Những năm tháng khói lửa đạn bom mất mát đau thương nhưng hào hùng tráng khí từ lâu đã trở thành một đề tài quen thuộc trong văn học Việt Nam. Có một Tuổi thơ dữ dội cũng viết về đề tài quen thuộc ấy nhưng đem lại nhiều những xúc cảm khó quên.

Đây là tác phẩm của nhà văn Phùng Quán gồm tám phần ghi lại những năm tháng chiến đấu gian khổ của hơn ba mươi thiếu niên trong Đội thiếu niên trinh sát của trung đoàn Trần Cao Vân ở Huế (tiền thân của Trung đoàn 101) trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Tuổi thơ dữ dội, Tuổi thơ dữ dội và khúc hùng ca của lòng yêu nước
Ảnh bìa cuốn sách Tuổi thơ dữ dội

Tuổi thơ dữ dội là một trong những tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Phùng Quán, ông không chỉ là một nhà văn, nhà thơ mà còn là một chiến sĩ cách mạng.

Vài nét về tác giả Phùng Quán và Tuổi thơ dữ dội

Ông tham gia Vệ quốc quân vào năm 1945, dưới vai trò của một chiến sĩ trinh sát thuộc Trung đoàn 101. Chính những năm tháng thiếu thời sớm tham gia kháng chiến ấy đã đem đến cho Phùng Quán những tư liệu đắt giá và sống động, giúp ông viết nên một Tuổi thơ dữ dội vừa hư vừa thực.

Tuổi thơ dữ dội được khởi thảo bên bờ Hồ Tây năm 1968 và phải sau mười tám năm mới hoàn thành, trong một lều cỏ giữa hồ Tịnh Tâm.

Thật may vì tác phẩm đã hoàn thành và được xuất bản vào thời kỳ đổi mới, khi những đóng góp cho nền văn học Việt Nam của Phùng Quán được nhìn nhận lại một cách đúng nghĩa và xứng đáng sau ảnh hưởng của phong trào Nhân Văn Giai Phẩm.

Tuổi thơ dữ dội, Tuổi thơ dữ dội và khúc hùng ca của lòng yêu nước
Hình ảnh nhà văn Phùng Quán và cuốn sách Tuổi thơ dữ dội

Như những tác phẩm viết cùng thời, Phùng Quán chọn những ngày kháng chiến gian khổ làm bối cảnh chủ đạo nhưng ông chọn một lối đi khác, không miêu tả những người lính dạn dày kinh nghiệm, những nhân vật chính của ông là những chiến sĩ nhỏ tuổi của Trung đoàn Trần Cao Vân.

Sinh ra trong thời khói lửa đạn bom, những đứa trẻ chưa đến tuổi trưởng thành ấy đã xung phong vào Vệ Quốc Đoàn, với nhiều lý do và hoàn cảnh khác nhau.

Có đứa bị đối xử tệ bạc từ nhỏ, có đứa mê mấy khúc nhạc cách mạng, có đứa sinh ra đã là “con nhà nòi” cách mạng nhưng chúng đều có một điểm chung là tuổi đời còn nhỏ quá, chưa hiểu chi về cuộc đời này chứ nói gì đến kháng chiến.

Ấy vậy mà những trinh sát nhỏ người ấy lại làm nên những chiến thắng, những kì tích vượt qua cái tuổi của các em. Mỗi nhân vật đều có những màu sắc riêng, nhưng nổi bật hơn hết, chiếm nhiều dung lượng nhất trong tác phẩm là ba nhân vật Trần Lượm – Lượm Sứt, Quỳnh sơn ca và Mừng.

Ba chú bé, giống như những màu sắc cơ bản nhất trong một dải cầu vồng của một thế hệ trẻ anh dũng trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Trần Lượm – Sắc đỏ quật cường, gan góc và mưu trí

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng lâu đời, cha là cán bộ Việt Minh hạng nặng, bị bắt và tra tấn khi em còn chưa ra đời nhưng dòng máu cách mạng như đã sớm chảy trong huyết quản của em.

“Tau có bảy chú, hai o. Cả nhà tau Việt Minh một mạch. Ông nội tau là Việt Minh phụ lão. Cha tau là Việt Minh từ khi tau chưa đẻ. Tau được hai tuổi thì cha tau bị Tây bắn chết. Chừ đến phiên tau… Nhưng Việt Minh đời tau sướng hơn nhiều… Đời cha, Việt Minh tay không, không súng không đạn. Tây bắn mình chỉ chịu chết. Đời con, hắn bắn mình, mình bắn lại!”

– Tuổi thơ dữ dội

Ngay từ những ngày đầu tham gia Vệ Quốc Đoàn, em đã tỏ rõ mình là một chiến sĩ cừ khôi với bản lĩnh không thua gì một người lính trưởng thành thực thụ. Trần Lượm còn được biết đến với tên gọi Lượm sứt – Phó trưởng ban ám sát đồn Hộ Thành, là một chiến sĩ rải truyền đơn hạng nặng.

Bằng sự gan dạ, bình tĩnh và nhanh trí, em đều hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mỗi khi được giao.

“Mỗi lần đi, Lượm đều thay đổi cách cất giấu tài liệu và cách hóa trang. Lần nó đóng vai thằng nhỏ đi chợ tay xách rỏ rau, tay xách mấy con cá tràu, cá trê; dây lạt xâu mang.

Báo cáo, tài liệu nó cuộn tròn, bọc giấy bóng, nhét sâu vào bụng cá. Đến nơi, thằng Hiền, Tổ trưởng tổ liên lạc phải dùng dao mổ bụng cá mới lấy được tài liệu ra, có lần nó đóng vai cháu đi về quê thăm bà ngoại, tay xách một xâu bánh ít.

Ruột bánh đã được Tư-dát khéo léo moi hết tôm thịt ra chén, và nhét thay vô đó tài liệu.

Có lần nó giả làm thằng bé chạy chơi lêu lổng ngoài đường. Chân đất, đầu không nón không mũ, mặc phong phanh cái áo sơ mi cộc tay với quần đùi. Tay nó cầm đẫn mía, vừa đi vừa cắn, nhai, hít nước ngọt, nhả bã.

Ngang trạm kiểm soát bọn giặc chặn nó lại, bắt giơ cao hai tay lục tìm khắp người. Bọn giặc cứ việc soát nó cứ bình thản cắn mía, nhai rạo rạo, hít nước, nhả bã. Nước mía nhậu cả xuống cằm. Soát không thấy gì, bọn giặc cho nó đi.

Nhưng nó chưa đi vội, cứ đứng đó cắn tước mía, làm ra vẻ tò mò xem chúng lục soát những người qua đường. Nó còn cố ý làm vướng cẳng vướng chân bọn cảnh sát, làm chúng phát cáu…

Bấy giờ nó mới ôm mông đít, nhăn nhó xuýt xoa, rồi cắm cổ chạy biến. Tài liệu nó gấp nhỏ đặt giữa lòng bàn tay cầm đẫn mía. Cách giấu này có vẻ như rất hớ hênh nhưng lại rất kín đáo. Kín đáo vì bất ngờ. Bọn giặc kiểm soát không thể ngờ tới được”.

– Tuổi thơ dữ dội

Nhưng rồi những sự biến không may luôn ập đến, bị phản bội bởi chính đồng đội của mình là Kim điệu, Lượm bị bọn giặc bắt. Chúng nhốt em vào nhà lao, dùng đòn roi tra tấn, kìm kẹp và đe dọa nhằm bắt em khuất phục và đầu hàng.

Những đòn tra tấn xé thịt của Ty An Ninh hay của Một Điếu chưa bao giờ làm em đầu hàng và gục ngã. Ấy thế mà Lượm bật khóc và suy sụp khi thấy anh chỉ huy trưởng bị bắt vào nhà lao Thiên Phủ, đó là những giây phút hiếm hoi yếu lòng của chú bé quả cảm.

Tuổi thơ dữ dội, Tuổi thơ dữ dội và khúc hùng ca của lòng yêu nước
Có một tuổi thơ đầy gian khó nhưng hết sức hào hùng, anh dũng trong những trang văn của Phùng Quán

Bởi em giống như những đứa trẻ cùng trang lứa khác, dẫu có cứng cỏi, có gan dạ và quật cường đến đâu thì vẫn còn những non nớt ngây thơ của tuổi niên thiếu, niềm tin và nghị lực của em gắn liền với những con người cụ thể nên khi thấy anh chỉ huy trưởng cũng trong cảnh tù đày, đã có lúc Lượm tưởng như suy sụp.

Nhưng rồi dòng máu cách mạng thôi thúc, tiếp thêm cho em động lực. Lượm tìm cách vượt tù, ba lần bị bắt là cả ba lần người chiến sĩ ấy tìm cách bỏ trốn. Chưa bao giờ trong em dập tắt ngọn lửa đỏ rực của lòng yêu nước.

Lượm là chỗ dựa tinh thần cho những đứa trẻ khác cùng trong cảnh tù ngục giống mình và hết lần này đến lần khác, em trở thành người hùng đại diện cho niềm tin và hy vọng.

Quỳnh sơn ca – sắc vàng ấm áp trong Tuổi thơ dữ dội

Nếu Trần Lượm là ánh đỏ rực rỡ của nhiệt huyết và mưu trí thì Quỳnh sơn ca giống như ánh nắng vàng tươi mới, đem đến niềm vui và lạc quan hy vọng cho những ngày kháng chiến gian khổ.

Sinh ra trong một gia đình giàu có, Quỳnh được chiều chuộng và sống một cuộc đời sung túc. Em có tài thiên bẩm về âm nhạc, nếu cứ sống một cuộc đời an nhàn như vậy, có lẽ tài năng âm nhạc của em còn có thể phát triển hơn nữa.

Cái duyên đưa Quỳnh đến với Vệ Quốc Đoàn chính là những bài hát kháng chiến, những ca từ hào hùng tráng khí ấy đã thôi thúc và đưa em đến với cách mạng.

Tuổi thơ dữ dội, Tuổi thơ dữ dội và khúc hùng ca của lòng yêu nước
Hình ảnh minh họa cho nhân vật Quỳnh sơn ca và Bồng Da rắn trong cuốn sách Tuổi thơ dữ dội

Quỳnh không có sự láu lỉnh và tinh nghịch như Tư – dát, cũng không có cái nhìn trải đời và hiểu thấu cách mạng như Bồng Da rắn có thể ngửi thấy mùi của Việt gian, của bọn bán nước. Em yếu đuối và mỏng manh, cũng không được giao những nhiệm vụ trọng yếu.

Cái duy nhất em có chính là khả năng viết nhạc của mình, thứ tưởng như chẳng đóng góp gì cho kháng chiến, cho cách mạng. Cha em là một tên đại Việt gian, Phó tổng trấn Trung Kỷ. Em trốn nhà đi Vệ Quốc Đoàn.

Thế rồi đến khi bị thương nặng, cha mẹ cử người nhà đến đón, hứa hẹn chỉ cần quay về em sẽ được xuất dương sang Thụy Sĩ để chữa bệnh và học hành cho đến lúc thành tài, nơi mà nếu Quỳnh sống ở đó sẽ có một cuộc sống nhàn hạ và phát triển tài năng âm nhạc của mình.

Đứng giữa sự chọn lựa đầy cám dỗ ấy, mà một theo lời anh chỉ huy đó quả là một sự lựa chọn khó khăn với những người trưởng thành chứ không nói đến một đứa trẻ, ai cũng tưởng em rồi sẽ theo cha, bỏ kháng chiến, bỏ cách mạng.

Ấy thế mà em lại dõng dạc trả lời: “Em chỉ cần tiếng tốt của ba, của mạ của gia đình thôi… Nước Thụy Sĩ làm chi có sông Ô Lâu, làm chi có Xê-ca Một, Xê-ca Hai, Xê-ca Ba… Xê-ca Bảy? … Qua bên đó em làm chi có đứa bạn trèo hết lên các ngọn cây cao thành phố để tìm lá thuốc về chữa bệnh cho mạ… Mà em thì thích sông Ô Lâu, thích Xê-ca, thích bạn em hơn”.

– Tuổi thơ dữ dội

Ai cũng ngạc nhiên trước quyết định và giọng điệu cứng rắn của em.

Rồi em hát vang bài hát Sông Ô Lâu kháng chiến, bài hát do chính tay em viết để tiếp thêm niềm tin và hy vọng cho những người lính trong hoàn cảnh chiến đấu gian khổ. 

Và em chết, chết vì vỡ tim, chết khi đang ngân vang khúc hát ấy. Quỳnh giống như chú sơn ca bé nhỏ của chiến trường gian lao, đến tận khi lìa đời vẫn ngân vang dõng dạc khúc ca của lòng yêu nước.

Mừng – Mảnh trời xanh ngan ngát đầy thơ ngây và trong trẻo

Mừng là nhân vật chính thứ ba của cuốn truyện, là người nhỏ tuổi nhất trong trung đoàn Trần Cao Vân, là cậu bé thật thà, ngây ngô hết mực thương mẹ. Em đã trèo lên ngọn cây bút bút cao vút để hái lá tầm gửi chữa bệnh suyễn cho mẹ.

Đó cũng là cái duyên đưa chú bé đến với Vệ quốc đoàn, em muốn đánh Tây giành độc lập, để “sau ni mạ em có mắc bệnh chi còn nặng hơn cả bệnh hen suyễn cũng được Chính phủ chữa cho lành”.

Cứ thế Mừng đem theo trái tim ngây thơ đơn thuần tham gia kháng chiến, trở thành một người chiến sĩ bé nhỏ mà quả cảm.

Nhỏ tuổi, gầy gò ốm yếu nhất đội nhưng em lại là tấm bản đồ sống của Chiến khu Hòa Mỹ. Chỉ cần một cái liếc mắt là em có để đọc được cả bản đồ mật, leo trèo qua cả bảy chiến khu làm liên lạc.

Mừng là đứa bé ngây thơ và chưa hiểu sự đời, vì sự phản bội của chính người bạn đồng hành là Kim điệu, gián điệp được Sở mật thám Phòng nhì cài cắm mà em bị nghi oan là Việt gian.

Em đớn đau và bất lực khi không ai tin mình. Nhưng em vẫn một lòng anh dũng chiến đấu đến những giờ phút cuối cùng, với nhiệm vụ nhận điện của Ban tham mưu trưởng, quan sát vị trí của giặc để thông báo kích hoạt bom.

Câu nói cuối cùng của em “Anh ơi, anh đừng nghi em là Việt gian nữa anh hí” cũng là tiếng nấc nghẹn ngào tha thiết khép lại những trang cuối cùng của Tuổi thơ dữ dội.

“Lời cầu xin khẩn thiết cuối cùng của người chiến sỹ thiếu niên vừa tròn 13 tuổi đời, yếu ớt và nhỏ như gần một hơi thở, nhưng trong khoảnh khắc ấy đã trùm lấp cả tiếng bom đạn giặc, và cả tiếng sấm rền của trận địa mìn đã làm tanh bành hơn hai đội giặc”.

– Tuổi thơ dữ dội

Không chỉ Lượm, Quỳnh hay Mừng mà có cả một thế hệ như vậy hiến trọn một đời cho dân tộc. Với nhiều người, cả một đời có nghĩa là bốn mươi năm, bảy mươi năm, hay thậm chí là cả trăm tuổi nhưng với những đứa trẻ ấy cả một đời đôi khi là chưa qua niên thiếu.

Các em đem tuổi đời một quãng mười lăm hi sinh cho cái trăm tuổi của đất nước.

Tuổi thơ dữ dội, Tuổi thơ dữ dội và khúc hùng ca của lòng yêu nước
Một phân cảnh trong bộ phim Tuổi tho dữ dội của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn

Bằng ngòi bút tôn trọng sự thật và giàu chất thơ, Phùng Quán đã miêu tả một cách sống động tuổi thơ gian khó nhưng đầy anh dũng và quả cảm của những chiến sĩ trung đoàn Trần Cao Vân trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Với những giá trị và thông điệp sâu sắc cuốn sách đã đạt được giải A Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam ngay hai năm sau ngày xuất bản.

Tuổi thơ dữ dội với sức sống không ngừng nghỉ của nó đã được đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn chuyển thể thành phim vào năm 1990, đem những người lính quả cảm đến gần hơn nữa với khán giả.

Thời kháng chiến đã đi qua, đất nước đã hòa bình trở lại nhưng những giá trị nhân văn của cuốn sách vẫn còn mãi cho đến ngày hôm nay. Nó giống như một bản hùng ca đầy bi tráng, khơi gợi và làm sống dậy ở mỗi người lòng yêu nước nhiệt thành sâu sắc.

Hải Quỳnh