái tên “Kỵ Sĩ Xanh”, những người mà anh cho đã từng xuất hiện hay liên quan tới cuộc đời mình để tìm kiếm. Tuy nhiên, mọi thứ đều hỗn loạn, trắc trở và đáng sợ giống như hình ảnh Paris trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Hình ảnh Patrick Modiano phát biểu nhận giải Nobel Văn học 2014

Patrick Modiano tiếp tục sáng tác và gặt hái được nhiều thành tựu, tiêu biểu trong số đó là Giải Nobel Văn học được trao vào chiều ngày Chín tháng Mười năm 2014 cùng với cuốn sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối.

Télérama, tạp chí Văn hoá và Truyền hình hàng tuần của Pháp đã có nhận định về tác phẩm giành được giải Nobel Văn học 2014 như sau:

“Trong Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Patrick Modiano đã biến quá khứ thành vật liệu thi ca của mình. Việc sắp xếp các mẩu ký ức không phải hành trình đi tìm thời gian đã mất mà đúng hơn là ý định giải mã bí ẩn con người. Chiều sâu của bí ẩn ấy đã nâng Patrick Modiano lên cùng hàng ngũ với những thi nhân vĩ đại nhất.”

Bạn đọc có thể thấy, Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã đánh dấu một cột mốc mới và khẳng định vị trí của Patrick Modiano trong sự nghiệp văn chương nước Pháp nói riêng và trên toàn thế giới nói chung.

Lối sống bohème Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối 

Điểm mở đầu và điểm kết thúc của cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đều nằm ở quán cà phê nhỏ mang tên Le Condé, những vị khách ở đây đều có độ tuổi trung bình từ mười chín đến hai mươi năm. Họ chọn nơi đây cũng bởi quanh giao lộ Odéon, đây là quán cà phê đóng cửa muộn nhất và cũng là quán có những vị khách lui đến kì cục nhất.

Bởi những con người trẻ tuổi, cả một số người trung niên đều hòa mình vào nhau khi ở đây, những cuộc nói chuyện khiến cho người ta cảm thấy họ hiểu rõ đối phương nhưng không, những vị khách trong quán này không ai biết gì về nhau ngoài cái tên thường gọi.

Chẳng hạn như Louki, mỗi khi đến quán cà phê Le Condé, cô nàng luôn được chào đón bởi Tarzan, Fred, Zacharias, Mireille, Ali Cherif nhưng tất cả không biết gì về cô. Điều đó không làm Louki cảm thấy khó chịu, thậm chí cô còn cảm thấy nhẹ nhõm khi giao tiếp với những vị khách hay lai vãng tới đây.

“Quả vậy, càng suy nghĩ, tôi càng thấy rõ lại ấn tượng ban đầu của mình: nàng tới ẩn náu ở đây, tại quán Le Condé này, như thể muốn chạy trốn điều gì đó, đào thoát khỏi một mối nguy. Ý nghĩ ấy đã vụt đến với tôi lúc thấy nàng một mình, tận trong góc phòng, ở cái nơi chẳng một ai buồn để ý đến nàng. Và khi hòa vào với những người khác, nàng cũng không thu hút sự chú ý. Nàng im lìm và e dè, chỉ để tâm lắng nghe.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Đó là sự nhìn nhận của chàng sinh viên trường Mỏ về Louki, anh là một vị khách thường xuyên tới quán Le Condé và cũng giống cô, người ta biết anh nhưng không biết anh là sinh viên trường Mỏ, thậm chí anh muốn giấu kĩ thông tin này đi.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Bìa sách Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối do Nhã Nam phát hành

Những người siêng tới quán Le Condé hay còn gọi là những người sống theo lối “bohème”, đó là những con người sống một cuộc đời lưu đãng, không phép tắc và không đoái hoài tới ngày mai. Lối sống này chỉ chung cho những người hay tới quán, ngay cả những những đã chạm đến ngưỡng năm mươi như Babilée, Adamow, bác Vala, họ chung thủy với tuổi trẻ và bỏ qua tuổi tác.

Le Condé qua mắt nhìn của những người đi đường chắc hẳn chỉ là một quán cà phê bình thường, người ngồi trong đây chỉ đơn giản là những cô cậu sinh viên, những bác già về hưu. Thế nhưng, đến chiều tối, Le Condé còn hơn cả một quán cà phê, vào thời điểm đó những vị khách mới thực sự được làm những điều mà họ muốn. 

“Dĩ nhiên, vào những giờ hoang vu của buổi chiều, quán Le Condé có thể khiến người ta lầm tưởng. Nhưng trời càng trở sang tối, nó càng trở thành điểm hẹn của thứ mà một triết gia nhiều xúc cảm từng gọi là ‘tuổi trẻ lạc lối’.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Nhan đề của cuốn tiểu thuyết có tên tiếng Pháp là Dans le café de la jeunesse perdue, được rút từ một bộ phim khởi chiếu năm 1981 của tiết gia Guy Debord, một yếu nhân của phong trào Quốc tế Tình thế chủ nghĩa.

Tên cuốn sách khá mơ hồ vì tính từ “perdu” cùng một lúc được hiểu theo hai nghĩa là đã mất và lạc đường, đây giống một cách Patrick Modiano dẫn dắt người đọc vào thế giới văn chương của mình, nơi chất chứa những hoài niệm và tiếc nuối. 

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Bìa minh họa Ở quán cà phê của tuổi trẻ bản tiếng Pháp

Quay lại với Le Condé, quán cà phê này không đơn giản chỉ có những vị khách kì cục, còn có một bà chủ Chadly đặc biệt.

“… người như thể không ngạc nhiên vì bất kì điều gì và thậm chí còn thể hiện chút khoan dung với khách của mình.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Tuy nhiên, một bà chủ đặc biệt như Chadly không phải là lí do hoàn toàn để những tâm hồn trẻ tuổi lạc lối thường xuyên đến Le Condé. Tại đây, Patrick Modiano đã khai thác khái niệm quan trọng trong triết lý của Guy Deborb để giải thích cho sức hút diệu kì của quán cà phê này.

“Tôi thấy như thể Le Condé, bởi địa điểm của nó, sở hữu cái lực từ trường ấy và  nếu thực hiện một phép tính xác suất thì kết quả hẳn sẽ xác nhận cho điều này: trong vòng một chu vi nhất định, ta không thể tránh khỏi việc trôi dạt về phía nó.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Hay đơn giản hơn chỉ là: 

“Ở quán Le Condé, chúng tôi không bao giờ hỏi nhau về nguồn gốc xuất thân.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Tại đây những vị khách tôn trọng sự riêng tư của nhau, chẳng có ai đi quá sâu để tìm hiểu về lai lịch hay những bí mật thầm kín, họ đơn giản cùng nhau hòa vào những cuộc chơi của tuổi trẻ, không đoái hoài đến ngày mai. 

Louki và sự vô danh tiếc nuối của thành phố lớn

Xuyên suốt Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Louki là cái tên được định danh và nhắc tới nhiều nhất, tất cả những người trong quán Le Condé đều ấn tượng và thích cô, hay bên ngoài thành phố Paris rộng lớn số người biết cô cũng không ít. Tuy vậy, tuyệt nhiên không ai hiểu và biết rõ về cô.

Chút thông tin mà một người đàn ông tên Caisley, tự xưng là nhà xuất bản nghệ thuật tìm được về Louki chỉ là tên thật, tình trạng gia đình, nơi cô từng sống, thêm một số thông tin ít ỏi trong giấy tờ của cảnh sát cách đây gần bảy năm ghi là trẻ vị thành niên lang thang.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Cuốn tiểu thuyết về kỷ niệm xưa cũ, trong một tiếng thở dài

Jacqueline Delanque là tên thật của Louki, cô từng sống với mẹ cho đến khi bà ấy mất đi. Sau khi mẹ mất, cô làm tại một khách sạn và kết hôn với người quản lí Jean-Pierre Choureau hơn mình khoảng mười năm tuổi. Cũng chính người chồng này đã thuê Caisley đi tìm Louki sau khi cô bỏ nhà ra đi, tuyên bố sẽ không quay trở lại căn nhà ở Neuilly.

Có vẻ như trong thành phố này chẳng ai có thể hiểu hết, hòa nhập cùng với cuộc sống của Louki. Điều đó thể hiện ngay từ những năm tháng đầu đời trưởng thành, tận dụng khoảng thời gian mẹ đi làm từ tối cho đến rạng sáng để có thể lẻn ra ngoài chơi, tất nhiên Louki cũng đã chuẩn bị những lời nói dối nếu bị bắt gặp trên đường hay lúc trở về nhà.

 

“Tôi nghĩ lúc ấy tôi bước đi trên vỉa hè phía bên kia, vỉa hè của bóng tối, vì tôi cảm thấy mẹ không còn có thể làm gì cho tôi nữa.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Roland cũng vậy, anh chàng và Louki quen nhau trong buổi họp mặt tại nhà Guy de Vere, người vẫn luôn nói suốt với cô về Quy hồi Vĩnh cửu, một khái niệm cho rằng vũ trụ đã được lặp đi lặp lại và sẽ tiếp tục như vậy ở một dạng tương tự với chính nó trong một số lần vô hạn.

Tưởng chừng hai con người có mối quan hệ mật thiết này sẽ đi cùng nhau đến hết đoạn đường, chung sống cùng nhau trong một căn phòng khách sạn nằm ở khu trung tính mà Roland hay bảo nhưng mọi thứ thì không diễn ra như vậy, đã có chuyện đáng tiếc xảy ra vào tháng Mười một.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Một chuyện đáng tiếc về Louki đã xảy ra

Louki rời bỏ người chồng Jean-Pierre Choureau, từ ngày tuyên bố rời khỏi căn nhà đó thì cô không còn trở lại Neuilly nữa.

Cô ở lại trong căn phòng khách sạn của Roland ở Argrntine, hai người cùng nhau bước những bước đi trong đêm trên phố, lên chuyến tàu điện ngầm cuối cùng, đến quán Le Condé tụ tập cùng những vị khách lai vãng ở đây, hay là cùng chạy trốn khỏi những người quen biết.

Đã có rất nhiều chuyện mà cả hai đã cùng nhau làm, cùng nhau trải qua nhưng cho đến hiện tại, chỉ còn một mình Roland.

“Tôi ngoảnh đầu lại, nhưng không có ai. Không chỉ là buổi tối, mà cả vào quãng hoang vu những chiều hè lúc bạn không còn biết rõ mình đang sống ở năm nào. Mọi thứ sẽ bắt đầu trở lại giống như trước. Cùng những ngày ấy, cùng những đêm ấy, cùng những địa điểm ấy, cùng những cuộc gặp ấy. Quy hồi Vĩnh cửu.

Không còn hiệu sách Véga trên đại lộ Saint-Germain và không còn Guy de Vere ở Paris nữa. Và cũng không còn Louki.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Vậy đâu là nơi Louki dừng chân tiếp theo. Thực chất cô không hề đi đâu, cô chọn giải thoát cho chính mình thay vì phải giấu giếm hay trốn tránh. Tuy nhiên, việc làm đó của Louki đã vô hình trung đẩy Roland rơi vào vòng luẩn quẩn của quá khứ.

“Kể từ giây phút đó, trong đời tôi đã có một sự vắng mặt, một khoảng trắng, nó không chỉ gây cho tôi cảm giác trống rỗng, mà tôi còn không thể chịu đựng được khi nhìn.”

– Ở quán cà phê của tuổi trẻ

Louki mất đi là sự tiếc nuối lớn nhất mà Roland không thể quên được, những nỗi niềm khắc khoải quá khứ ở hiện tại của anh đều mang hình bóng người con gái đó. Bạn đọc sẽ cảm nhận được đây không đơn giản là khoảng thời gian đã qua mà còn là sự ám ảnh, thiếu hụt và hoang mang do Patrick Modiano viết lên.

Văn chương ảo diệu Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Cuốn tiểu thuyết Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối được Patrick Modiano khai thác từ di sản triết học của Guy Debord, hiếm có một tác giả nào có thể biến triết lí đó trở nên mềm mại như thế.

“Ở lưng chừng cuộc đời thực sống, quanh ta phủ xuống một tấm màn u sầu tăm tối, nó được diễn tả bằng bao lời lẽ nhạo báng và buồn thiu, ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối.”

– Patrick Modiano

Lý tưởng “trôi dạt” đã được tác giả biến trở thành một tác phẩm cuốn hút, đặt chính những nhân vật vào vòng hư ảo rồi lại kéo họ trở về bến bờ thực tại bằng lối văn chương đặc biệt của riêng ông.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Một số ảnh bìa Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã được dịch ra

Patrick viết về những kỷ niệm xưa cũ nhưng sống động, mang trong đó một tiếng thở dài, đoạn nhạc ngắn tinh tế và vô cùng sâu lắng, chính những điều đó đã góp phần không nhỏ tạo thành một khối tài sản văn chương đồ sộ, đặc biệt đẹp và đặc biệt buồn.

“Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đưa người đọc lang thang khắp nẻo Paris, nơi mà bao đại lộ, bao giao lộ, bao phố xá, bao quảng trường đã trở thành một phần không thể tách rời của cuốn sách, của câu chuyện được kể. Như thể phiêu bạt chỗ này chỗ kia cũng như cách để mang lại ý nghĩa nào đó cho mọi vật!”

– Le Figaro

Có lẽ bởi những lí do này đã làm cho cuốn sách cùng với tác giả Patrick Modiano đạt giải thưởng Nobel Văn học năm 2014, đánh dấu một mốc thành tựu to lớn trong sự nghiệp sáng tác của tác giả.

Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Nuối tiếc quá vãng Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối
Nobel Văn học 2014 gọi tên tiểu thuyết Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối

Có những nhận định, chia sẻ quanh lối văn chương của Patrick rằng văn ông khó đọc, khó dịch. Tuy nhiên khi tìm hiểu thì chỉ riêng cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối đã được dịch ra nhiều thứ tiếng khác nhau như Anh, Tây Ban Nha, Đức, Rumani, Hy Lạp, Hà Lan, Ba Tư và xuất bản ở nhiều phiên bản khác nhau cùng một thứ tiếng.

Dịch giả Dương Tường, người chuyển ngữ hai tác phẩm của Patrick đã có chia sẻ như sau:

“Modiano không phải là một tác giả khó dịch. Nhưng cái khó là văn ông rất đẹp, nó luôn có một mạch gầm và vì thế dịch giả phải gắng sức để dịch cho ra cái mạnh gầm ấy.”

Bởi thế mà khi độc giả cầm cuốn Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối trên tay sẽ chẳng thể nào thôi ngừng sự hoài niệm khắc khoải về quá khứ, về sự định vị của con người và thời gian mà tác giả Patrick đặt trong đó.

Patrick Modiano đã thành công khi đưa lối văn chương của mình vào cuốn sách, viết ra một tuổi trẻ thật điên cuồng, sống cho hiện tại tương đẹp và sống động, lẫn vào đó là những nốt trầm buồn, bi thương cho quá khứ nuối tiếc đã qua.

Loan Phương