Nếu Nguyễn Minh Châu được xem là “người mở đường tinh anh và tài hoa” thì Nguyễn Huy Thiệp chính là cây bút góp phần giúp cho tiến trình đổi mới văn học Việt Nam sau năm 1975 có sự khởi sắc và sôi nổi hơn bao giờ hết.

Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Huy Thiệp

Nhà văn sinh ngày 29 tháng 4 quê ở huyện Thanh Trì, Hà Nội, Nguyễn Huy Thiệp có một tuổi thơ vất vả, ông đã từng cùng gia đình lưu lạc suốt mấy năm trời khắp chốn nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên đến Phú Thọ, Vĩnh Phúc.

Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Huy Thiệp: Định nghĩa đích thực cho nhân phẩm
Hình ảnh chân dung nhà văn Nguyễn Huy Thiệp

Tác giả lớn lên nhờ sự giáo dục của ông ngoại, vốn là một người am hiểu nho học và mẹ. Năm 1960 ông cùng gia đình trở về Hà Nội, sau đó nhà văn tốt nghiệp khoa Sử trường Đại học Sư phạm Hà Nội rồi chuyển công tác đến giảng dạy ở miền núi vùng Tây Bắc.

Vì thế sau này, đề tài nhà văn vẫn luôn hướng đến là con người và cuộc sống chốn nông thôn chân phương, mộc mạc. Đối với Nguyễn Huy Thiệp thì tinh hoa của giới tri thức thượng lưu ở đô thị náo nhiệt hầu như chỉ là con số không, ông thường nhắc nhở bản thân rằng:

“Mẹ tôi là nông dân, còn tôi sinh ra ở nông thôn.” 

– Những bài học nông thôn

Văn học Việt Nam sau năm 1975 được gọi là văn học của thời kỳ đổi mới, xét đến giai đoạn đầu thì khuynh hướng sáng tác vẫn còn nằm trong một khuôn khổ nhất định, chiến tranh và người lính vẫn là đề tài cơ bản của nhiều cây bút lúc bấy giờ.

Tuy nhiên có ảnh hưởng sâu rộng hơn cả vẫn là văn học hiện đại Âu Mỹ nên kéo theo đó là nhu cầu của độc giả cũng dần thay đổi. Trước bối cảnh ấy, những nhà văn Việt Nam buộc phải đổi mới cách viết cùng với chủ trương “Cởi trói cho văn học nghệ thuật” mà Đảng đã đề ra trong Đại hội lần VI năm 1986.

Đây cũng chính là lúc mà một cuộc đổi mới toàn diện đã diễn ra, văn học bước sang giai đoạn thứ hai. Thành tựu ở thời kỳ này chủ yếu được kết tinh ở truyện ngắn và tiểu thuyết, chúng ta có thể bắt gặp những cây bút trẻ rất sung sức để thể hiện chính mình như Lê Minh Khuê, Ma Văn Kháng và trong số đó không thể không nhắc đến Nguyễn Huy Thiệp.

Nhà phê bình La Khắc Hoàn đã từng nhận xét rằng:

“Tôi không nghiên cứu Nguyễn Huy Thiệp chỉ từ những cách tân văn chương, tôi nghiên cứu ông như một hiện tượng tạo ra bước ngoặt trong văn chương Việt Nam sau 1975.”

Ngòi bút Nguyễn Huy Thiệp vô cùng phong phú, không những hoạt động ở truyện ngắn mà còn là kịch, phê bình văn học và tiểu thuyết. Ông có một số tác phẩm nổi bật như Không có vua, Những ngọn gió Hua Tát, Giọt máu, trong đó thì Tướng về hưu chính là sự đột phá giúp cho Nguyễn Huy Thiệp khẳng định được tên tuổi của mình trên văn đàn Việt Nam.

Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Huy Thiệp: Định nghĩa đích thực cho nhân phẩm
Hình ảnh bìa sách Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Nhắc đến văn chương của ông, người ta vẫn hay nói đến những gì chân thực nhất trong đời sống, bản chất con người. Nhân vật mà Nguyễn Huy Thiệp tạo nên, ở sâu bên trong họ luôn có sự hiện hữu giữa cái thiện và cái cái ác, từ đó nhà văn đã tạo nên hình tượng với muôn kiểu tính cách khác nhau trong tác phẩm.

Đó là những con người hiện lên trong cuộc sống bề bộn thời hậu chiến, họ mang trên mình cái nhìn đa chiều và Nguyễn Huy Thiệp không hề ngần ngại đi sâu khai thác về điều đó, vì thế mà ông có một phong cách sáng tác nổi bật hơn cả so với những nhà văn cùng thời.

Nguyễn Huy Thiệp và những mặt trái của luân lí xã hội 

Ngọn gió lành của công cuộc đổi mới đã khiến cho khuynh hướng thế sự đời tư đi vào văn học nhằm giải quyết được những băn khoăn, trăn trở của người nghệ sĩ về một hiện thực đa dạng và phức tạp.

Nếu Lê Minh Khuê như “Làn gió chảy qua” khắp chốn nhân gian thì Nguyễn Huy Thiệp lại đem con người trở về đúng với điểm xuất phát bằng những cảm xúc nóng bỏng, mãnh liệt nhất và Tướng về hưu là một minh chứng rõ rệt cho điều trên.

Ngay từ những câu văn đầu tiên, Nguyễn Huy Thiệp đã thể hiện được nỗi xót xa của mình về một thế giới lạnh lùng và tàn nhẫn.

“Khi viết những dòng này, tôi đã thức tỉnh trong vài người quen những cảm xúc mà thời gian đã xóa nhòa, và tôi đã xâm phạm đến cõi yên tĩnh nấm mồ của chính cha tôi.” 

– Tướng về hưu

Xã hội trong văn chương của Nguyễn Huy Thiệp luôn bị ông vạch trần trần không chút nhân nhượng. Ngay tại thời đại ấy đã có những con người luôn cho mình là trên hết, họ coi thường mọi người xung quanh và luôn nhìn đời bằng vung.

Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Huy Thiệp: Định nghĩa đích thực cho nhân phẩm
Hình ảnh bìa sách Tướng về hưu

Ông Thuấn là cựu chiến binh nghỉ hưu ở tuổi 70, khi dọn về nhà con trai mình thì đã có nhiều việc khiến cho ông vô cùng ngỡ ngàng và khiếp sợ. Con dâu ông Thuấn là Thủy làm nghề nạo phá thai, biết ông phát hiện ra nghề nghiệp của mình mà cô chỉ lạnh lùng, dửng dưng.

Người đàn ông già nua ấy đã nhận thức được sự cô đơn trong chính ngôi nhà của mình. Xã hội sau chiến tranh đang chuyển từ cơ chế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường nên những con người trở về từ mưa bom bão đạn luôn mang trong mình một bóng ma và ông Thuấn cũng thế.

Ông cảm thấy tuyệt vọng khi bản thân trở nên lạc loài ở thế giới mà mình vốn thuộc về. Nguyễn Huy Thiệp đã xem tướng Thuấn là biểu tượng của những giấc mơ ngổn ngang về một thời oanh liệt và niềm tin vào tương lai tươi đẹp. 

Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Huy Thiệp: Định nghĩa đích thực cho nhân phẩm
Hình ảnh bìa sách Không có vua

Nhưng khi ông trở về đây, thứ trước mắt lúc này lại là một xã hội đang bị tha hóa và con người sẵn sàng chà đạp lên nhau mà sống dù đó là mối quan hệ ruột thịt. Trong Tướng về hưu, chỉ có ông Thuấn nhận ra được cuộc đời này thật đáng buồn, nhốn nháo và vô ơn.

Cảm xúc dần bị đánh mất khiến cho các mối quan hệ được duy trì bằng nghĩa vụ, cái chết của ông Thuấn là sự giải thoát cuối cùng và định nghĩa trọn vẹn về một chữ ”Người”. Đúng như nhà phê bình Đặng Anh Đào nói: 

“Thật đáng buồn, nếu ở một môi trường tối tăm và sền sệt nào đó, con người không cảm thấy cô đơn mà lại cảm thấy cứ như cá trong nước.” 

Nguyễn Huy Thiệp đề cập đến chuẩn mực xã hội, từ đó nhà văn đã vạch trần bộ mặt thật của cuộc sống và con người. Đằng sau sự xa hoa, văn minh ấy là cõi hoang sơ, đầy rẫy hỗn tạp, gia đình lão Kiền trong Không có vua như thế giới thu nhỏ, ở đó không có bất cứ một tôn ti trật tự nào.

Bữa cơm không có ai mời ai, không khí trong nhà tự do đến nỗi mà người ngoài cũng phải ngỡ ngàng. Anh em lại còn hay chửi rủa, lão cha kiếm ra tiền nên cũng thường mắng mỏ con cái không biết bao nhiêu lần.

“Đoài bảo: 

– Mất thì giờ bỏ mẹ. Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé.”

– Không có vua

Tác phẩm là tiếng chuông cảnh tỉnh cho sự suy thoái về đạo đức của con người và Những ngọn gió Hua Tát cũng thế, cuốn sách đã tái hiện lại được xã hội bạc ác, đểu cáng và dối trá, ở đó họ sẵn sàng giết chết động vật chỉ vì những lời đồn vô lý.

“Có rất nhiều người đi săn con hổ. Có người Thái, người Kinh, người H’mông… Người thì săn hổ để lấy trái tim làm bùa hộ mệnh, người thì muốn lấy trái tim hổ làm thuốc. Trách họ thế nào? Đời người ta, ai đã chẳng từng săn đuổi bao nhiêu phù du?”

– Những ngọn gió Hua Tát

Nguyễn Huy Thiệp đã có một cái nhìn thấu cảm với số phận nhân vật do mình tạo ra, những con người ấy luôn lạc lõng trong thế giới hiện đại, họ mang trên mình tấn bi kịch của bản thân, gia đình và xã hội.  

Với cảm hứng phê phán hiện thực, Nguyễn Huy Thiệp đã thành công trong việc tạo ra mâu thuẫn giữa các mối quan hệ ở đa phần các tác phẩm của mình, từ đó nhà văn giúp cho độc giả có một cái nhìn trực diện hơn đối với cuộc sống.

Vẻ đẹp tâm hồn của con người

Mặt khác, bức tranh nhân sinh mà Nguyễn Huy Thiệp vẽ nên không phải lúc nào cũng ti tiện, xấu xa mà ở sâu bên trong đó vẫn luôn tồn tại những nhân vật mang trên mình cốt cách cao đẹp, tâm hồn thánh thiện và thanh khiết tựa suối nguồn trong veo. Nguyễn Thanh Sơn đã từng nhận xét: 

“Trong bức màn tối, ông nhìn thấy và chăm chút cho những mầm thiện nhỏ bé, những đốm lửa kì diệu của thiên lương, những thứ ông tin rằng sẽ có đủ sức mạnh cần thiết để đương đầu với bóng tối đang ngự trị thế giới, cái tạo và làm trong sáng cuộc sống con người.” 

Truyện ngắn Tướng về hưu không chỉ nói đến lòng dạ vô tâm của con người mà còn đề cao nhân cách tốt đẹp vẫn còn sót lại ở những mảnh đời không được hoàn chỉnh, như nhân vật cô Lài. 

Hay chị Thắm trong Chảy đi sông ơi cũng thế, chị cứu không biết bao nhiêu mạng người chết đuối, khi nghe cậu bé trách cứ lũ người đánh cá đêm độc ác thì con người ấy vẫn bộc lộ được nỗi thương thầm về kiếp nạn của họ.

“- Đừng trách họ thế – Người phụ nữ an ủi, giọng nói ngân nga như hát – Có ai yêu thương họ đâu… Họ đói mà ngu muội lắm.” 

– Chảy đi sông ơi

Không có vua cũng không ngoại lệ, nhân vật Tốn tuy rằng bị bệnh thần kinh, ít nói nhưng ai hỏi gì thì cậu vẫn bẽn lẽn cười. Tốn chỉ thích mỗi Sinh vì chị dâu tốt bụng, lại hay giúp đỡ và trong nhà cũng chỉ có một người tâm thần sống đúng cảm xúc của mình.

Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Huy Thiệp: Định nghĩa đích thực cho nhân phẩm
Hình ảnh minh họa trong cuốn sách Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Ông đề cao tấm lòng cao thượng, chính họ đã góp phần vun đắp thêm niềm tin tưởng mãnh liệt vào cuộc sống bộn bề, phức tạp. Theo nhà văn thì những con người ấy sinh ra như một điều chân lý, đánh tan ảo tưởng về cuộc sống nhiệm màu.

Ở Nguyễn Huy Thiệp luôn có một trái tim với dòng máu nóng để yêu thương, trao đi và nhận lại. Nhà văn luôn hướng cái nhìn đến với con người, từ đó làm nổi bật lên hai mặt khác nhau của xã hội, đúng như ông đã từng quan điểm về chính đề tài mà mình lựa chọn rằng:

“Thực tế ngày càng trở nên khắc nghiệt. Đừng tưởng rằng ở đấy không có trả giá, không có đau đớn, không có gì để viết. Nó là cả một bi hài kịch cuộc đời, có khi là cả một bi hài kịch một thời.”

Điều nhà văn muốn nhắc đến ở đây không chỉ là những hiện thực cuộc sống mà còn là nỗi niềm khát khao của con người về một thế giới trọn vẹn. Ngòi bút trào phúng Nguyễn Huy Thiệp sắc bén khi nói về nền văn minh nhân loại đồng thời xót xa cho bi kịch của những số phận có tấm lòng cao thượng.

Minh Minh