Văn học hiện thực từ thế kỷ XIX đến thế kỷ XX bắt gặp nhiều gương mặt tài năng như Walt Whitman hay Stephen Crane và trong số đó không thể không nhắc đến Mark Twain, một ngôi sao sáng trên bầu trời giai đoạn ấy. William Dean Hơells đã thẳng thắn nhận xét rằng:

”Mark Twain là một thiên tài trác tuyệt, người hoàn toàn xứng đáng đứng vào hàng ngũ những nhà văn lỗi lạc nhất.”

Ông được xem là nhà văn trào phúng nổi tiếng người Mỹ với những thành tựu nổi bật và vô cùng quan trọng, Mark Twain đã góp phần tạo nên bản sắc riêng cho văn học nước Mỹ vốn non trẻ, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn học Anh quốc. 

Một vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn

Mark Twain tên thật là Samuel Langhorne Clemens, nhà văn sinh ngày 30 tháng 11 năm 1835 trong một gia đình không mấy giàu có ở Florida thuộc tiểu bang Missouri. Bốn năm sau, cha ông chuyển đến Hannibal, một thị trấn cảng nằm phía tây trên bờ sông Mississippi.

Nơi ông sinh ra được mệnh danh như trái tim của nước Mỹ, bởi nó không chỉ là vùng biên giới mà còn là biểu trưng cho giấc mơ, tính cách của những con người Hoa Kỳ và dòng sông Mississippi, chiếc cầu nối từ Bắc xuống Nam ấy cũng là một trong những mặt trận đã xảy ra cuộc Nội chiến. 

Để rồi sau này, Mark Twain đã đưa những vùng đất ấy đi vào tác phẩm của mình như một dấu ấn trong sự nghiệp riêng cũng như lịch sử nước Mỹ. Từ những ngày còn nhỏ, ông vẫn thường chơi đùa trong các cánh rừng hay bơi lội trên sông và đọc những cuốn sách phiêu lưu mạo hiểm.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Chân dung nhà văn Mark Twain.

Khi cha ông qua đời, nhà văn đã đến học nghề tại một nhà báo in của người anh họ tuy nhiên tiền bạc cũng không mấy khấm khá nên Mark Twain buộc phải đến nhiều thành phố khác nhau để kiếm sống. Ông từng mơ đến việc mình sẽ đi tìm vàng ở Nam Mỹ và luôn tìm mọi cách để có thể làm giàu nhanh chóng.

Sau này, ông đã học rồi có bằng lái tàu, nhà văn đi nhiều nơi, ngắm phong cảnh tuyệt mỹ từ những khúc chảy quanh co và đúc rút được nhiều kinh nghiệm nhưng vì cuộc Nội chiến Hoa Kỳ xảy nên mọi hoạt động trên sông Mississippi đều bị chấm dứt.

Trong quãng thời gian đó, nhà văn tham gia Lực lượng Quân sự Miền Nam nhưng ông đã trốn thoát rồi đi đào mỏ bạc tại tiểu bang Nebraska. Mark Twain lang thang từ nơi này đến nơi khác với nhiều nghề nghiệp khác nhau và cuối cùng ông đã bắt đầu công việc mới ở thị xã Virginia City.

Nhà văn là một cây bút cho tờ báo Territorial Enterprise với bút hiệu Mark Twain, điều đó nghĩa là “mark two”, ám chỉ độ sâu của mực nước khoảng hai sải, một thuật ngữ mà những người đi, sông biển thường cho rằng đó là đường đi an toàn. 

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Hình ảnh nhà văn Mark Twain.

Bởi lẽ ông đã từng có quãng thời gian phiêu lưu cùng với những con tàu nên Mark Twain từng giải thích bút hiệu của mình trong cuốn hồi ký Cuộc sống trên sông Mississippi rằng:

“Người đàn ông lớn tuổi không phải là văn chương hoặc năng lực, nhưng ông đã sử dụng để ghi lại đoạn văn ngắn gọn của thông tin thực tế đồng bằng về sông, và ký tên chúng MARK TWAIN và đưa chúng cho New Orleans Picayune. Chúng liên quan đến giai đoạn và điều kiện của dòng sông, và chính xác và có giá trị, và cho đến nay, chúng không chứa chất độc.”

Đây cũng chính là sự khởi đầu cho sự nghiệp văn học của Mark Twain. Tác phẩm đầu tay của ông là A Gallant FiremanThe Dandy Frightening the Squatter khi nhà văn còn làm việc tập sự ở nhà in báo nhưng khi đến thị xã này thì ông mới bắt đầu tập trung cho sự nghiệp viết lách của bản thân.

Ngoài ra Mark Twain còn làm việc cho một số tờ báo khác, nhà văn đi và đặt chân đến nhiều vùng đất ở Châu Âu như Holy Land, nơi ông đã viết tác phẩm Kẻ ngây thơ ở nước ngoài đồng thời cũng cho xuất bản một số truyện ngắn như với Advice For Little GirlsCon Ếch trứ danh của quận Calaveras.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Bìa sách Con Ếch trứ danh ở quận Calaveras.

Câu chuyện khôi hài ấy đã giúp cho tên tuổi Mark Twain nhận được ít nhiều sự chú ý đến từ mọi người. Sau này ông kết hôn với bà Olivia ‘Livy’ Langdon khi vừa hoàn thành xong cuốn Thời kỳ vàng son và họ có bốn người con, ít lâu sau thì đứa bé trai đầu tiên đã chết non khi mười chín tháng tuổi.

Việc này đã khiến cho nhà văn có quãng thời gian chỉ sống với quá khứ tuổi thơ của mình, ông nhớ lại những chuyến phiêu lưu mà bản thân đã từng tung hoành ngang dọc và cả những kỷ niệm trên dòng sông mà mình đã rất gắn bó. 

Trong cơn trầm uất ấy, Mark Twain hoàn thành Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer, một trong những cuốn sách kinh điển của dòng văn học viết cho thiếu nhi. Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn là phần tiếp nối Tom Sawyer, tiểu thuyết nổi tiếng nhất của ông đồng thời mang trên mình giá trị nhân văn sâu sắc.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer.

Cuộc đời nhà văn luôn phải chứng kiến sự ra đi của những người mà mình thương yêu nhất, năm mười chín tuổi, em trai Mark Twain là Henry sau khi được ông khuyến khích đi làm thủy thủ trên tàu của mình đã qua đời vì một vụ nổ lớn.

Điều này luôn khiến nhà văn tự dày vò bản thân và cảm thấy hối hận:

“Henry tội nghiệp – Người em yêu dấu, niềm tự hào của tôi, vinh quang của tôi, tất cả của tôi, đã kết thúc cuộc đời mình trong đau đớn và khiến cho ánh sáng đời tôi vụt tắt mãi mãi. Trời ơi! Nỗi đau này thật khó để chịu đựng làm sao!”

Sau này hai cô con gái là Susy, Jean và bà Olivia, vợ Mark Twain cũng qua đời vì bệnh tật, chỉ còn người con gái thứ hai ở lại bên cạnh.

Chứng kiến cảnh người thân lần lượt ra đi, trái tim nhà văn đau đớn tột cùng, có lẽ cũng chính vì thế nên trong đa phần tác phẩm của ông đều xuất hiện hình ảnh những xác chết, bóng ma, đám tang, bộ xương và cả nghĩa địa. Chúng ta thấy lưỡi hái tử thần luôn kề sát cổ của những nhân vật trong đó.

Ông được xem là nhà văn khôi hài bậc nhất nước Mỹ vì Mark Twain có thể phê phán hiện thực qua một chất giọng hóm hỉnh, nghịch ngợm:

“Gốc rễ sâu xa của bản thân sự hài hước không phải là niềm vui mà là nỗi buồn.”

Nhà văn hướng ngòi bút đến nhiều thể loại như tiểu thuyết, truyện ngắn, tiểu luận châm biếm hay chính trị. Miền Tây Hoa Kỳ luôn được lấy làm bối cảnh chính trong các tác phẩm của ông, ở đó có những truyền thuyết dân gian và cuộc sống biên thùy dọc theo con sông Mississippi, đại diện cho tính cách và bản chất của nước Mỹ.

Mark Twain và cuộc đấu tranh vì tự do cho người da màu

Bởi lẽ ông từng là một thủy thủ, một thuyền trưởng trên con tàu du ngoạn khắp bờ sông Mississippi nên bản thân của chính nhà văn vẫn luôn hướng về những cuộc phiêu lưu, khám phá ly kỳ và mạo hiểm. 

Nếu Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer mang âm hưởng ngợi ca thế giới tuổi thơ được thể hiện bằng “khát vọng sâu sắc của trái tim” thì Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn chính là hành trình đấu tranh để thoát khỏi sự ràng buộc chuẩn mực của cuộc sống và đi tìm sự tự do của những người da màu.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Bìa sách Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn.

Câu chuyện xoay quanh nhân vật chính là Huck, một cậu bé thông minh lém lỉnh và Jim, một người bạn da màu đồng hành cùng cậu trong những chuyến phiêu lưu trên dòng sông Mississippi hùng vĩ. 

Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn đặc biệt thành công trong việc phê phán hiện thực xã hội qua đôi mắt ngây thơ, trung thực của những đứa trẻ đồng thời qua cách chúng phản ứng trước thế giới chúng ta mới thực sự thấy được suy nghĩ, thái độ và hành vi ứng xử với môi trường mà người lớn đã tạo ra.

Trong bối cảnh lúc bấy giờ Hoa Kỳ buộc người dân phải sống chung với tôn giáo, điều đó đang không ngừng bóp nghẹt sự tự do của họ, đặc biệt là những đứa trẻ và Huckleberry Finn cũng không ngoại lệ. 

Huck được bà góa Douglas nhận nuôi vì cha cậu là một gã đàn ông tồi tệ, suốt ngày say xỉn và đến bây giờ cũng không có ai biết được gã đang ở đâu hay làm gì. Gã vẫn thường tìm đến nhà Douglas để kiếm chuyện với Huck rồi đem cậu về căn lều mà gã đang sống và nhốt cậu trong đó ba ngày cùng một khẩu súng.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Hình ảnh sách Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn.

Cậu ghét đến trường học, vì nơi đó bắt Huck phải học thuộc lòng bảng cửu chương để trả bài nếu không thầy giáo sẽ đánh cậu đau đến nỗi không biết bao nhiêu roi. Không những thế khi về đến nhà, Huck phải tiếp tục chịu đựng những chuẩn mực mà bà góa đã đề ra.

Và rồi vào một ngày nọ, Huck vì không chịu nổi cảnh bản thân phải gồng mình lên để sống chung với bà góa Douglas và lão chánh án Thatcher thêm với sự độc ác của người cha nên cậu đã mang theo hũ kẹo cùng bộ áo quần rách rưới ra đi trong sự thỏa thích, tự do.

Huck đến một hòn đảo, nơi mà cậu trước đó đã từng có vài lần gặp gỡ với Jim, một nô lệ da màu bỏ trốn. Ở đó, họ được tận hưởng sự tự do mà trước đây bản thân vẫn chưa thể tìm thấy và rồi hai đứa trẻ xuôi dòng Mississippi cùng nhau bắt đầu những cuộc phiêu lưu mới.

Bên cạnh niềm vui thích đi cho thỏa cái chí hướng của mình thì giữa bọn họ vẫn luôn xảy ra nhiều tình huống dở khóc dở cười.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn bản tiếng Anh.

Khi họ gần đến Cairo nơi cùng tịt vùng Illinois vì không biết làm gì hơn nên hai người đã ngủ gần hết nửa ngày và khi thức dậy lại đem thuốc ra hút, ngồi im lìm trên bè chăm chú để ý tìm thị trấn để khỏi nhỡ đi qua mà không tìm thấy:

“Jim bảo chắc chắn sẽ trông thấy, vì nếu trông thấy thì sẽ lại phải sống trong một xứ nô lệ và không thể tìm thấy sự tự do nữa.”

Đó chính là hành trình tìm đến tự do của hai con người nằm trong ép buộc của chuẩn mực đạo đức do kẻ khác tự đề ra và phân biệt da màu.

Nên từ sâu thẳm bên trong họ luôn có sự đồng điệu với mong muốn tìm cho bản thân một lý tưởng sống mà trước đây mình vẫn luôn mong đợi rồi đến một ngày không xa, họ sẽ giải phóng nó để những chuyến phiêu lưu đến đích cuối cùng.

Jim nói rằng, khi anh đến gần với xứ tự do thì người anh đã run lên như sốt bởi lẽ Jim là một nô lệ da màu, chính bản thân từng bị phân biệt đối xử cho nên trái tim nhạy cảm ấy khi đối diện với nó sẽ không thể kiểm soát được nhưng theo suy nghĩ của Huck thì Jim luôn là người tự do. 

Ở con người da màu ấy luôn ấp ủ một ước mơ mà bấy lâu nay vẫn chưa thể thực hiện được:

“Hắn nói rằng sau khi tới một xứ tự do thì việc đầu tiên hắn làm là sẽ đi gửi tiết kiệm và sẽ không bao giờ tiêu một đồng xu nhỏ. Đến khi nào đủ tiền, hắn sẽ tậu người vợ hiện đang làm thuê cho ở một cái trại gần nơi cô Watson ở. Rồi cả hai vợ chồng sẽ làm lụng để tậu lấy hai đứa con về, nếu như chủ không chịu bán chúng nó thì sẽ nhờ một người đi cướp chúng nó về.”

Và rồi khi Jim nhìn thấy xứ tự do Cairo thì anh đã hét lên vì sung sướng, Jim cho rằng tất cả là nhờ có Huck và chính cậu đã tạo ra tự do rồi đem đến tự do cho anh, Jim xem Huck là người duy nhất trong những đám người da trắng biết giữ và thực hiện lời hứa.

Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn không phải là câu chuyện kể về việc thưởng ngoạn như bao cuốn phiêu lưu khác, không có cảnh đẹp, không êm đềm hay mơ mộng mà đó là cuộc đấu tranh để tìm lại sự tự do cho người da màu, một hành trình dài để tìm đến con đường giải phóng đẹp nhất.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn của Mark Twain.

Hạnh phúc bất tận kéo dài, đó không chỉ là trải nghiệm thiên nhiên nơi quê hương đất nước mà ở đó còn có sự hiện hữu của tình bạn, tình người bộc phát từ tận sâu thẳm trái tim và rồi Mark Twain đã để niềm vui ấy đi vào Cuộc sống trên sông Mississippi như một điều tất yếu:

“Khi tôi vui tươi, tôi sử dụng các kinh tuyến kinh độ và song song của vĩ độ cho một con sông, và kéo Đại Tây Dương cho cá voi! Tôi gãi đầu với tia chớp, và tự mình ngủ với sấm sét!”

Sự ra đời của cuốn sách đã làm thay đổi cuộc đời cũng như sự nghiệp sáng tác của Mark Twain, với lối châm biếm sâu sắc, từ những chi tiết đến hình ảnh đều vẽ lên được hiện thực một cuộc sống đa dạng.

Đó là vấn đề liên quan đến cách giáo dục trẻ em, quyền tự do của chúng và tự do của con người, nếu đặt cuốn sách trong bối cảnh lúc bấy giờ thì sâu sắc hơn cả chính là việc giải phóng nô lệ.

Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn luôn là nguồn cảm hứng cho vô số nhà phê bình cũng như những lý giải trong văn chương. Đó là điểm khởi đầu, cái chết và cả sự tái sinh, đúng như tiểu thuyết gia người Mỹ Ernest Hemingway đã từng nói rằng:

“Toàn bộ văn học Mỹ hiện đại đều thoát thai từ một cuốn sách của Mark Twain, đó là Những chuyến phiêu lưu của Huckleberry Finn.”

 

Một công tước, một vị vua, Huck hay Jim đều là những con người hiện thân cho sự tự do và không ngừng nỗ lực để vượt qua chính mình. 

Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn mang trên mình lời phê bình sâu sắc về chế độ nô lệ cũng như phân biệt đối xử trong xã hội nói chung đồng thời qua đó chúng ta có thể thấy được quá trình khôn lớn về nhận thức của hai đứa trẻ.

Hiện thực cuộc sống qua đôi mắt của Mark Twain

Nước Mỹ bước vào thời kỳ bành trướng lãnh thổ trong những năm của thế kỷ XIX để không ngừng khẳng định khả năng trên toàn thế giới. Tuy nhiên càng mạnh mẽ, hùng vĩ bao nhiêu thì tồn tại càng nhiều rủi ro bấy nhiêu.

Bởi lẽ văn chương là tấm gương phản chiếu thời đại nên những nhà văn luôn hướng ngòi bút của mình đến gần hơn với cuộc sống của nhân dân đồng thời cho ra đời những tác phẩm có sức ảnh hưởng to lớn trong xã hội và Mark Twain chính là như thế.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Chân dung nhà văn Mark Twain.

Chúng ta có thể bắt gặp một xã hội mà ở đó đồng tiền luôn lăn tròn trên lương của con người và Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer cũng không ngoại lệ. Khi Huck và Tom phát hiện ra đảo giấu vàng thì mọi người đã quay ngoắt lại hết lòng tán tỉnh, ca ngợi và ngắm nhìn họ. 

Để rồi từ đó khi đến với Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn thì lão chánh án Thatcher luôn tìm mọi cách để ăn quỵt tiền của Huck và cha cậu đã bắt cóc chính con trai mình để gây áp lực cho bà góa Douglas, ép bà phải nôn tiền để chuộc lại đứa con nuôi.

Bên cạnh đó còn có những nhân vật tuy ít lần xuất hiện nhưng họ vẫn đủ để chứng minh được xã hội miền Tây nước Mỹ thế kỷ XIX là một thời kỳ dung tục, con người buộc chặt đời mình trong những chất kích thích và họ luôn chấp nhận sống chung trong cặn bã và rác rưởi.

Mark Twain đã vẽ lại bối cảnh của một xã hội tuột đốc, ở đó đồng tiền đang không ngừng ăn mòn lương tâm của con người đồng thời qua đó nhà văn có thể vạch trần sự tha hóa đạo đức và tội lỗi trong giai đoạn lúc bấy giờ.

Ngòi bút của Mark Twain luôn mang trên mình thứ tiếng Mỹ bình dân, sống động và khỏe khoắn cùng chất uy-mua đặc trưng của vùng biên thùy. Điều này đã khiến cho những nhà văn cùng thời có một cái nhìn trân trọng hơn đối với tiếng nói dân tộc.

Mark Twain, Mark Twain: Vì tinh tú trên bầu trời văn chương nước Mỹ
Bìa sách Cuộc sống trên sông Mississippi.

Ở tác phẩm của ông luôn có sự hòa quyện giữa trào lưu trào phúng với văn học mang màu sắc địa phương, chính nó đã làm nổ tung những quy ước của xã hội cũng như hướng đến sức mạnh tự do tiềm tàng của mỗi cá nhân.

Để rồi từ đó nhà văn Albert Bigelow Paine đã từng nhận xét về Mark Twain rằng:

“Mang tính cách Mỹ đặc trưng nhất trong mỗi hành vi, cử chỉ, lời nói và suy nghĩ.”

Ông được coi là người khai sinh ra nền văn học hiện đại Mỹ, qua các tác phẩm khôi hài nổi bật của mình, Mark Twain đã thể hiện một cái nhìn đa chiều đối với thời đại cũng như phê phán sâu sắc hiện thực cuộc sống:

“Người Mỹ nói chung thường coi gia đình mình là trên hết. Nhưng nếu họ có thể để ra một chút tình yêu dành cho người ngoài thì người được lựa chọn sẽ chính là Mark Twain.

– Thomas Alva Edison -“

Văn chương Mark Twain luôn phản ánh những gì chân thật nhất các vấn đề cốt lõi của một xã hội và cả thời đại. Ở ông có sự khôn ngoan để tạo nên sức ảnh hưởng, một phong cách riêng cho chính mình.

Minh Minh