Fukuzawa Yukichi hay tên phiên âm chữ Hán là Phúc Trạch Dụ Cát. Ông là một trong những nhà tư tưởng lớn nhất của Nhật Bản thời cận đại, người có công mở đầu phong trào canh tân nước Nhật.

Ông được xem là một công thần công thần vĩ đại của Nhật Bản, những tư tưởng về chính trị, kinh tế, xã hội, giáo dục mà ông truyền bá đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo của đất nước vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX.

Fukuzawa Yukichi, Fukuzawa Yukichi với những tư tưởng làm nên kỳ tích
Hình ảnh của Fukuzawa Yukichi

Ngoài ra, hình ảnh của Fukuzawa còn được in trên tờ tiền có mệnh giá 10 vạn yên của Nhật Bản từ năm 1984 đến ngày nay và được công bô trên trang web chính thức của Bộ tài chính Nhật. Bởi vì ông là người có nhân phẩm phù hợp với tờ tiền mệnh giá cao nhất và có nhiều đóng góp quý giá cho văn hóa thời kỳ sau Minh Trị.

Cuộc đời vất vả cùng tinh thần ham học hỏi của Fukuzawa Yukichi

Fukuzawa Yukichi sinh năm 1843 trong một gia đình võ sĩ cấp thấp ở Nakatsu, Nhật Bản. Năm một tuổi bố của ông mất, gia đình có năm anh em và do không có địa vị trong xã hội nên cuộc sống rất vất vả nhưng chính điều đó đã ảnh hưởng rất lớn đến tính cách sau này của ông.

Năm bốn tuổi, Fukuzawa được gửi làm con nuôi ở nhà chú ruột nhưng từ thuở nhỏ ông đã thấu hiểu sâu sắc những tủi nhục của chế độ đẳng cấp lúc bấy giờ.

“Ở Nakatsu quê tôi, chế độ quyền thế gia truyền giữa các sĩ tốc được quy định nghiêm ngặt. Không chỉ trong chốn công đường mà nguyên tắc đó còn thể hiện trong cuộc sống hằng ngày, ngay cả trong quan hệ giữa đám trẻ con trong làng. Con cái của các Võ sĩ cấp thấp như tôi phải thưa gửi, lễ phép khi nói chuyện với con cái của các Võ sĩ cấp cao.

Ngược lại, con cái của các Võ sĩ cấp cao luôn cao giọng, khiếm nhã đối với tôi. Sự phân biệt, chia rẽ trên dưới, sang hèn con thể hiện trong cả lúc chơi đùa, chạy nhảy. Con cái nhà quyền thế chỉ chơi với con cái nhà quyền thế. Trong lớp học, tôi học giỏi hơn. Vật tay, tôi cũng không bao giờ thua. Vậy mà lúc nào chúng cũng tỏ thái độ kiêu căng, ngạo mạn với tôi. Tôi bất bình đến mức không sao chịu nổi.”- Trích Tự truyện của Fukuzawa.

Năm mười chín tuổi, ông theo ngành Hà Lan học tại Nagasaki và Osaka. Trong một lần tình cờ đứng chờ tàu ở cảng, ông thấy thấy một người nước ngoài đi qua vì rất tự tin vào tiếng Hà Lan của mình nên ông đã thử bắt chuyện, sau đó Fukuzawa bàng hoàng vì người đó chỉ nói được tiếng Anh.

Từ lần đó, ông đã thay đổi suy nghĩ bắt đầu theo học tiếng Anh nhưng vì không có nơi nào dạy nên ông đã tự mài mò và dựa vào từ điển để học.

“Nakatsu quê tôi, chế độ phong kiến đã áp đặt trật tự xã hội từ hàng trăm năm trước thế nào thì nay vẫn thế nấy. Mọi thứ cứ như bị nhồi chặt cứng trong hộp. Kẻ sinh ra trong nhà quản gia thì sau này cũng trở thành quản gia.

Người sinh ra trong gia đình thấp cổ bé họng thì sau này cũng vẫn thấp cổ bé họng. Tổ tiên là quyền quý thì đời đời là quyền quý. Tổ tiên nghèo hèn thì từ đời này sang đời khác vẫn cứ nghèo hèn.” – Trích Tự truyện của Fukuzawa.

Năm 1860, ông được cử làm thông dịch viên cùng phái đoàn của chính quyền Mạc Phủ sang Hoa Kỳ và lần đầu tiên ông đặt chân đến San Francisco và Hawaii (tiểu bang của Hoa Kỳ).

Hai năm sau, ông lại may mắn được hộ tống phái đoàn Mạc Phủ sang Châu Âu và một năm trong chuyến đi mua tàu của phái đoàn Mạc Phủ, ông được đặt chân đến với các thành phố phía Đông Hoa Kỳ.

Trong ba chuyến đi trên đã may mắn giúp Fukuzawa tiếp cận gần hơn với lối sống của các quốc gia Phương Tây, từ đó những làm thức tỉnh nhận thức trong ông và hiểu rõ hơn vị trí của Nhật Bản khi đặt cạnh các nước trên thế giới.

Fukuzawa Yukichi, Fukuzawa Yukichi với những tư tưởng làm nên kỳ tích
Các tác phẩm của Fukuzawa Yukichi

Có thể nói, đó là bước ngoặt mang tính quyết định vai trò của ông đối với lịch sử của đất nước. Còn là khởi đầu trong giai đoạn chuyển mình cuối thời Mạc Phủ sang Minh Trị (hay thời đại Meiji) và bắt đầu công cuộc hiện đại hóa đất nước, vươn tới các cường quốc trên thế giới.

“Dưới mắt tôi, việc điều hành đất nước không mang lại kết quả cũng có nghĩa là trình độ của chính phủ Minh Trị đại để cũng chỉ như trình độ của chính quyền phong kiến chuyên chế mà chúng ta đã lật đổ. Nhân dân ta vẫn còn trong vòng u mê như xưa, cũng có nghĩa là người dân dưới thời Minh Trị cũng vẫn chỉ là người dân dưới thời Mạc phủ, không hơn không kém. Hãy thử so sánh công lao, sức lực, tiền của mà chính phủ đã bỏ ra với kết quả đạt được thì mới thấy ít ỏi biết nhường nào.

Qua đó tôi muốn khẳng định với mọi người rằng nền văn minh của quốc gia không thể tiến bộ nếu chỉ bằng quyền lực của chính phủ.”

Ngoài ra, ông còn dịch và viết sách với lối viết giản dị, gần gũi nhưng đã nói đúng nỗi bức xúc của người nhân dân. Nhờ đó mà những tác phẩm của ông được mọi tầng lớn của xã hội ở Nhật Bản đón nhận một cách tích cực.

Tác phẩm Khuyến học và những bài học về tinh thần độc lập tự cường

Không thể không kể đến tác phẩm Khuyến học (1872-1876), những bài học về tinh thần độc lập tự cường của người Nhật Bản. Ở quyển sách, nổi bật nhất là Tinh thần thoát Á nhập ÂuTinh thần đua tranh với các nước phương Tây và vượt mặt phương Tây.

Trong Tinh thần thoát Á nhập Âu, Fukuzawa khẳng định mạnh mẽ về quan niệm trong học tập, tiếp thu và áp dụng có chọn lọc những thành tựu của các nước phương Tây. Sẵn sàng dỡ bỏ những rào cản để tiến vào công cuộc thay đổi những cái mới của thế giới.

Fukuzawa Yukichi, Fukuzawa Yukichi với những tư tưởng làm nên kỳ tích
Tác phẩm Khuyến học

Cũng chính từ nền tảng này, Nhật Bản đã thiết lập lại toàn bộ cơ sở thượng tầng từ trên xuống dưới làm nền móng vững chắc cho sự phát triển của Nhật Bản đến tận ngày hôm nay.

Còn ở Tinh thần đua tranh với phương Tây và vượt mặt phương Tây, Fukuzawa Yukichi không chỉ chọn lọc những thành tựu mà còn nêu cao tinh thần sắt thép của Nhật Bản khi dám chạy đua cùng các nước phát triển lớn mạnh.

Chính tinh thần dám lấy các nước phương Tây làm mục tiêu tranh đua để vượt lên là động lực để thúc đẩy kinh tế, khoa học kỹ thuật Nhật Bản phát triển thành một cường quốc.

Khuyến học còn được xem như một trong những chủ chốt quan trọng của quá trình văn minh khai hóa mà đất nước này đã thực hiện thành công. Ngoài ra, những tư tưởng về giáo dục trong khuyến học còn mở ra nhưng ý tưởng thiết thực cho quá trình cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay.

Những tác phẩm của ông mặc dù được viết hơn một thế kỷ trước nhưng ngày nay vẫn được truyền bá rộng rãi, nó còn có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam.

Những tư tưởng khai sáng vẫn giữ nguyên giá trị cho đến ngày nay  

Fukuzawa đã khẳng định rằng giáo dục là cách duy nhất để chạm tới văn minh bởi bản chất của văn minh là sự phát triển về mặt kiến thức và đạo đức bên trong của một dân tộc.

“Thử nhìn lại xem, không ít người trong nhân dân dưới thời Minh Trị vô học, mù chữ, cái thiện, cái ác không phân biệt nổi, chỉ biết ăn xong rồi lại ngủ, vô công rồi nghề.

Không những thế, thường đã ngu dốt lại hay tham vọng, tìm mọi cách lừa đảo, luồn lách pháp luật, không cần hiểu ý nghĩa của luật pháp, không cần biết đến nghĩa vụ của bản thân, chỉ biết đẻ cho thật nhiều con nhưng lại không hề chăm sóc, dạy dỗ chúng. Những kẻ ngu dốt đó không biết xấu hổ và con cái của họ khi lớn lên cũng chẳng có ích gì cho đất nước, trái lại chỉ là gánh nặng, nỗi khổ cho xã hội.”

Tóm lại, những định kiến sâu sắc mang tính khai sáng hướng đến một tương lai tốt đẹp của Fukuzawa Yukichi cho chúng ta thấy tầm quan trọng của trí tuệ cùng tầm nhìn rộng mở.

Những tư tưởng khai sáng của Fukuzawa dù đã hơn mười thập kỷ nhưng đến nay nó vẫn được công nhận không chỉ ở Nhật Bản mà còn các quốc gia Đông Nam Á khác.

Đỗ Quyên